बोधाद् गलितदृश्यस्य द्रष्टुस् सत्तैव भासते । अबुद्धकटकत्वस्य हेम्नः कनकता यथा
ज्ञानात दृश्य विरघळून गेल्यावर फक्त द्रष्ट्याचं अस्तित्वच उजळून दिसतं; जसं कडेचं स्वरूप लक्षात न आल्यावर फक्त सोनं सोन्यासारखंच उरतं.
दृश्ये ऽसत्य् अस्ति न द्रष्टा दृश्यं द्रष्टरि नासति । द्वयेन च विना नैक्यं नैक्यम् अप्य् अस्ति चानयोः
दृश्य खोटं असेल तर पाहणारा उरत नाही; आणि पाहणारा नसेल तर दृश्यही राहत नाही. या दोघांशिवाय एकपण राहत नाही, आणि त्यांच्यातील वेगळेपणही नसतं.
सर्वं यथावद् विज्ञाय शुद्धसंविन्मयात्मनः । वाचाम् अविषयस् स्वास्थ्यं किञ्चिद् एवावशिष्यते
सर्व काही खर्या अर्थाने समजून घेतल्यावर, ज्याचं स्वरूप निर्मळ चैतन्य आहे, त्याच्याकडे फक्त एक अशा स्थितीचा अनुभव उरतो, जी शब्दांच्या पलीकडची आणि निवांतपणाची असते.
आत्माथ दर्शनं दृश्यं दीपेनेवावभासितम् । कृतं च सर्वम् एतेन चिन्मात्रपरमाणुना
आत्मा, पाहण्याची क्रिया आणि दृश्य — हे सगळं जणू एखाद्या दिव्याच्या प्रकाशात उजळून निघतं; हे सगळं त्या शुद्ध चैतन्याच्या अत्यंत सूक्ष्म कणामुळे घडतं.
मातृमेयप्रमाणाख्यं बुद्धौ निगिरति त्रयम् । हेमेव कटकादित्वम् असन्मयम् उपस्थितम्
ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञानाचं साधन — ही तिन्ही बुद्धीतच सामावलेली असतात; जसं सोन्यातून कडे किंवा इतर दागिने दिसतात, तसं हे खरे वाटतात, पण प्रत्यक्षात असतात नाहीत.
यथा न जलम् ऊर्म्यादेः पृथक् किञ्चिन् मनाग् अपि । तथैतस्मात् स्वभावाणोर् न किञ्चित् पृथग् एव हि
जसं लाटेपासून पाणी वेगळं असू शकत नाही, तसंच या मूळ स्वरूपापासून काहीच वेगळं नाही.
सर्वगानुभवात्मत्वात् सर्वानुभवरूपतः । एकत्वानुभवे न्याय्ये रूढे सर्वैकतास्य हि
सर्व अनुभव हा सर्वव्यापी आत्म्याचाच असतो आणि सर्व अनुभव एकाच रूपाचा असतो. एकतेचा अनुभव पक्का झाला की सर्व काही एकच आहे हे ओळखता येतं.
अस्येच्छया पृथक्तास्ति वीचितेव महाम्भसः । इच्छानुरूपसम्पत्तेर् भावितार्थैकलाभिनः
याच्या इच्छेनं वेगळेपण दिसतं, जसं मोठ्या समुद्रावर लाटा उठतात. त्या इच्छेनुसार सर्व वस्तू एकाच रूपात प्रकट होतात.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नः परमात्मास्ति केवलः । सर्वात्मत्वात् स सर्वात्मा सर्वानुभवतस् स्वतः
परमात्मा दिशा, काळ वगैरे गोष्टींनी बांधलेला नाही. तो सर्वांचा आत्मा आहे, म्हणून तो सर्वत्र आहे आणि स्वतःच्या स्वरूपानं सर्वांचा अनुभव करणारा आहे.
सन्न् एष चेतनात्मत्वाद् असन्न् अनवबोधतः । द्वैतैक्ये नात्र विद्येते सत्यरूपे महात्मनि
हे जाणीवेमुळे अस्तित्वात आहे आणि अज्ञानामुळे नसलेलं आहे; या महान आत्म्याच्या खरी ओळखीमध्ये ना द्वैत असतं, ना अद्वैत.
यदि कश्चिद् द्वितीयस् स्यात् तद् एकस्यैकता भवेत् । द्वित्वैक्ययोर् मिथस् सिद्धिर् आतपच्छाययोर् इव
जर दुसरं काही असतं, तर एकाला एकपण असलं असतं; पण द्वैत आणि एकत्व यांचा संबंध अगदी सूर्यप्रकाश आणि सावलीसारखा आहे.
यत्र नास्ति द्वितीयो हि तत्रैकस्यैकता कथम् । एकतायाम् असिद्धायां द्वयम् एव न विद्यते
जिथे दुसरं काहीच नाही, तिथे एकाला एकपण कसं येईल? आणि एकपणच नसेल, तर द्वैतदेखील नसतं.
एवं स्थिते तु यच् छिष्टं तत् स्याद् रिक्तम् इहास्थितेः । तस्मान् न व्यतिरिक्तं तद्रूपं द्रव इवाम्भसः
अशी स्थिती असताना उरलेलं काही असेल, ते रिकामंच असतं; म्हणून त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपापासून वेगळं काहीच नाही, जसं पाण्यातून वेगळं द्रव नसतं.
नानारम्भविशालं च साम्येनाक्षुब्धरूपि च । बीजस्यान्तस् तरुर् इव ब्रह्मणो ऽन्तस् स्थितं जगत्
जग हे अनेक प्रकारांनी विस्तारलेलं आणि एकसारखं शांत असं, ब्रह्माच्या आत, जसं बीजाच्या आत झाड असतं तसं, वसलेलं आहे.
द्वैतम् अप्य् अपृथक् तस्माद् धेम्नः कटकता यथा । साम्यबुद्धावबोधे हि द्वैतं सच् च नसन्मयम्
जसं सोन्याच्या गाठीमध्ये त्याची कडकपणा वेगळा नसतो, तसंच द्वैत पण त्या मूळ तत्त्वापासून वेगळं नाही; आणि जेव्हा सर्वत्र एकसारखं पाहिलं जातं, तेव्हा द्वैत हे आहेसुद्धा आणि नाहीसुद्धा असं असतं.
यथा द्रवत्वं पयसस् स्पन्दनं मातरिश्वनः । व्योम्नश् शून्यत्वम् एवं हि न पृथग् द्वैतम् ईश्वरात्
जसं पाण्याला ओलावा, वाऱ्याला हालचाल, आणि आकाशाला रिकामपणा असतो, तसंच द्वैत हे परमेश्वरापासून वेगळं नाही.
द्वैताद्वैतोपलम्भो हि दुःखायैष क्षयात्मने । निपुणो ऽनुपलम्भो यस् त्व् एतयोस् तत् परं विदुः
द्वैत आणि अद्वैत यांचं जाणणं हे दुःख आणि नाशासाठीच असतं; पण जे या दोन्हींचं अगदी सूक्ष्म न जाणणं ओळखतात, तेच खरे श्रेष्ठ मानले जातात.
मातृमानप्रमेयादि द्रष्टृदर्शनदृश्यताः । एतावज् जगद् एतच् च परमाणौ चितस् स्थितम्
माप, मापणारा आणि मोजलेली वस्तू — हे पाहणारा, पाहणे आणि जे दिसते ते — हेच जग आहे, आणि हे सर्व चैतन्याच्या अत्यंत सूक्ष्म कणातच वास करते.
अयं जगदणुर् नित्यम् अनेनाणुसुमेरुणा । स्पन्दनं पवनेनेव स्वाङ्ग एव धृतः कुतः
हे विश्व म्हणजे एक सूक्ष्म कणच आहे, आणि तो कण नेहमीच या मेरू पर्वतासारख्या सूक्ष्म कणात धरून ठेवला जातो, जसं वाऱ्यातच त्याची हालचाल असते, तसंच हेही त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपातच आहे, दुसरं कसं असू शकतं?
अहो नु भीमा मायेयम् अथ वा मायिता परा । परमाण्वन्तर् एवास्ति यत् त्रैलोक्यपरम्परा
वा! खरंच, ही माया किती मोठी आहे, किंवा कदाचित मायाकारच श्रेष्ठ आहे; कारण या सूक्ष्म कणातच तीनही लोकांची अख्खी साखळी सामावलेली आहे.
अथासम्भवमायित्वम् एवैतत् सर्वदा स्थितम् । चिन्मात्रपरमाण्वन्तमात्रम् एव जगत् स्थितम्
म्हणूनच, हे सगळं नेहमीच अशक्य अशा मायेसारखंच आहे; हे जग फक्त शुद्ध चैतन्याच्या सूक्ष्म कणात मोजण्याइतकंच अस्तित्वात आहे.
अन्तर्गतजगज्जालो ऽप्य् एषो ऽणुस् साम्यम् अत्यजन् । स्थितो ऽन्तस्स्थबृहद्वृक्षं बीजं भाण्डोदरे यथा
जगाचा हा सारा पसारा आतल्या कणातच आहे, आणि तो आपली एकरूपता सोडत नाही, जसं एखाद्या भांड्यात ठेवलेल्या बीजात मोठं झाड दडलेलं असतं.
बीजे ऽन्तर् वृक्षविस्तारस् स्थितस् सफलपल्लवः । परया दृश्यते दृष्ट्या जगच् च चिदणूदरे
बीजाच्या आत फळं आणि पानांसह संपूर्ण झाड असतं; तसंच, श्रेष्ठ दृष्टीने पाहिलं तर, सगळं जगही त्या चेतनेच्या सूक्ष्म कणात दिसतं.
स शाखाफलवृक्षत्वम् अजहद् बीजकोटरे । यथा तरुस् स्थितस् तद्वद् विकासि चिदणौ जगत्
जसं बीजाच्या आत झाड, त्याच्या फांद्या आणि फळं आपलं स्वरूप न सोडता असतात, तसंच हे जगही चेतनेच्या सूक्ष्म कणात उमलत राहतं.
संस्थितद्वैतम् अद्वैतबीजकोशम् इव स्थितम् । जगच् चित्परमाण्वन्तर् यः पश्यति स पश्यति
द्वैत असं भासत असलं तरी ते अद्वैताच्या बीजाच्या कवचातच आहे; जो कोणी जगाला चेतनेच्या सूक्ष्म कणात पाहतो, तोच खरा पाहतो.
न द्वैतं न च वाद्वैतं न बीजं न च वाङ्कुरः । न स्थूलं न च वा सूक्ष्मं नाजातं जातम् एव नो
इथे द्वैत नाही, अद्वैतही नाही; बीज नाही, अंकुरही नाही; स्थूल नाही, सूक्ष्मही नाही; न जन्मलेलं नाही, जन्मलेलंही नाही.
न चास्ति न च नास्तीदं न सोम्यं क्षुभितं न च । त्रिजगच्चिदणोर् अन्तस् सत्त्वं वाथ न किञ्चन
हे अस्तित्वात नाही, नाहीतरी नाही; हे कोमल नाही, अस्वस्थही नाही; तिन्ही जगांतील चेतनेच्या कणामध्ये अस्तित्व किंवा काहीच नाही.
न जगन् नाजगद् वास्ति विद्यते चित्पराणुता । सर्वात्मिका यदा यत्र या यथोदेति तत् तथा
जग नाही, जग नसणंही नाही; फक्त श्रेष्ठ चेतनेचा कण आहे—जे जे जिथे जसं उगवतं, ते तसंच आहे.
उदेत्य् अनुदितो ऽप्य् एष स्वसंवेदनजृम्भितः । परमात्माणुर् एकात्मा समग्रात्मतयेव खे
हा श्रेष्ठ आत्म्याचा कण, जरी न उगवलेला असला तरी, स्वतःच्या जाणिवेतून प्रकटतो; तो एकच आत्मा, सर्वत्र व्यापलेला, आकाशासारखा आहे.
द्रुमीभूयेव बीजत्वम् इवोदेत्य् अनुदय्य् अपि । परं तत्त्वं जगद्भङ्ग्या जगन्नाशोदयेन च
जसं एखादं बीज झाड होतं, पण खरं तर ते बीज कुठेही निघून जात नाही, तसंच हे परमसत्य जगाच्या रूपानं दिसतं, जरी जग निर्माण झालं किंवा नाहीसं झालं तरी.