दृग् एव लोचने सा च वासना तन् निजं वपुः । बहुरूपतया दृश्यं कृत्वा द्रष्टृतयोदिता
पाहण्याची शक्ती म्हणजे डोळेच आहेत, आणि ती वृत्ती त्याचं स्वतःचं रूप आहे; ती अनेक रूपं घेऊन, दिसणाऱ्या गोष्टींमध्ये प्रकट होते आणि मग पाहणारा म्हणून उगवते.
न विना द्रष्टृताम् अस्ति दृश्यसत्ता कथञ्चन । पितृतेव विना पुत्रं द्वितेवैक्यपदं विना
पाहणारा नसताना, दिसणाऱ्याचं अस्तित्व कधीच नसतं—जसं वडील नसताना मुलगा नसतो, किंवा एकपणाशिवाय द्वैत नसतं.
द्रष्टैव दृश्यताम् एति न द्रष्टृत्वं विनास्ति तत् । विना पित्रेव तनयो विना भोक्त्रेव भोग्यता
फक्त पाहणारा दिसणारा होतो; पाहणाऱ्याशिवाय दिसणं शक्यच नाही—जसं वडील नसताना मुलगा नसतो, किंवा भोगणारा नसताना भोग्यपण नसतं.
द्रष्टुर् हि दृश्यनिर्माणे चित्त्वाद् अस्त्य् एव शक्तता । कनकस्यावदातस्य कटकत्वकृताव् इव
जसा शुद्ध सोनं कडेचं रूप घेऊ शकतं, तसंच पाहणाऱ्याजवळ जे दिसतं ते घडवायची शक्ती असते.
दृश्यस्य द्रष्टृनिर्माणे जडत्वान् नास्ति शक्तता । कटकत्वस्य मोहस्य यथा कनकनिर्मितौ
पण जे दिसतं त्याला पाहणारा घडवायची शक्ती नसते, कारण ते जड असतं; जसं कडे किंवा भ्रम सोनं निर्माण करू शकत नाही.
चेतनाद् दृश्यनिर्माणं चित् कचत्य् असद् एव यत् । अकारणं मोहहेतुर् हेमैव कटकभ्रमः
दिसणारं हे चेतनेतून निर्माण होतं, पण ते खरं तर असत्य आहे; कडेचा भ्रम अज्ञानामुळे होतो, पण त्याचा आधार फक्त सोनंच असतो.
कटकत्वावभासे हि यथा हेम्नो न हेमता । सत्यैव प्रकचत्य् एवं द्रष्टुर् दृश्यस्थितौ वपुः
जसं कडेचं भास सोन्यात असलं तरी सोन्याला कडेपण नसतं, सोनंच खरं असतं; तसंच, जे दिसतं त्यातही पाहणाऱ्याचं स्वरूपच खऱ्या अर्थानं प्रकट होतं.
द्रष्टा दृश्यतया तिष्ठन् द्रष्टृताम् उज्झतीव हि । सत्यां कटकसंवित्तौ हेम काञ्चनताम् इव
द्रष्टा जेव्हा पाहिलेल्या रूपात राहतो, तेव्हा तो आपली द्रष्टेपणाची जाणीव जणू सोडून देतो; जसं कडेचं अस्तित्व असताना सोन्याचं सोनं असणं जणू दिसेनासं होतं.
एकस्मिन् प्रतिभासे ऽस्ति न सत्ता द्रष्टृदृश्ययोः । पुम्प्रत्ययप्रकचने क्व पशुप्रत्ययोदयः
एकाच स्वरूपात द्रष्टा आणि दृश्य यांचं खरं अस्तित्व राहत नाही; जसं माणूसपणाची जाणीव जागी असताना जनावराची जाणीव कुठे उगवत नाही.
दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं न द्रष्टा स्वं प्रपश्यति । द्रष्टुर् हि दृश्यतापत्तौ सत्तासत्तेव तिष्ठति
जेव्हा आपण दृश्य पाहतो, तेव्हा आपण स्वतःला द्रष्टा म्हणून पाहत नाही; कारण द्रष्टा जेव्हा दृश्याच्या रूपात येतो, तेव्हा त्याचं अस्तित्व आहे आणि नाही असं वाटतं.
बोधाद् गलितदृश्यस्य द्रष्टुस् सत्तैव भासते । अबुद्धकटकत्वस्य हेम्नः कनकता यथा
ज्ञानात दृश्य विरघळून गेल्यावर फक्त द्रष्ट्याचं अस्तित्वच उजळून दिसतं; जसं कडेचं स्वरूप लक्षात न आल्यावर फक्त सोनं सोन्यासारखंच उरतं.
दृश्ये ऽसत्य् अस्ति न द्रष्टा दृश्यं द्रष्टरि नासति । द्वयेन च विना नैक्यं नैक्यम् अप्य् अस्ति चानयोः
दृश्य खोटं असेल तर पाहणारा उरत नाही; आणि पाहणारा नसेल तर दृश्यही राहत नाही. या दोघांशिवाय एकपण राहत नाही, आणि त्यांच्यातील वेगळेपणही नसतं.
सर्वं यथावद् विज्ञाय शुद्धसंविन्मयात्मनः । वाचाम् अविषयस् स्वास्थ्यं किञ्चिद् एवावशिष्यते
सर्व काही खर्या अर्थाने समजून घेतल्यावर, ज्याचं स्वरूप निर्मळ चैतन्य आहे, त्याच्याकडे फक्त एक अशा स्थितीचा अनुभव उरतो, जी शब्दांच्या पलीकडची आणि निवांतपणाची असते.
आत्माथ दर्शनं दृश्यं दीपेनेवावभासितम् । कृतं च सर्वम् एतेन चिन्मात्रपरमाणुना
आत्मा, पाहण्याची क्रिया आणि दृश्य — हे सगळं जणू एखाद्या दिव्याच्या प्रकाशात उजळून निघतं; हे सगळं त्या शुद्ध चैतन्याच्या अत्यंत सूक्ष्म कणामुळे घडतं.
मातृमेयप्रमाणाख्यं बुद्धौ निगिरति त्रयम् । हेमेव कटकादित्वम् असन्मयम् उपस्थितम्
ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञानाचं साधन — ही तिन्ही बुद्धीतच सामावलेली असतात; जसं सोन्यातून कडे किंवा इतर दागिने दिसतात, तसं हे खरे वाटतात, पण प्रत्यक्षात असतात नाहीत.
यथा न जलम् ऊर्म्यादेः पृथक् किञ्चिन् मनाग् अपि । तथैतस्मात् स्वभावाणोर् न किञ्चित् पृथग् एव हि
जसं लाटेपासून पाणी वेगळं असू शकत नाही, तसंच या मूळ स्वरूपापासून काहीच वेगळं नाही.
सर्वगानुभवात्मत्वात् सर्वानुभवरूपतः । एकत्वानुभवे न्याय्ये रूढे सर्वैकतास्य हि
सर्व अनुभव हा सर्वव्यापी आत्म्याचाच असतो आणि सर्व अनुभव एकाच रूपाचा असतो. एकतेचा अनुभव पक्का झाला की सर्व काही एकच आहे हे ओळखता येतं.
अस्येच्छया पृथक्तास्ति वीचितेव महाम्भसः । इच्छानुरूपसम्पत्तेर् भावितार्थैकलाभिनः
याच्या इच्छेनं वेगळेपण दिसतं, जसं मोठ्या समुद्रावर लाटा उठतात. त्या इच्छेनुसार सर्व वस्तू एकाच रूपात प्रकट होतात.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नः परमात्मास्ति केवलः । सर्वात्मत्वात् स सर्वात्मा सर्वानुभवतस् स्वतः
परमात्मा दिशा, काळ वगैरे गोष्टींनी बांधलेला नाही. तो सर्वांचा आत्मा आहे, म्हणून तो सर्वत्र आहे आणि स्वतःच्या स्वरूपानं सर्वांचा अनुभव करणारा आहे.
सन्न् एष चेतनात्मत्वाद् असन्न् अनवबोधतः । द्वैतैक्ये नात्र विद्येते सत्यरूपे महात्मनि
हे जाणीवेमुळे अस्तित्वात आहे आणि अज्ञानामुळे नसलेलं आहे; या महान आत्म्याच्या खरी ओळखीमध्ये ना द्वैत असतं, ना अद्वैत.
यदि कश्चिद् द्वितीयस् स्यात् तद् एकस्यैकता भवेत् । द्वित्वैक्ययोर् मिथस् सिद्धिर् आतपच्छाययोर् इव
जर दुसरं काही असतं, तर एकाला एकपण असलं असतं; पण द्वैत आणि एकत्व यांचा संबंध अगदी सूर्यप्रकाश आणि सावलीसारखा आहे.
यत्र नास्ति द्वितीयो हि तत्रैकस्यैकता कथम् । एकतायाम् असिद्धायां द्वयम् एव न विद्यते
जिथे दुसरं काहीच नाही, तिथे एकाला एकपण कसं येईल? आणि एकपणच नसेल, तर द्वैतदेखील नसतं.
एवं स्थिते तु यच् छिष्टं तत् स्याद् रिक्तम् इहास्थितेः । तस्मान् न व्यतिरिक्तं तद्रूपं द्रव इवाम्भसः
अशी स्थिती असताना उरलेलं काही असेल, ते रिकामंच असतं; म्हणून त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपापासून वेगळं काहीच नाही, जसं पाण्यातून वेगळं द्रव नसतं.
नानारम्भविशालं च साम्येनाक्षुब्धरूपि च । बीजस्यान्तस् तरुर् इव ब्रह्मणो ऽन्तस् स्थितं जगत्
जग हे अनेक प्रकारांनी विस्तारलेलं आणि एकसारखं शांत असं, ब्रह्माच्या आत, जसं बीजाच्या आत झाड असतं तसं, वसलेलं आहे.
द्वैतम् अप्य् अपृथक् तस्माद् धेम्नः कटकता यथा । साम्यबुद्धावबोधे हि द्वैतं सच् च नसन्मयम्
जसं सोन्याच्या गाठीमध्ये त्याची कडकपणा वेगळा नसतो, तसंच द्वैत पण त्या मूळ तत्त्वापासून वेगळं नाही; आणि जेव्हा सर्वत्र एकसारखं पाहिलं जातं, तेव्हा द्वैत हे आहेसुद्धा आणि नाहीसुद्धा असं असतं.
यथा द्रवत्वं पयसस् स्पन्दनं मातरिश्वनः । व्योम्नश् शून्यत्वम् एवं हि न पृथग् द्वैतम् ईश्वरात्
जसं पाण्याला ओलावा, वाऱ्याला हालचाल, आणि आकाशाला रिकामपणा असतो, तसंच द्वैत हे परमेश्वरापासून वेगळं नाही.
द्वैताद्वैतोपलम्भो हि दुःखायैष क्षयात्मने । निपुणो ऽनुपलम्भो यस् त्व् एतयोस् तत् परं विदुः
द्वैत आणि अद्वैत यांचं जाणणं हे दुःख आणि नाशासाठीच असतं; पण जे या दोन्हींचं अगदी सूक्ष्म न जाणणं ओळखतात, तेच खरे श्रेष्ठ मानले जातात.
मातृमानप्रमेयादि द्रष्टृदर्शनदृश्यताः । एतावज् जगद् एतच् च परमाणौ चितस् स्थितम्
माप, मापणारा आणि मोजलेली वस्तू — हे पाहणारा, पाहणे आणि जे दिसते ते — हेच जग आहे, आणि हे सर्व चैतन्याच्या अत्यंत सूक्ष्म कणातच वास करते.
अयं जगदणुर् नित्यम् अनेनाणुसुमेरुणा । स्पन्दनं पवनेनेव स्वाङ्ग एव धृतः कुतः
हे विश्व म्हणजे एक सूक्ष्म कणच आहे, आणि तो कण नेहमीच या मेरू पर्वतासारख्या सूक्ष्म कणात धरून ठेवला जातो, जसं वाऱ्यातच त्याची हालचाल असते, तसंच हेही त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपातच आहे, दुसरं कसं असू शकतं?
अहो नु भीमा मायेयम् अथ वा मायिता परा । परमाण्वन्तर् एवास्ति यत् त्रैलोक्यपरम्परा
वा! खरंच, ही माया किती मोठी आहे, किंवा कदाचित मायाकारच श्रेष्ठ आहे; कारण या सूक्ष्म कणातच तीनही लोकांची अख्खी साखळी सामावलेली आहे.