चिति भूतानि भूतानि वर्तमानानि सम्प्रति । भविष्यन्ति भविष्यन्ति शक्तिबीजे द्रुमा इव
सर्व सजीव प्राणी सध्या ज्या चेतनेमध्ये आहेत, ते भविष्यातही तशाच शक्तीच्या बीजातून, जसे झाड बीजातून उगवते, तसेच प्रकट होतील.
निमेषकल्पाव् एतेन तुषेणान्नकणाव् इव । वलितौ नैष चैताभ्याम् अणुस् स्वाङ्गात्मकश् चितः
जसा डोळ्याच्या पापणीच्या एका क्षणात तांदळाचा कण आणि अन्नाचा तुकडा सारखेच वाटतात, तसंच वाकडं किंवा सरळ असं काहीही या चैतन्याच्या अणूला लागू पडत नाही, कारण तो स्वतःच्या स्वरूपातच असतो.
उदासीनवद् आसीनो न संस्पृष्टो मनाग् अपि । एष भोक्तृत्वकर्तृत्वैः खात्मा कुर्वञ् जगन्त्य् अपि
हा आकाशासारखा आत्मा, जणू काही सगळ्यापासून अलिप्त बसलेला आहे, त्याला काहीही स्पर्श होत नाही. तरीही तो भोगता आणि कर्ता या दोन्ही भूमिका पार पाडत जगांची निर्मिती करतो.
जगत्सत्तोदितेयं हि शुद्धचित्परमाणुतः । परामणोश् च भोक्तृत्वकर्तृत्वे क्वेव संस्थिते
हे जग जे अस्तित्वात आलं आहे, ते शुद्ध चैतन्याच्या अणूपासूनच निर्माण झालं आहे. त्या परम अणूमध्ये भोगता किंवा कर्ता असण्याची अवस्था कुठे आहे?
जगन् न किञ्चित् क्रियते सर्वदैव न केनचित् । विलीयते च नो किञ्चिन् मात्रस्याद्य् अस्य खण्डनम्
या जगात कोणत्याही वेळी, कोणाकडूनही काहीच घडत नाही आणि काहीच नाहीसंही होत नाही, कारण या मूळ तत्त्वाचं विभाजन कधीच शक्य नाही.
सर्वं समरसाभासम् इदम् आकाशकोशगम् । जगत्पर्यायशब्दाख्यं विद्ध्य् अनाख्यं च राक्षसि
राक्षसी, हे सर्व जग एकाच चवीसारखं भासतंय, आणि ते आकाशासारख्या अवकाशात सामावलेलं आहे. याला 'जगताची गती' असं नाव दिलं जातं, पण खरंतर त्याला कोणतंच नाव नाही.
चिदणुर् दृश्यसिद्ध्यर्थम् आन्तरीं चिच्चमत्कृतिम् । बहीरूपतया धत्ते स्वात्मनात्मनि संस्थिताम्
दृश्य जग दिसावं म्हणून चेतनेचा अगदी सूक्ष्म अंश, स्वतःमध्येच असलेली अद्भुत जाणीव घेतो आणि ती बाहेरच्या रूपात दाखवतो.
एतद् बहिस्स्थम् अन्तस्स्थम् अस्ति शब्दे न वस्तुनि । उपदेशाय सत्त्वानां चिद्रूपत्वाज् जगत्त्रये
हे बाहेरही आहे, आतही आहे, पण प्रत्यक्षात ते केवळ शब्दातच आहे, वस्तूत नाही. कारण सर्व प्राण्यांना समजावण्यासाठीच असं सांगितलं जातं, कारण तिन्ही जग चेतनेच्याच स्वरूपाचं आहे.
द्रष्टा दृश्यपदं गच्छन्न् आत्मानं सम्प्रपश्यति । नेत्रं दृश्याभिपातीव सद् एवासद् इव स्थितम्
दृष्टा जेव्हा दृश्याकडे जातो, तेव्हा तो स्वतःलाच पाहतो—जसं डोळा जेव्हा एखाद्या वस्तूकडे पाहतो, तेव्हा तो खरा आहे की नाही, असं वाटतं.
न च गच्छति दृश्यत्वं द्रष्टा ह्य् असद् अवास्तवम् । आत्मन्य् एव न यत् किञ्चित् तत्ताम् एति कथं पुरः
पण पाहणारा कधीच प्रत्यक्ष दिसणारा होत नाही, कारण पाहणारा खरा नाही, त्याचं स्वतःचं अस्तित्व नाही; आणि आत्म्यात काहीच नसताना, तिथे काही कसं प्रकट होईल?
दृग् एव लोचने सा च वासना तन् निजं वपुः । बहुरूपतया दृश्यं कृत्वा द्रष्टृतयोदिता
पाहण्याची शक्ती म्हणजे डोळेच आहेत, आणि ती वृत्ती त्याचं स्वतःचं रूप आहे; ती अनेक रूपं घेऊन, दिसणाऱ्या गोष्टींमध्ये प्रकट होते आणि मग पाहणारा म्हणून उगवते.
न विना द्रष्टृताम् अस्ति दृश्यसत्ता कथञ्चन । पितृतेव विना पुत्रं द्वितेवैक्यपदं विना
पाहणारा नसताना, दिसणाऱ्याचं अस्तित्व कधीच नसतं—जसं वडील नसताना मुलगा नसतो, किंवा एकपणाशिवाय द्वैत नसतं.
द्रष्टैव दृश्यताम् एति न द्रष्टृत्वं विनास्ति तत् । विना पित्रेव तनयो विना भोक्त्रेव भोग्यता
फक्त पाहणारा दिसणारा होतो; पाहणाऱ्याशिवाय दिसणं शक्यच नाही—जसं वडील नसताना मुलगा नसतो, किंवा भोगणारा नसताना भोग्यपण नसतं.
द्रष्टुर् हि दृश्यनिर्माणे चित्त्वाद् अस्त्य् एव शक्तता । कनकस्यावदातस्य कटकत्वकृताव् इव
जसा शुद्ध सोनं कडेचं रूप घेऊ शकतं, तसंच पाहणाऱ्याजवळ जे दिसतं ते घडवायची शक्ती असते.
दृश्यस्य द्रष्टृनिर्माणे जडत्वान् नास्ति शक्तता । कटकत्वस्य मोहस्य यथा कनकनिर्मितौ
पण जे दिसतं त्याला पाहणारा घडवायची शक्ती नसते, कारण ते जड असतं; जसं कडे किंवा भ्रम सोनं निर्माण करू शकत नाही.
चेतनाद् दृश्यनिर्माणं चित् कचत्य् असद् एव यत् । अकारणं मोहहेतुर् हेमैव कटकभ्रमः
दिसणारं हे चेतनेतून निर्माण होतं, पण ते खरं तर असत्य आहे; कडेचा भ्रम अज्ञानामुळे होतो, पण त्याचा आधार फक्त सोनंच असतो.
कटकत्वावभासे हि यथा हेम्नो न हेमता । सत्यैव प्रकचत्य् एवं द्रष्टुर् दृश्यस्थितौ वपुः
जसं कडेचं भास सोन्यात असलं तरी सोन्याला कडेपण नसतं, सोनंच खरं असतं; तसंच, जे दिसतं त्यातही पाहणाऱ्याचं स्वरूपच खऱ्या अर्थानं प्रकट होतं.
द्रष्टा दृश्यतया तिष्ठन् द्रष्टृताम् उज्झतीव हि । सत्यां कटकसंवित्तौ हेम काञ्चनताम् इव
द्रष्टा जेव्हा पाहिलेल्या रूपात राहतो, तेव्हा तो आपली द्रष्टेपणाची जाणीव जणू सोडून देतो; जसं कडेचं अस्तित्व असताना सोन्याचं सोनं असणं जणू दिसेनासं होतं.
एकस्मिन् प्रतिभासे ऽस्ति न सत्ता द्रष्टृदृश्ययोः । पुम्प्रत्ययप्रकचने क्व पशुप्रत्ययोदयः
एकाच स्वरूपात द्रष्टा आणि दृश्य यांचं खरं अस्तित्व राहत नाही; जसं माणूसपणाची जाणीव जागी असताना जनावराची जाणीव कुठे उगवत नाही.
दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं न द्रष्टा स्वं प्रपश्यति । द्रष्टुर् हि दृश्यतापत्तौ सत्तासत्तेव तिष्ठति
जेव्हा आपण दृश्य पाहतो, तेव्हा आपण स्वतःला द्रष्टा म्हणून पाहत नाही; कारण द्रष्टा जेव्हा दृश्याच्या रूपात येतो, तेव्हा त्याचं अस्तित्व आहे आणि नाही असं वाटतं.
बोधाद् गलितदृश्यस्य द्रष्टुस् सत्तैव भासते । अबुद्धकटकत्वस्य हेम्नः कनकता यथा
ज्ञानात दृश्य विरघळून गेल्यावर फक्त द्रष्ट्याचं अस्तित्वच उजळून दिसतं; जसं कडेचं स्वरूप लक्षात न आल्यावर फक्त सोनं सोन्यासारखंच उरतं.
दृश्ये ऽसत्य् अस्ति न द्रष्टा दृश्यं द्रष्टरि नासति । द्वयेन च विना नैक्यं नैक्यम् अप्य् अस्ति चानयोः
दृश्य खोटं असेल तर पाहणारा उरत नाही; आणि पाहणारा नसेल तर दृश्यही राहत नाही. या दोघांशिवाय एकपण राहत नाही, आणि त्यांच्यातील वेगळेपणही नसतं.
सर्वं यथावद् विज्ञाय शुद्धसंविन्मयात्मनः । वाचाम् अविषयस् स्वास्थ्यं किञ्चिद् एवावशिष्यते
सर्व काही खर्या अर्थाने समजून घेतल्यावर, ज्याचं स्वरूप निर्मळ चैतन्य आहे, त्याच्याकडे फक्त एक अशा स्थितीचा अनुभव उरतो, जी शब्दांच्या पलीकडची आणि निवांतपणाची असते.
आत्माथ दर्शनं दृश्यं दीपेनेवावभासितम् । कृतं च सर्वम् एतेन चिन्मात्रपरमाणुना
आत्मा, पाहण्याची क्रिया आणि दृश्य — हे सगळं जणू एखाद्या दिव्याच्या प्रकाशात उजळून निघतं; हे सगळं त्या शुद्ध चैतन्याच्या अत्यंत सूक्ष्म कणामुळे घडतं.
मातृमेयप्रमाणाख्यं बुद्धौ निगिरति त्रयम् । हेमेव कटकादित्वम् असन्मयम् उपस्थितम्
ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञानाचं साधन — ही तिन्ही बुद्धीतच सामावलेली असतात; जसं सोन्यातून कडे किंवा इतर दागिने दिसतात, तसं हे खरे वाटतात, पण प्रत्यक्षात असतात नाहीत.
यथा न जलम् ऊर्म्यादेः पृथक् किञ्चिन् मनाग् अपि । तथैतस्मात् स्वभावाणोर् न किञ्चित् पृथग् एव हि
जसं लाटेपासून पाणी वेगळं असू शकत नाही, तसंच या मूळ स्वरूपापासून काहीच वेगळं नाही.
सर्वगानुभवात्मत्वात् सर्वानुभवरूपतः । एकत्वानुभवे न्याय्ये रूढे सर्वैकतास्य हि
सर्व अनुभव हा सर्वव्यापी आत्म्याचाच असतो आणि सर्व अनुभव एकाच रूपाचा असतो. एकतेचा अनुभव पक्का झाला की सर्व काही एकच आहे हे ओळखता येतं.
अस्येच्छया पृथक्तास्ति वीचितेव महाम्भसः । इच्छानुरूपसम्पत्तेर् भावितार्थैकलाभिनः
याच्या इच्छेनं वेगळेपण दिसतं, जसं मोठ्या समुद्रावर लाटा उठतात. त्या इच्छेनुसार सर्व वस्तू एकाच रूपात प्रकट होतात.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नः परमात्मास्ति केवलः । सर्वात्मत्वात् स सर्वात्मा सर्वानुभवतस् स्वतः
परमात्मा दिशा, काळ वगैरे गोष्टींनी बांधलेला नाही. तो सर्वांचा आत्मा आहे, म्हणून तो सर्वत्र आहे आणि स्वतःच्या स्वरूपानं सर्वांचा अनुभव करणारा आहे.
सन्न् एष चेतनात्मत्वाद् असन्न् अनवबोधतः । द्वैतैक्ये नात्र विद्येते सत्यरूपे महात्मनि
हे जाणीवेमुळे अस्तित्वात आहे आणि अज्ञानामुळे नसलेलं आहे; या महान आत्म्याच्या खरी ओळखीमध्ये ना द्वैत असतं, ना अद्वैत.