चिन्मात्राणुनयेनेदं जगत् समभिजीवति । वसन्तरसवेधेन विचित्रेव वनावली
शुद्ध चैतन्याच्या सूक्ष्म स्पर्शामुळे हे जग जिवंत आहे; जसं वसंत ऋतूच्या स्पर्शाने वन फुलून येतं.
चित्सत्तैवेयम् अखिलं स्वतो जगद् इवोदिता । मधुमासरसोल्लासी चित्रो हि वनषण्डकः
ही सगळी सृष्टी म्हणजे चैतन्याचं स्वरूप आहे, जणू जग म्हणून प्रकटलेली; जसं मधुमासात फुलणाऱ्या वनीचे रंगीबेरंगी सौंदर्य.
सत्यं चिन्मयम् एवेदं जगद् इत्य् एव विद्ध्य् अलम् । वसन्तरसम् एवेदं विद्धि पल्लवगुल्मकम्
हे जग खरं तर फक्त चैतन्याचं आहे, असं नक्की समज; जसं वसंत ऋतूचं सार म्हणजेच नव्या पालवीच्या झुडुपांसारखं.
सर्वावयविसारत्वात् सहस्रकरलोचनः । परंआणुर् असाव् एव नित्यानवयवोदयः
सर्व वस्तूंच्या मूळात असलेला हा तत्त्व म्हणजेच हजारो हात आणि हजारो डोळे असलेला आहे; हाच अत्यंत सूक्ष्म कण अखंड, अविभाज्य आणि नित्य स्वरूपाचा उगम आहे.
निमेषांशावबोधे ऽपि चिदणोः प्रतिभासते । यतः कल्पसहस्रौघस् स्वप्नवार्द्धकबाल्यवत्
क्षणाच्या अगदी लहान भागातही जेव्हा जाणीव उमगते, तेव्हा चेतनेचा सूक्ष्म कण प्रकटतो; कारण असंख्य कल्पांचे प्रवाह झोपेतल्या स्वप्नासारखे किंवा बालपणासारखे क्षणभरातच संपतात.
ततस् सो ऽप्य् निमेषाणुः कल्पकोटिशतान्य् अलम् । सर्वसत्ताविलासेन प्रतिभैका हि जृम्भते
म्हणून तो लहानसा क्षणसुद्धा सहजपणे कोट्यवधी कल्पांना व्यापून टाकतो; कारण एकच चेतनेचा प्रकाश सर्व सृष्टीत विस्तारतो.
अभुक्तवत्य् एव यथा भुक्तवान् अहम् इत्य् अलम् । जायते प्रत्ययस् तद्वन् निमेषे कल्पनिश्चयः
जसा जेवले नाही तरी 'मी जेवलो' असा विश्वास निर्माण होतो, तसाच क्षणभरातच कल्पांची निश्चिती मनात ठामपणे होते.
अभुक्त्वा भुक्तवान् अस्मीत्य् एवं प्रत्ययशालिनः । दृश्यन्ते वासनाविष्टास् स्वप्ने स्वमरणम् यथा
जे लोक मनाशी ठामपणे 'मी काहीच उपभोगले नाही, पण उपभोगल्यासारखे वाटते' असे समजतात, त्यांना वासनांच्या प्रभावामुळे, जसे स्वप्नात स्वतःचे मृत्यू अनुभवायला येते, तसे अनुभव येतात.
जगन्ति परितिष्ठन्ति परमाणौ चिदात्मनि । प्रतिभासाः प्रवर्तन्ते तत एव हि जागताः
संपूर्ण जग ही चेतनेच्या कणातच आहे; तेथूनच सर्व दृश्ये निर्माण होतात आणि म्हणूनच जगातील सर्व घटना घडतात.
यद् अस्ति यत्र तत् तस्मात् समुदेति तद् एव तत् । आकारिणि विकारादि दृष्टं न गगने ऽमले
जेथे जे आहे, तेथूनच ते उगम पावते; जिथे निर्माण करणारा असतो तिथे बदल दिसतात, पण निर्मळ आकाशात असे काहीही घडताना दिसत नाही.
चिति भूतानि भूतानि वर्तमानानि सम्प्रति । भविष्यन्ति भविष्यन्ति शक्तिबीजे द्रुमा इव
सर्व सजीव प्राणी सध्या ज्या चेतनेमध्ये आहेत, ते भविष्यातही तशाच शक्तीच्या बीजातून, जसे झाड बीजातून उगवते, तसेच प्रकट होतील.
निमेषकल्पाव् एतेन तुषेणान्नकणाव् इव । वलितौ नैष चैताभ्याम् अणुस् स्वाङ्गात्मकश् चितः
जसा डोळ्याच्या पापणीच्या एका क्षणात तांदळाचा कण आणि अन्नाचा तुकडा सारखेच वाटतात, तसंच वाकडं किंवा सरळ असं काहीही या चैतन्याच्या अणूला लागू पडत नाही, कारण तो स्वतःच्या स्वरूपातच असतो.
उदासीनवद् आसीनो न संस्पृष्टो मनाग् अपि । एष भोक्तृत्वकर्तृत्वैः खात्मा कुर्वञ् जगन्त्य् अपि
हा आकाशासारखा आत्मा, जणू काही सगळ्यापासून अलिप्त बसलेला आहे, त्याला काहीही स्पर्श होत नाही. तरीही तो भोगता आणि कर्ता या दोन्ही भूमिका पार पाडत जगांची निर्मिती करतो.
जगत्सत्तोदितेयं हि शुद्धचित्परमाणुतः । परामणोश् च भोक्तृत्वकर्तृत्वे क्वेव संस्थिते
हे जग जे अस्तित्वात आलं आहे, ते शुद्ध चैतन्याच्या अणूपासूनच निर्माण झालं आहे. त्या परम अणूमध्ये भोगता किंवा कर्ता असण्याची अवस्था कुठे आहे?
जगन् न किञ्चित् क्रियते सर्वदैव न केनचित् । विलीयते च नो किञ्चिन् मात्रस्याद्य् अस्य खण्डनम्
या जगात कोणत्याही वेळी, कोणाकडूनही काहीच घडत नाही आणि काहीच नाहीसंही होत नाही, कारण या मूळ तत्त्वाचं विभाजन कधीच शक्य नाही.
सर्वं समरसाभासम् इदम् आकाशकोशगम् । जगत्पर्यायशब्दाख्यं विद्ध्य् अनाख्यं च राक्षसि
राक्षसी, हे सर्व जग एकाच चवीसारखं भासतंय, आणि ते आकाशासारख्या अवकाशात सामावलेलं आहे. याला 'जगताची गती' असं नाव दिलं जातं, पण खरंतर त्याला कोणतंच नाव नाही.
चिदणुर् दृश्यसिद्ध्यर्थम् आन्तरीं चिच्चमत्कृतिम् । बहीरूपतया धत्ते स्वात्मनात्मनि संस्थिताम्
दृश्य जग दिसावं म्हणून चेतनेचा अगदी सूक्ष्म अंश, स्वतःमध्येच असलेली अद्भुत जाणीव घेतो आणि ती बाहेरच्या रूपात दाखवतो.
एतद् बहिस्स्थम् अन्तस्स्थम् अस्ति शब्दे न वस्तुनि । उपदेशाय सत्त्वानां चिद्रूपत्वाज् जगत्त्रये
हे बाहेरही आहे, आतही आहे, पण प्रत्यक्षात ते केवळ शब्दातच आहे, वस्तूत नाही. कारण सर्व प्राण्यांना समजावण्यासाठीच असं सांगितलं जातं, कारण तिन्ही जग चेतनेच्याच स्वरूपाचं आहे.
द्रष्टा दृश्यपदं गच्छन्न् आत्मानं सम्प्रपश्यति । नेत्रं दृश्याभिपातीव सद् एवासद् इव स्थितम्
दृष्टा जेव्हा दृश्याकडे जातो, तेव्हा तो स्वतःलाच पाहतो—जसं डोळा जेव्हा एखाद्या वस्तूकडे पाहतो, तेव्हा तो खरा आहे की नाही, असं वाटतं.
न च गच्छति दृश्यत्वं द्रष्टा ह्य् असद् अवास्तवम् । आत्मन्य् एव न यत् किञ्चित् तत्ताम् एति कथं पुरः
पण पाहणारा कधीच प्रत्यक्ष दिसणारा होत नाही, कारण पाहणारा खरा नाही, त्याचं स्वतःचं अस्तित्व नाही; आणि आत्म्यात काहीच नसताना, तिथे काही कसं प्रकट होईल?
दृग् एव लोचने सा च वासना तन् निजं वपुः । बहुरूपतया दृश्यं कृत्वा द्रष्टृतयोदिता
पाहण्याची शक्ती म्हणजे डोळेच आहेत, आणि ती वृत्ती त्याचं स्वतःचं रूप आहे; ती अनेक रूपं घेऊन, दिसणाऱ्या गोष्टींमध्ये प्रकट होते आणि मग पाहणारा म्हणून उगवते.
न विना द्रष्टृताम् अस्ति दृश्यसत्ता कथञ्चन । पितृतेव विना पुत्रं द्वितेवैक्यपदं विना
पाहणारा नसताना, दिसणाऱ्याचं अस्तित्व कधीच नसतं—जसं वडील नसताना मुलगा नसतो, किंवा एकपणाशिवाय द्वैत नसतं.
द्रष्टैव दृश्यताम् एति न द्रष्टृत्वं विनास्ति तत् । विना पित्रेव तनयो विना भोक्त्रेव भोग्यता
फक्त पाहणारा दिसणारा होतो; पाहणाऱ्याशिवाय दिसणं शक्यच नाही—जसं वडील नसताना मुलगा नसतो, किंवा भोगणारा नसताना भोग्यपण नसतं.
द्रष्टुर् हि दृश्यनिर्माणे चित्त्वाद् अस्त्य् एव शक्तता । कनकस्यावदातस्य कटकत्वकृताव् इव
जसा शुद्ध सोनं कडेचं रूप घेऊ शकतं, तसंच पाहणाऱ्याजवळ जे दिसतं ते घडवायची शक्ती असते.
दृश्यस्य द्रष्टृनिर्माणे जडत्वान् नास्ति शक्तता । कटकत्वस्य मोहस्य यथा कनकनिर्मितौ
पण जे दिसतं त्याला पाहणारा घडवायची शक्ती नसते, कारण ते जड असतं; जसं कडे किंवा भ्रम सोनं निर्माण करू शकत नाही.
चेतनाद् दृश्यनिर्माणं चित् कचत्य् असद् एव यत् । अकारणं मोहहेतुर् हेमैव कटकभ्रमः
दिसणारं हे चेतनेतून निर्माण होतं, पण ते खरं तर असत्य आहे; कडेचा भ्रम अज्ञानामुळे होतो, पण त्याचा आधार फक्त सोनंच असतो.
कटकत्वावभासे हि यथा हेम्नो न हेमता । सत्यैव प्रकचत्य् एवं द्रष्टुर् दृश्यस्थितौ वपुः
जसं कडेचं भास सोन्यात असलं तरी सोन्याला कडेपण नसतं, सोनंच खरं असतं; तसंच, जे दिसतं त्यातही पाहणाऱ्याचं स्वरूपच खऱ्या अर्थानं प्रकट होतं.
द्रष्टा दृश्यतया तिष्ठन् द्रष्टृताम् उज्झतीव हि । सत्यां कटकसंवित्तौ हेम काञ्चनताम् इव
द्रष्टा जेव्हा पाहिलेल्या रूपात राहतो, तेव्हा तो आपली द्रष्टेपणाची जाणीव जणू सोडून देतो; जसं कडेचं अस्तित्व असताना सोन्याचं सोनं असणं जणू दिसेनासं होतं.
एकस्मिन् प्रतिभासे ऽस्ति न सत्ता द्रष्टृदृश्ययोः । पुम्प्रत्ययप्रकचने क्व पशुप्रत्ययोदयः
एकाच स्वरूपात द्रष्टा आणि दृश्य यांचं खरं अस्तित्व राहत नाही; जसं माणूसपणाची जाणीव जागी असताना जनावराची जाणीव कुठे उगवत नाही.
दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं न द्रष्टा स्वं प्रपश्यति । द्रष्टुर् हि दृश्यतापत्तौ सत्तासत्तेव तिष्ठति
जेव्हा आपण दृश्य पाहतो, तेव्हा आपण स्वतःला द्रष्टा म्हणून पाहत नाही; कारण द्रष्टा जेव्हा दृश्याच्या रूपात येतो, तेव्हा त्याचं अस्तित्व आहे आणि नाही असं वाटतं.