पद्मोत्पलौ यथार्केण तपता प्रकटीकृतौ । प्रकाशतमसोस् सत्ते चितैवं प्रकटीकृते
जसा सूर्य कमळ आणि निलकमळ यांना उष्णता देऊन प्रकट करतो, तसाच प्रकाश आणि अंधार यांचे अस्तित्व चैतन्यामुळे स्पष्ट होते.
अर्कः कुर्वन्न् अहोरात्रं दर्शयत्य् आकृतिं यथा । चितिस् सदसती कृत्वा दर्शयत्य् आकृतिं तथा
जसा सूर्य दिवस-रात्र निर्माण करून स्वतःचं रूप दाखवतो, तसंच चैतन्य सुद्धा अस्तित्व आणि अनस्तित्व प्रकट करून आपलं स्वरूप दाखवतं.
चिदणोर् अन्तरे सन्ति विचित्रानुभवाणवः । यथा मधुरसस्यान्तः पत्त्रपुष्पफलश्रियः
चैतन्याच्या कणामध्ये असंख्य सूक्ष्म अनुभव असतात, जसं गोड झाडाच्या आत पानं, फुलं आणि फळांची शोभा असते.
उद्यन्ति चिदणोर् एते समग्रानुभवाणवः । मधुमासरसाच् चित्रा इव षण्डपरम्पराः
हे सगळे वेगवेगळे अनुभव चैतन्याच्या कणातून उगवतात, जसं मधाच्या ऋतूत विविध फुलांचे गुच्छ उमलतात.
परमात्माणुर् अत्यन्तं निस्स्वादस् सूक्ष्मतावशात् । समग्रस्वादसत्तैकजनकस् स्वदते स्वयम्
परमात्म्याचा कण फार सूक्ष्म असल्यामुळे त्याला स्वतःला काही चव नसते, पण तोच सर्व चवींना जन्म देणारा आणि त्यांचा आस्वाद घेणारा आहे.
यो यो नाम रसः कश्चित् स्वसत्तायां कृतस्थितिः । प्रतिबिम्बम् इवादर्शे तां विना नास्त्य् असौ स्वतः
जसा आरशाविना प्रतिबिंब राहत नाही, तसंच प्रत्येक रस किंवा सार आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वात असतो, पण त्या आधाराशिवाय तो स्वतंत्रपणे नसतो.
त्यजता संश्रितं सर्वं चिन्मात्रपरमाणुना । त्यक्तं जगद् असंवित्त्या संवित्त्या सर्वम् आश्रितम्
शुद्ध चेतनेच्या कणाने सर्व काही सोडून दिलं, तर अज्ञानात हे जग सोडून दिलं जातं; पण जाणीवेत मात्र सर्व काही सामावलेलं असतं.
अशक्तयाप्य् आत्मगुप्तौ सर्वम् आच्छादितं जगत् । चिताणुताम् एव परां सम्प्रसार्य वितानवत्
आपल्या स्वतःच्या रक्षणाची शक्ती नसली तरी, चेतना आपल्या अत्युच्च सूक्ष्म स्वरूपाने जणू छत्रासारखी पसरून, संपूर्ण जग व्यापून टाकते.
आत्मगुप्तिं न शक्नोति परमात्माम्बराकृतिः । मनाग् अपि क्षणम् अपि गजो दूर्वावने यथा
परमात्म्याचं आकाशासारखं व्यापक स्वरूप, क्षणभरही स्वतःत समाधान पावू शकत नाही, जसं हत्तीला कोवळ्या गवताच्या कुरणात चरता येत नाही.
तथाप्य् आक्रान्तवान् विश्वं ज्ञतां गोपयति क्षणात् । जगद्धानां कणं बाल इवाहो घनमायिता
तरीही, सर्व विश्व व्यापून, जाणणारा क्षणात ते लपवतो; जणू एखाद्या मुलाने घास गिळावा तशी ही जगाची गहन माया आहे.
चिन्मात्राणुनयेनेदं जगत् समभिजीवति । वसन्तरसवेधेन विचित्रेव वनावली
शुद्ध चैतन्याच्या सूक्ष्म स्पर्शामुळे हे जग जिवंत आहे; जसं वसंत ऋतूच्या स्पर्शाने वन फुलून येतं.
चित्सत्तैवेयम् अखिलं स्वतो जगद् इवोदिता । मधुमासरसोल्लासी चित्रो हि वनषण्डकः
ही सगळी सृष्टी म्हणजे चैतन्याचं स्वरूप आहे, जणू जग म्हणून प्रकटलेली; जसं मधुमासात फुलणाऱ्या वनीचे रंगीबेरंगी सौंदर्य.
सत्यं चिन्मयम् एवेदं जगद् इत्य् एव विद्ध्य् अलम् । वसन्तरसम् एवेदं विद्धि पल्लवगुल्मकम्
हे जग खरं तर फक्त चैतन्याचं आहे, असं नक्की समज; जसं वसंत ऋतूचं सार म्हणजेच नव्या पालवीच्या झुडुपांसारखं.
सर्वावयविसारत्वात् सहस्रकरलोचनः । परंआणुर् असाव् एव नित्यानवयवोदयः
सर्व वस्तूंच्या मूळात असलेला हा तत्त्व म्हणजेच हजारो हात आणि हजारो डोळे असलेला आहे; हाच अत्यंत सूक्ष्म कण अखंड, अविभाज्य आणि नित्य स्वरूपाचा उगम आहे.
निमेषांशावबोधे ऽपि चिदणोः प्रतिभासते । यतः कल्पसहस्रौघस् स्वप्नवार्द्धकबाल्यवत्
क्षणाच्या अगदी लहान भागातही जेव्हा जाणीव उमगते, तेव्हा चेतनेचा सूक्ष्म कण प्रकटतो; कारण असंख्य कल्पांचे प्रवाह झोपेतल्या स्वप्नासारखे किंवा बालपणासारखे क्षणभरातच संपतात.
ततस् सो ऽप्य् निमेषाणुः कल्पकोटिशतान्य् अलम् । सर्वसत्ताविलासेन प्रतिभैका हि जृम्भते
म्हणून तो लहानसा क्षणसुद्धा सहजपणे कोट्यवधी कल्पांना व्यापून टाकतो; कारण एकच चेतनेचा प्रकाश सर्व सृष्टीत विस्तारतो.
अभुक्तवत्य् एव यथा भुक्तवान् अहम् इत्य् अलम् । जायते प्रत्ययस् तद्वन् निमेषे कल्पनिश्चयः
जसा जेवले नाही तरी 'मी जेवलो' असा विश्वास निर्माण होतो, तसाच क्षणभरातच कल्पांची निश्चिती मनात ठामपणे होते.
अभुक्त्वा भुक्तवान् अस्मीत्य् एवं प्रत्ययशालिनः । दृश्यन्ते वासनाविष्टास् स्वप्ने स्वमरणम् यथा
जे लोक मनाशी ठामपणे 'मी काहीच उपभोगले नाही, पण उपभोगल्यासारखे वाटते' असे समजतात, त्यांना वासनांच्या प्रभावामुळे, जसे स्वप्नात स्वतःचे मृत्यू अनुभवायला येते, तसे अनुभव येतात.
जगन्ति परितिष्ठन्ति परमाणौ चिदात्मनि । प्रतिभासाः प्रवर्तन्ते तत एव हि जागताः
संपूर्ण जग ही चेतनेच्या कणातच आहे; तेथूनच सर्व दृश्ये निर्माण होतात आणि म्हणूनच जगातील सर्व घटना घडतात.
यद् अस्ति यत्र तत् तस्मात् समुदेति तद् एव तत् । आकारिणि विकारादि दृष्टं न गगने ऽमले
जेथे जे आहे, तेथूनच ते उगम पावते; जिथे निर्माण करणारा असतो तिथे बदल दिसतात, पण निर्मळ आकाशात असे काहीही घडताना दिसत नाही.
चिति भूतानि भूतानि वर्तमानानि सम्प्रति । भविष्यन्ति भविष्यन्ति शक्तिबीजे द्रुमा इव
सर्व सजीव प्राणी सध्या ज्या चेतनेमध्ये आहेत, ते भविष्यातही तशाच शक्तीच्या बीजातून, जसे झाड बीजातून उगवते, तसेच प्रकट होतील.
निमेषकल्पाव् एतेन तुषेणान्नकणाव् इव । वलितौ नैष चैताभ्याम् अणुस् स्वाङ्गात्मकश् चितः
जसा डोळ्याच्या पापणीच्या एका क्षणात तांदळाचा कण आणि अन्नाचा तुकडा सारखेच वाटतात, तसंच वाकडं किंवा सरळ असं काहीही या चैतन्याच्या अणूला लागू पडत नाही, कारण तो स्वतःच्या स्वरूपातच असतो.
उदासीनवद् आसीनो न संस्पृष्टो मनाग् अपि । एष भोक्तृत्वकर्तृत्वैः खात्मा कुर्वञ् जगन्त्य् अपि
हा आकाशासारखा आत्मा, जणू काही सगळ्यापासून अलिप्त बसलेला आहे, त्याला काहीही स्पर्श होत नाही. तरीही तो भोगता आणि कर्ता या दोन्ही भूमिका पार पाडत जगांची निर्मिती करतो.
जगत्सत्तोदितेयं हि शुद्धचित्परमाणुतः । परामणोश् च भोक्तृत्वकर्तृत्वे क्वेव संस्थिते
हे जग जे अस्तित्वात आलं आहे, ते शुद्ध चैतन्याच्या अणूपासूनच निर्माण झालं आहे. त्या परम अणूमध्ये भोगता किंवा कर्ता असण्याची अवस्था कुठे आहे?
जगन् न किञ्चित् क्रियते सर्वदैव न केनचित् । विलीयते च नो किञ्चिन् मात्रस्याद्य् अस्य खण्डनम्
या जगात कोणत्याही वेळी, कोणाकडूनही काहीच घडत नाही आणि काहीच नाहीसंही होत नाही, कारण या मूळ तत्त्वाचं विभाजन कधीच शक्य नाही.
सर्वं समरसाभासम् इदम् आकाशकोशगम् । जगत्पर्यायशब्दाख्यं विद्ध्य् अनाख्यं च राक्षसि
राक्षसी, हे सर्व जग एकाच चवीसारखं भासतंय, आणि ते आकाशासारख्या अवकाशात सामावलेलं आहे. याला 'जगताची गती' असं नाव दिलं जातं, पण खरंतर त्याला कोणतंच नाव नाही.
चिदणुर् दृश्यसिद्ध्यर्थम् आन्तरीं चिच्चमत्कृतिम् । बहीरूपतया धत्ते स्वात्मनात्मनि संस्थिताम्
दृश्य जग दिसावं म्हणून चेतनेचा अगदी सूक्ष्म अंश, स्वतःमध्येच असलेली अद्भुत जाणीव घेतो आणि ती बाहेरच्या रूपात दाखवतो.
एतद् बहिस्स्थम् अन्तस्स्थम् अस्ति शब्दे न वस्तुनि । उपदेशाय सत्त्वानां चिद्रूपत्वाज् जगत्त्रये
हे बाहेरही आहे, आतही आहे, पण प्रत्यक्षात ते केवळ शब्दातच आहे, वस्तूत नाही. कारण सर्व प्राण्यांना समजावण्यासाठीच असं सांगितलं जातं, कारण तिन्ही जग चेतनेच्याच स्वरूपाचं आहे.
द्रष्टा दृश्यपदं गच्छन्न् आत्मानं सम्प्रपश्यति । नेत्रं दृश्याभिपातीव सद् एवासद् इव स्थितम्
दृष्टा जेव्हा दृश्याकडे जातो, तेव्हा तो स्वतःलाच पाहतो—जसं डोळा जेव्हा एखाद्या वस्तूकडे पाहतो, तेव्हा तो खरा आहे की नाही, असं वाटतं.
न च गच्छति दृश्यत्वं द्रष्टा ह्य् असद् अवास्तवम् । आत्मन्य् एव न यत् किञ्चित् तत्ताम् एति कथं पुरः
पण पाहणारा कधीच प्रत्यक्ष दिसणारा होत नाही, कारण पाहणारा खरा नाही, त्याचं स्वतःचं अस्तित्व नाही; आणि आत्म्यात काहीच नसताना, तिथे काही कसं प्रकट होईल?