मायाकलापराणुत्वं निर्माया परमात्मता । हेम्नीव कटकत्वेन नातो ऽत्र समता भवेत्
माया ही तिच्या जादूई स्वरूपामुळे अत्यंत सूक्ष्म असते, पण परमात्मा मायेपलीकडे आहे; जसं सोन्याचं कंगण सोन्याशी समकक्ष ठरत नाही, तसं इथेही तुलना होऊ शकत नाही.
प्रकटो ऽनेन दीपेन प्रकाशो ऽनुभवात्मना । स्वसत्तानाशपूर्वो हि विनानेन भवेत् तु सः
अनुभवाच्या प्रकाशरूप या दिव्यामुळेच सर्व प्रकाश प्रकट होतो; हा दिवा नसता, तर तो प्रकाशच अस्तित्वात आला नसता, कारण तोच सर्व अस्तित्वाच्या आधी आहे.
यदि सूर्यादिकं सर्वं जगद् एकजडं भवेत् । ततः किम् आत्मा किं रूपं प्रकाशस् स्यात् क्व वाथ किम्
जर सूर्यासकट सगळं जग निर्जीवच असतं, तर आत्मा काय असता, प्रकाशाचं रूप कसं असतं, आणि तो कुठे किंवा काय असतं?
शुद्धचिन्मात्रसत्त्वं यत् स्वतस् स्वात्मनि संस्थितम् । तद् एतद् अणुना तेजो दृष्टं बहिर् इव स्थितम्
शुद्ध चैतन्यस्वरूप जी आपोआप आपल्या ठिकाणी स्थिर असतं, तेच सूक्ष्म तेजासारखं बाहेर असल्यासारखं दिसतं.
तेजांस्य् अर्केन्दुवह्नीनाम् अभिन्नानि तमोघनात् । एतावान् अत्र भेदो ऽस्ति यद् वर्णे शौक्ल्यकृष्णते
सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांचं तेज एकमेकांपासून वेगळं नाही, फक्त अंधारामुळे त्यात फरक जाणवतो; हा फरक फक्त रंगात असतो—कुठे पांढरा, कुठे काळा.
यादृक् कज्जलनीहारमेघनीहारयोर् भवेत् । तादृक् प्रकाशतमसोर् भेदश् चेति तयोस् स्थितः
जसं काजळीच्या धुरात आणि ढगांच्या धुरात फरक असतो, तसंच प्रकाश आणि अंधार यांच्यातलाही फरक तसाच आहे.
जडयोर् उपलम्भाय चिदादित्यः किलैतयोः । यदा तपति तेनैते लब्धसत्तैकतां गते
जड वस्तूंच्या जाणिवेसाठी चैतन्याचं सूर्य दोन्हीवर प्रकाश टाकतो; तेव्हा दोघांनाही एकत्र अस्तित्व मिळतं.
तपत्य् एकश् चिदादित्यो रात्रिन्दिवम् अतन्द्रितः । अन्तर् बहिश् शिलाद्यन्तर् अप्य् अनस्तमयोदयः
चैतन्याचा सूर्य दिवसरात्र थांबता न, आत-बाहेर, अगदी दगडांसारख्या वस्तूंमध्येही अखंडपणे प्रकाशतो; त्याला कधी उदय किंवा अस्त नाही.
त्रिलोकी भाति तेनेयं जीवस्य प्रथितात्मनः । नानोपलम्भभाण्डाढ्या कुटी कठिनकोटरा
त्याच्यामुळे ही त्रैलोक्य उजळते, आणि तोच जिवाचा प्रकट आत्मा आहे; वेगवेगळ्या वस्तूंनी भरलेली झोपडी असो किंवा कठीण गुहा असो, सर्वत्र त्याचा प्रकाश पसरतो.
तमस्त्वं तमसो देहम् अविनाशयतामुना । तप्यते भासया भासा सर्वम् आभास्यते तमः
तू अंधार आहेस; तुझे शरीरही अंधाराचेच आहे. तरीही त्या अविनाशी तेजामुळे तुला ताप येतो आणि उजेड मिळतो; आणि सर्व अंधार प्रकाशाने उजळतो.
पद्मोत्पलौ यथार्केण तपता प्रकटीकृतौ । प्रकाशतमसोस् सत्ते चितैवं प्रकटीकृते
जसा सूर्य कमळ आणि निलकमळ यांना उष्णता देऊन प्रकट करतो, तसाच प्रकाश आणि अंधार यांचे अस्तित्व चैतन्यामुळे स्पष्ट होते.
अर्कः कुर्वन्न् अहोरात्रं दर्शयत्य् आकृतिं यथा । चितिस् सदसती कृत्वा दर्शयत्य् आकृतिं तथा
जसा सूर्य दिवस-रात्र निर्माण करून स्वतःचं रूप दाखवतो, तसंच चैतन्य सुद्धा अस्तित्व आणि अनस्तित्व प्रकट करून आपलं स्वरूप दाखवतं.
चिदणोर् अन्तरे सन्ति विचित्रानुभवाणवः । यथा मधुरसस्यान्तः पत्त्रपुष्पफलश्रियः
चैतन्याच्या कणामध्ये असंख्य सूक्ष्म अनुभव असतात, जसं गोड झाडाच्या आत पानं, फुलं आणि फळांची शोभा असते.
उद्यन्ति चिदणोर् एते समग्रानुभवाणवः । मधुमासरसाच् चित्रा इव षण्डपरम्पराः
हे सगळे वेगवेगळे अनुभव चैतन्याच्या कणातून उगवतात, जसं मधाच्या ऋतूत विविध फुलांचे गुच्छ उमलतात.
परमात्माणुर् अत्यन्तं निस्स्वादस् सूक्ष्मतावशात् । समग्रस्वादसत्तैकजनकस् स्वदते स्वयम्
परमात्म्याचा कण फार सूक्ष्म असल्यामुळे त्याला स्वतःला काही चव नसते, पण तोच सर्व चवींना जन्म देणारा आणि त्यांचा आस्वाद घेणारा आहे.
यो यो नाम रसः कश्चित् स्वसत्तायां कृतस्थितिः । प्रतिबिम्बम् इवादर्शे तां विना नास्त्य् असौ स्वतः
जसा आरशाविना प्रतिबिंब राहत नाही, तसंच प्रत्येक रस किंवा सार आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वात असतो, पण त्या आधाराशिवाय तो स्वतंत्रपणे नसतो.
त्यजता संश्रितं सर्वं चिन्मात्रपरमाणुना । त्यक्तं जगद् असंवित्त्या संवित्त्या सर्वम् आश्रितम्
शुद्ध चेतनेच्या कणाने सर्व काही सोडून दिलं, तर अज्ञानात हे जग सोडून दिलं जातं; पण जाणीवेत मात्र सर्व काही सामावलेलं असतं.
अशक्तयाप्य् आत्मगुप्तौ सर्वम् आच्छादितं जगत् । चिताणुताम् एव परां सम्प्रसार्य वितानवत्
आपल्या स्वतःच्या रक्षणाची शक्ती नसली तरी, चेतना आपल्या अत्युच्च सूक्ष्म स्वरूपाने जणू छत्रासारखी पसरून, संपूर्ण जग व्यापून टाकते.
आत्मगुप्तिं न शक्नोति परमात्माम्बराकृतिः । मनाग् अपि क्षणम् अपि गजो दूर्वावने यथा
परमात्म्याचं आकाशासारखं व्यापक स्वरूप, क्षणभरही स्वतःत समाधान पावू शकत नाही, जसं हत्तीला कोवळ्या गवताच्या कुरणात चरता येत नाही.
तथाप्य् आक्रान्तवान् विश्वं ज्ञतां गोपयति क्षणात् । जगद्धानां कणं बाल इवाहो घनमायिता
तरीही, सर्व विश्व व्यापून, जाणणारा क्षणात ते लपवतो; जणू एखाद्या मुलाने घास गिळावा तशी ही जगाची गहन माया आहे.
चिन्मात्राणुनयेनेदं जगत् समभिजीवति । वसन्तरसवेधेन विचित्रेव वनावली
शुद्ध चैतन्याच्या सूक्ष्म स्पर्शामुळे हे जग जिवंत आहे; जसं वसंत ऋतूच्या स्पर्शाने वन फुलून येतं.
चित्सत्तैवेयम् अखिलं स्वतो जगद् इवोदिता । मधुमासरसोल्लासी चित्रो हि वनषण्डकः
ही सगळी सृष्टी म्हणजे चैतन्याचं स्वरूप आहे, जणू जग म्हणून प्रकटलेली; जसं मधुमासात फुलणाऱ्या वनीचे रंगीबेरंगी सौंदर्य.
सत्यं चिन्मयम् एवेदं जगद् इत्य् एव विद्ध्य् अलम् । वसन्तरसम् एवेदं विद्धि पल्लवगुल्मकम्
हे जग खरं तर फक्त चैतन्याचं आहे, असं नक्की समज; जसं वसंत ऋतूचं सार म्हणजेच नव्या पालवीच्या झुडुपांसारखं.
सर्वावयविसारत्वात् सहस्रकरलोचनः । परंआणुर् असाव् एव नित्यानवयवोदयः
सर्व वस्तूंच्या मूळात असलेला हा तत्त्व म्हणजेच हजारो हात आणि हजारो डोळे असलेला आहे; हाच अत्यंत सूक्ष्म कण अखंड, अविभाज्य आणि नित्य स्वरूपाचा उगम आहे.
निमेषांशावबोधे ऽपि चिदणोः प्रतिभासते । यतः कल्पसहस्रौघस् स्वप्नवार्द्धकबाल्यवत्
क्षणाच्या अगदी लहान भागातही जेव्हा जाणीव उमगते, तेव्हा चेतनेचा सूक्ष्म कण प्रकटतो; कारण असंख्य कल्पांचे प्रवाह झोपेतल्या स्वप्नासारखे किंवा बालपणासारखे क्षणभरातच संपतात.
ततस् सो ऽप्य् निमेषाणुः कल्पकोटिशतान्य् अलम् । सर्वसत्ताविलासेन प्रतिभैका हि जृम्भते
म्हणून तो लहानसा क्षणसुद्धा सहजपणे कोट्यवधी कल्पांना व्यापून टाकतो; कारण एकच चेतनेचा प्रकाश सर्व सृष्टीत विस्तारतो.
अभुक्तवत्य् एव यथा भुक्तवान् अहम् इत्य् अलम् । जायते प्रत्ययस् तद्वन् निमेषे कल्पनिश्चयः
जसा जेवले नाही तरी 'मी जेवलो' असा विश्वास निर्माण होतो, तसाच क्षणभरातच कल्पांची निश्चिती मनात ठामपणे होते.
अभुक्त्वा भुक्तवान् अस्मीत्य् एवं प्रत्ययशालिनः । दृश्यन्ते वासनाविष्टास् स्वप्ने स्वमरणम् यथा
जे लोक मनाशी ठामपणे 'मी काहीच उपभोगले नाही, पण उपभोगल्यासारखे वाटते' असे समजतात, त्यांना वासनांच्या प्रभावामुळे, जसे स्वप्नात स्वतःचे मृत्यू अनुभवायला येते, तसे अनुभव येतात.
जगन्ति परितिष्ठन्ति परमाणौ चिदात्मनि । प्रतिभासाः प्रवर्तन्ते तत एव हि जागताः
संपूर्ण जग ही चेतनेच्या कणातच आहे; तेथूनच सर्व दृश्ये निर्माण होतात आणि म्हणूनच जगातील सर्व घटना घडतात.
यद् अस्ति यत्र तत् तस्मात् समुदेति तद् एव तत् । आकारिणि विकारादि दृष्टं न गगने ऽमले
जेथे जे आहे, तेथूनच ते उगम पावते; जिथे निर्माण करणारा असतो तिथे बदल दिसतात, पण निर्मळ आकाशात असे काहीही घडताना दिसत नाही.