चिदणोर् अन्तरे यद् यद् अस्ति तद् दृश्यते बहिः । सङ्कल्पेष्टालिङ्गनादि दृष्टान्तो ऽत्र हि रागिणः
चेतनेच्या कणामध्ये जे काही आहे, तेच बाहेर दिसतं; जसं मनात एखाद्या हव्याशा वस्तूला मिठी मारल्याचा अनुभव कामी मनुष्य घेतो, तसाच हा दृष्टांत आहे.
आदिसर्गे सर्वशक्तिश् चिद् यथा चोदितात्मना । तथाशु पश्यत्य् अखिलं सङ्कल्पमतिवत् स्वतः
सृष्टीच्या सुरुवातीला जशी सर्वशक्तिमान चैतन्य आपल्या इच्छेने सर्वकाही पटकन पाहते, तशीच ती सर्व कल्पनांपेक्षा पुढे जाते.
अभिजाताशयस्यान्तर् यद् यथा प्रतिभासते । तत् तथा पश्यतीवासौ दृष्टान्तो ऽत्र शिशोर् मनः
ज्याच्या मनात उत्तम वृत्ती असते, त्याला जसे काही दिसते, ते तो तसंच पाहतो; याचं उदाहरण म्हणजे लहान मुलाचं मन.
परमाणुत एवापि चिन्मात्रेणामुनाणुना । परिसूक्ष्मतमेनैव विश्वग् विश्वं प्रपूरितम्
सर्वात सूक्ष्म कणातही या शुद्ध चैतन्यामुळे संपूर्ण विश्व अगदी बारकाईने भरलेलं आहे.
अणुर् एव न मात्य् एष योजनानां शतेष्व् अपि । सर्वगत्वाद् अनाद्यन्तरूपत्वाद् वेदनाकृतिः
हा कण कधीही नष्ट होत नाही, अगदी शेकडो योजनांमध्येही, कारण तो सर्वत्र आहे, त्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही, आणि तो केवळ जाणिवेच्या रूपातच ओळखला जातो.
यथा धूर्तेन शिड्गेन पुंसा बालः प्रनाट्यते । सभ्रूविकारनयननिरीक्षणविचेष्टितैः
जसा एखादा चलाख माणूस आपल्या भुवया आणि डोळ्यांच्या हालचालींनी, हातवारे करून एखाद्या लहान मुलाला सहजपणे फसवतो, तसंच हे आहे.
चिदालोकेन शुद्धेन सपर्वततृणं जगत् । नाट्यते ऽविरतं तद्वद् विवृत्याभिनयं सदा
तसंच, शुद्ध चैतन्याच्या प्रकाशाने हे संपूर्ण जग, पर्वत आणि गवतांसह, नेहमीच नानाविध रूपे घेऊन अखंडपणे नाचत असते.
तेनैवानन्तरूपत्वाद् अणुना वाससा यथा । संविदन्तर् भवेद् बाह्ये कृत्वा मेर्वादि वेष्टितम्
जसं एखाद्या कपड्यात सूक्ष्म सुवास सर्वत्र पसरतो, तसं हे चैतन्य सर्वत्र व्यापून, मेरू पर्वतासह बाहेर आणि आत असतं.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नरूपत्वान् मेरुतो बृहत् । वालाग्रशतभागात्माप्य् एष सूक्ष्मः परो ऽणुकः
हे चैतन्य दिशा, काळ किंवा कशाच्याही मर्यादेत राहत नाही; मेरूपेक्षाही मोठं असून, केसाच्या शंभराव्या भागाइतकं सूक्ष्म आणि अत्यंत बारिक आहे.
शुद्धसंवेदनाकाशरूपस्य परमाणुना । शोभते न हि साम्योक्तिर् मेरुसर्षपयोर् इव
शुद्ध चैतन्य आणि आकाश यांचं स्वरूप असलेल्या त्या अत्यंत सूक्ष्म कणाची तुलना काहीच करता येत नाही—जसं मेरू पर्वत आणि मोहरीच्या दाण्याची तुलना होऊ शकत नाही, तसं.
मायाकलापराणुत्वं निर्माया परमात्मता । हेम्नीव कटकत्वेन नातो ऽत्र समता भवेत्
माया ही तिच्या जादूई स्वरूपामुळे अत्यंत सूक्ष्म असते, पण परमात्मा मायेपलीकडे आहे; जसं सोन्याचं कंगण सोन्याशी समकक्ष ठरत नाही, तसं इथेही तुलना होऊ शकत नाही.
प्रकटो ऽनेन दीपेन प्रकाशो ऽनुभवात्मना । स्वसत्तानाशपूर्वो हि विनानेन भवेत् तु सः
अनुभवाच्या प्रकाशरूप या दिव्यामुळेच सर्व प्रकाश प्रकट होतो; हा दिवा नसता, तर तो प्रकाशच अस्तित्वात आला नसता, कारण तोच सर्व अस्तित्वाच्या आधी आहे.
यदि सूर्यादिकं सर्वं जगद् एकजडं भवेत् । ततः किम् आत्मा किं रूपं प्रकाशस् स्यात् क्व वाथ किम्
जर सूर्यासकट सगळं जग निर्जीवच असतं, तर आत्मा काय असता, प्रकाशाचं रूप कसं असतं, आणि तो कुठे किंवा काय असतं?
शुद्धचिन्मात्रसत्त्वं यत् स्वतस् स्वात्मनि संस्थितम् । तद् एतद् अणुना तेजो दृष्टं बहिर् इव स्थितम्
शुद्ध चैतन्यस्वरूप जी आपोआप आपल्या ठिकाणी स्थिर असतं, तेच सूक्ष्म तेजासारखं बाहेर असल्यासारखं दिसतं.
तेजांस्य् अर्केन्दुवह्नीनाम् अभिन्नानि तमोघनात् । एतावान् अत्र भेदो ऽस्ति यद् वर्णे शौक्ल्यकृष्णते
सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांचं तेज एकमेकांपासून वेगळं नाही, फक्त अंधारामुळे त्यात फरक जाणवतो; हा फरक फक्त रंगात असतो—कुठे पांढरा, कुठे काळा.
यादृक् कज्जलनीहारमेघनीहारयोर् भवेत् । तादृक् प्रकाशतमसोर् भेदश् चेति तयोस् स्थितः
जसं काजळीच्या धुरात आणि ढगांच्या धुरात फरक असतो, तसंच प्रकाश आणि अंधार यांच्यातलाही फरक तसाच आहे.
जडयोर् उपलम्भाय चिदादित्यः किलैतयोः । यदा तपति तेनैते लब्धसत्तैकतां गते
जड वस्तूंच्या जाणिवेसाठी चैतन्याचं सूर्य दोन्हीवर प्रकाश टाकतो; तेव्हा दोघांनाही एकत्र अस्तित्व मिळतं.
तपत्य् एकश् चिदादित्यो रात्रिन्दिवम् अतन्द्रितः । अन्तर् बहिश् शिलाद्यन्तर् अप्य् अनस्तमयोदयः
चैतन्याचा सूर्य दिवसरात्र थांबता न, आत-बाहेर, अगदी दगडांसारख्या वस्तूंमध्येही अखंडपणे प्रकाशतो; त्याला कधी उदय किंवा अस्त नाही.
त्रिलोकी भाति तेनेयं जीवस्य प्रथितात्मनः । नानोपलम्भभाण्डाढ्या कुटी कठिनकोटरा
त्याच्यामुळे ही त्रैलोक्य उजळते, आणि तोच जिवाचा प्रकट आत्मा आहे; वेगवेगळ्या वस्तूंनी भरलेली झोपडी असो किंवा कठीण गुहा असो, सर्वत्र त्याचा प्रकाश पसरतो.
तमस्त्वं तमसो देहम् अविनाशयतामुना । तप्यते भासया भासा सर्वम् आभास्यते तमः
तू अंधार आहेस; तुझे शरीरही अंधाराचेच आहे. तरीही त्या अविनाशी तेजामुळे तुला ताप येतो आणि उजेड मिळतो; आणि सर्व अंधार प्रकाशाने उजळतो.
पद्मोत्पलौ यथार्केण तपता प्रकटीकृतौ । प्रकाशतमसोस् सत्ते चितैवं प्रकटीकृते
जसा सूर्य कमळ आणि निलकमळ यांना उष्णता देऊन प्रकट करतो, तसाच प्रकाश आणि अंधार यांचे अस्तित्व चैतन्यामुळे स्पष्ट होते.
अर्कः कुर्वन्न् अहोरात्रं दर्शयत्य् आकृतिं यथा । चितिस् सदसती कृत्वा दर्शयत्य् आकृतिं तथा
जसा सूर्य दिवस-रात्र निर्माण करून स्वतःचं रूप दाखवतो, तसंच चैतन्य सुद्धा अस्तित्व आणि अनस्तित्व प्रकट करून आपलं स्वरूप दाखवतं.
चिदणोर् अन्तरे सन्ति विचित्रानुभवाणवः । यथा मधुरसस्यान्तः पत्त्रपुष्पफलश्रियः
चैतन्याच्या कणामध्ये असंख्य सूक्ष्म अनुभव असतात, जसं गोड झाडाच्या आत पानं, फुलं आणि फळांची शोभा असते.
उद्यन्ति चिदणोर् एते समग्रानुभवाणवः । मधुमासरसाच् चित्रा इव षण्डपरम्पराः
हे सगळे वेगवेगळे अनुभव चैतन्याच्या कणातून उगवतात, जसं मधाच्या ऋतूत विविध फुलांचे गुच्छ उमलतात.
परमात्माणुर् अत्यन्तं निस्स्वादस् सूक्ष्मतावशात् । समग्रस्वादसत्तैकजनकस् स्वदते स्वयम्
परमात्म्याचा कण फार सूक्ष्म असल्यामुळे त्याला स्वतःला काही चव नसते, पण तोच सर्व चवींना जन्म देणारा आणि त्यांचा आस्वाद घेणारा आहे.
यो यो नाम रसः कश्चित् स्वसत्तायां कृतस्थितिः । प्रतिबिम्बम् इवादर्शे तां विना नास्त्य् असौ स्वतः
जसा आरशाविना प्रतिबिंब राहत नाही, तसंच प्रत्येक रस किंवा सार आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वात असतो, पण त्या आधाराशिवाय तो स्वतंत्रपणे नसतो.
त्यजता संश्रितं सर्वं चिन्मात्रपरमाणुना । त्यक्तं जगद् असंवित्त्या संवित्त्या सर्वम् आश्रितम्
शुद्ध चेतनेच्या कणाने सर्व काही सोडून दिलं, तर अज्ञानात हे जग सोडून दिलं जातं; पण जाणीवेत मात्र सर्व काही सामावलेलं असतं.
अशक्तयाप्य् आत्मगुप्तौ सर्वम् आच्छादितं जगत् । चिताणुताम् एव परां सम्प्रसार्य वितानवत्
आपल्या स्वतःच्या रक्षणाची शक्ती नसली तरी, चेतना आपल्या अत्युच्च सूक्ष्म स्वरूपाने जणू छत्रासारखी पसरून, संपूर्ण जग व्यापून टाकते.
आत्मगुप्तिं न शक्नोति परमात्माम्बराकृतिः । मनाग् अपि क्षणम् अपि गजो दूर्वावने यथा
परमात्म्याचं आकाशासारखं व्यापक स्वरूप, क्षणभरही स्वतःत समाधान पावू शकत नाही, जसं हत्तीला कोवळ्या गवताच्या कुरणात चरता येत नाही.
तथाप्य् आक्रान्तवान् विश्वं ज्ञतां गोपयति क्षणात् । जगद्धानां कणं बाल इवाहो घनमायिता
तरीही, सर्व विश्व व्यापून, जाणणारा क्षणात ते लपवतो; जणू एखाद्या मुलाने घास गिळावा तशी ही जगाची गहन माया आहे.