चिच्चमत्कारमात्रात्मन्य् अस्मिंस् तत्प्रतिभात्मनि । जगत्य् अनिलवृक्षाभे चिच्चेत्यकलने कुतः
ही जी आपली स्वतःची ओळख आहे, जी फक्त शुद्ध चैतन्याच्या अद्भुततेने भरलेली आहे, आणि ज्यात तेच प्रतिबिंबित होतं, तिथे या जगाचं, वाऱ्यासारखं किंवा झाडांसारखं, चैतन्य आणि त्याच्या विषयांचं मोजमाप कसं करता येईल?
यथा तपस्य् अपीनस्य भासनं मृगतृष्णिका । एकं पीवरम् अद्वैतं तथा चिद्भासनं जगत्
जसं मृगजळात पाण्याचं भासणं खरं पाणी नसतं, तसंच हे जग एकच खरं आणि पूर्ण असं वाटतं, पण ते फक्त चैतन्याचं तेज आहे, द्वैत नसलेलं.
अर्कांशुसूक्ष्मतरभानिर्माणं यद् अनामयम् । अस्तितानास्तिते तत्र कुड्यादेर् इव कैव धीः
सूर्यकिरणांपेक्षाही सूक्ष्म अशा किरणांनी जे काही तयार झालंय, जे कसल्याही दुखाला न लागलेलं आहे, ते खरंच आहे की नाही, यात भिंतीसारख्या गोष्टीचं काय वेगळं समजायचं?
मायापांसुकणाङ्के खे यथा कचति काञ्चनम् । तथा जगद् इदं भाति चिच्चेत्यकलने कुतः
जसं मायेच्या धुळीमुळे आकाशात सोनं चमकतं असं वाटतं, तसंच हे जग दिसतं; पण जिथे चैतन्य आणि त्याचे विषय वेगळेच ओळखले जात नाहीत, तिथे हे जग कुठून येईल?
स्वप्नगन्धर्वसङ्कल्पनगरे कुड्यवेदनम् । न सन् नासद् यथा तद्वद् विद्धि दीर्घभ्रमं जगत्
जसं स्वप्नात किंवा कल्पनेच्या नगरीत भिंतीचं जाणवणं खरंही नसतं आणि खोटंही नसतं, तसंच हे जग फार दिवस चाललेला एक भ्रम आहे असं समज.
तथा चैवंविधन्यायभावनाभ्यासनिर्मलाः । कुड्याकाशेन निर्यान्ति यथाभूतार्थदर्शिनः
अशा प्रकारच्या विचारांची वारंवार मनन केल्याने ज्यांचे मन निर्मळ झाले आहे, ते खऱ्या अर्थाने वस्तूंचं स्वरूप पाहू लागतात आणि जणू भिंतीच्या आतल्या आकाशातून बाहेर पडतात.
न कुड्याकाशयोर् भेदो दृढसंवेदनाद् ऋते । आ ब्रह्मजीवकलनाद् यद् रूढं रूढम् एव तत्
भिंतीच्या आतलं आकाश आणि बाहेरचं आकाश यात काही फरक नाही, तो फक्त ठाम समजुतीमुळे वाटतो; ब्रह्मदेवापासून साध्या जीवापर्यंत जो भेद मानला जातो, तो तसाच राहतो.
प्रतिभासामलाकाशे खत्वकुड्यत्वशून्यताः । प्रकचन्ति घनीभावात् प्रभापिण्ड इव प्रभाः
ज्या जागी केवळ भास आहे, तिथे खाट, भिंत किंवा पोकळी अशा संकल्पना जड झाल्यामुळे दिसतात, जसं प्रकाशाच्या किरणांचा पुंज जड वाटतो.
पृथक्ता प्रतिभासस्य स्वचमत्कारयोगतः । सर्वात्मिका हि प्रतिभा परा वृक्षात्मबीजवत्
भास वेगळे वाटतात ते त्यांच्या स्वतःच्या अद्भुत सामर्थ्यामुळे; कारण श्रेष्ठ भास सर्वत्र व्यापलेला असतो, जसा झाडाच्या मूळात बीज असतं.
बीजम् अन्तस्स्थवृक्षत्वं नानानाना यथैकदृक् । तथासङ्ख्यं जगद् ब्रह्म शान्तम् आकाशकोशवत्
जसं बीजात झाड दडलेलं असतं आणि त्याच्या कितीही रूपा असली तरी पाहणं एकच असतं, तसं असंख्य विश्व ब्रह्मात शांतपणे, जणू भांड्यातील आकाशासारखं, सामावलेलं आहे.
बीजस्यान्तस्स्थवृक्षस्य व्योमाद्वैता स्थितिर् यथा । ब्रह्मणो ऽन्तस्स्थजगतो व्योमाक्षुब्धा स्थितिस् तथा
जसं बीजात असलेलं झाड एकरूप आकाशात स्थिर असतं, तसंच ब्रह्मात असलेली विश्वंही आकाशासारख्या शांततेत हलत नाहीत.
शान्तं समस्तम् अजम् एकम् अनादिमध्यं नेहास्ति काचन कला कलनाः कथञ्चित् । निर्द्वन्द्वशान्तम् अतिरेकम् अनेकम् अच्छम् आभासरूपम् अलम् एकविकासम् आस्स्व
हे सर्व शांत, पूर्ण, अजन्म, एक, आरंभ-मध्यम नसलेलं आहे; इथे कोणतीही कला किंवा मोजमाप नाही; द्वंद्वरहित, अत्यंत शांत, विलक्षण, अनेक रूपांचं, निर्मळ, केवळ छायास्वरूप, पूर्णपणे फुललेलं—अशा अवस्थेत स्थिर राहा.
अहो नु परमार्थोक्तिः पावनी तव मन्त्रिणः । राजा राजीवपत्त्राक्ष इदानीम् एष भाषताम्
वा! तुझ्या मंत्र्याने सांगितलेली ही परमसत्याची वाणी खरंच पावन करणारी आहे; आता कमळासारख्या डोळ्यांचा राजा बोलू दे.
एषो ऽणुवेदनाद् वायुर् वायुश् च भ्रान्तिदृष्टितः । ततो न किञ्चिद् वाय्वादि केवलं शुद्धचेतनम्
अणूची जाणीव झाली की वारा निर्माण होतो, आणि वाऱ्याचं अस्तित्व सुद्धा भ्रमामुळेच भासतं; म्हणून शेवटी वारा किंवा दुसरं काही उरत नाही—फक्त शुद्ध चैतन्यच राहातं.
शब्दसंवेदनाच् छब्दश् शब्दश् च भ्रान्तिदर्शनम् । ततो ऽत्र शब्दशब्दार्थदृष्टिर् दूरतरं गता
ध्वनीची जाणीव झाली की ध्वनी निर्माण होतो, आणि ध्वनीचं अस्तित्व सुद्धा भ्रमामुळेच भासतं; म्हणून इथे ध्वनी आणि त्याचा अर्थ यांची कल्पना फार दूर निघून जाते.
सो ऽणुस् सर्वं नकिञ्चिच् च सो ऽहं नाहं स एव च । सर्वशक्त्यात्मनो ऽस्यैव प्रतिभैवात्र कारणम्
तो अणू सर्व काही आहे आणि काहीच नाही; मी तोच आहे, आणि नाहीही, आणि फक्त तोच आहे; इथे सर्वशक्तिमान आत्म्याचं तेजच कारण आहे.
आत्मा यत्नशतैः प्राप्यो लब्धे ऽस्मिन् न च किञ्चन । लब्धं भवति तच् चैतत् परमं नाम किञ्चन
आत्मा शेकडो प्रयत्नांनी मिळवता येतो, पण मिळाल्यावर काहीच मिळाल्यासारखं वाटत नाही; जे मिळतं तेच हे, ज्याला परम काहीच नाही असं म्हणतात.
तावज् जन्मवसन्तेषु संसृतिव्रततिश् चिरम् । विकसत्य् उदितो यावन् न बोधो मूलकाषकृत्
ज्यावेळी मूळ कापणारे जागरण उमटत नाही, तोपर्यंत जन्माच्या कितीतरी वसंत ऋतूंमध्ये ही संसाराची फेरी फार काळ चालूच राहते.
अणुनानेन रूपं स्वं दृश्यताम् इव गच्छता । तापेनाम्बु धियैवेव स्वस्थेनैवापहारितम्
हा अगदी सूक्ष्म जीव, स्वतःच्या रूपात दिसत असला तरी, जसा उष्णतेमुळे पाणी नाहीसे होते तसाच, त्याचा खरा स्वरूप मनानेच शोषून घेतला जातो, पण तो स्वतः मात्र तसाच राहतो.
अनेन संविदं नाना मेरुस् त्रिभुवनं तृणम् । वमित्वा बहिर् अन्तस्स्थं मायात्मकम् अवेक्ष्यते
हीच चेतना, मेरू पर्वत, तीनही लोकं आणि गवताची पातीसुद्धा बाहेर फेकून, आतल्या आत फक्त मायेचं स्वरूप पाहते.
चिदणोर् अन्तरे यद् यद् अस्ति तद् दृश्यते बहिः । सङ्कल्पेष्टालिङ्गनादि दृष्टान्तो ऽत्र हि रागिणः
चेतनेच्या कणामध्ये जे काही आहे, तेच बाहेर दिसतं; जसं मनात एखाद्या हव्याशा वस्तूला मिठी मारल्याचा अनुभव कामी मनुष्य घेतो, तसाच हा दृष्टांत आहे.
आदिसर्गे सर्वशक्तिश् चिद् यथा चोदितात्मना । तथाशु पश्यत्य् अखिलं सङ्कल्पमतिवत् स्वतः
सृष्टीच्या सुरुवातीला जशी सर्वशक्तिमान चैतन्य आपल्या इच्छेने सर्वकाही पटकन पाहते, तशीच ती सर्व कल्पनांपेक्षा पुढे जाते.
अभिजाताशयस्यान्तर् यद् यथा प्रतिभासते । तत् तथा पश्यतीवासौ दृष्टान्तो ऽत्र शिशोर् मनः
ज्याच्या मनात उत्तम वृत्ती असते, त्याला जसे काही दिसते, ते तो तसंच पाहतो; याचं उदाहरण म्हणजे लहान मुलाचं मन.
परमाणुत एवापि चिन्मात्रेणामुनाणुना । परिसूक्ष्मतमेनैव विश्वग् विश्वं प्रपूरितम्
सर्वात सूक्ष्म कणातही या शुद्ध चैतन्यामुळे संपूर्ण विश्व अगदी बारकाईने भरलेलं आहे.
अणुर् एव न मात्य् एष योजनानां शतेष्व् अपि । सर्वगत्वाद् अनाद्यन्तरूपत्वाद् वेदनाकृतिः
हा कण कधीही नष्ट होत नाही, अगदी शेकडो योजनांमध्येही, कारण तो सर्वत्र आहे, त्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही, आणि तो केवळ जाणिवेच्या रूपातच ओळखला जातो.
यथा धूर्तेन शिड्गेन पुंसा बालः प्रनाट्यते । सभ्रूविकारनयननिरीक्षणविचेष्टितैः
जसा एखादा चलाख माणूस आपल्या भुवया आणि डोळ्यांच्या हालचालींनी, हातवारे करून एखाद्या लहान मुलाला सहजपणे फसवतो, तसंच हे आहे.
चिदालोकेन शुद्धेन सपर्वततृणं जगत् । नाट्यते ऽविरतं तद्वद् विवृत्याभिनयं सदा
तसंच, शुद्ध चैतन्याच्या प्रकाशाने हे संपूर्ण जग, पर्वत आणि गवतांसह, नेहमीच नानाविध रूपे घेऊन अखंडपणे नाचत असते.
तेनैवानन्तरूपत्वाद् अणुना वाससा यथा । संविदन्तर् भवेद् बाह्ये कृत्वा मेर्वादि वेष्टितम्
जसं एखाद्या कपड्यात सूक्ष्म सुवास सर्वत्र पसरतो, तसं हे चैतन्य सर्वत्र व्यापून, मेरू पर्वतासह बाहेर आणि आत असतं.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नरूपत्वान् मेरुतो बृहत् । वालाग्रशतभागात्माप्य् एष सूक्ष्मः परो ऽणुकः
हे चैतन्य दिशा, काळ किंवा कशाच्याही मर्यादेत राहत नाही; मेरूपेक्षाही मोठं असून, केसाच्या शंभराव्या भागाइतकं सूक्ष्म आणि अत्यंत बारिक आहे.
शुद्धसंवेदनाकाशरूपस्य परमाणुना । शोभते न हि साम्योक्तिर् मेरुसर्षपयोर् इव
शुद्ध चैतन्य आणि आकाश यांचं स्वरूप असलेल्या त्या अत्यंत सूक्ष्म कणाची तुलना काहीच करता येत नाही—जसं मेरू पर्वत आणि मोहरीच्या दाण्याची तुलना होऊ शकत नाही, तसं.