लतागुल्माङ्कुरादीनाम् अनक्षाणां च सो ऽणुकः । उत्सेधवेदनाकारः प्रकाशो ऽनुभवात्मकः
वेल, झुडूप, कोंब आणि ज्यांना इंद्रिय नाहीत अशांमध्ये ते अगदी सूक्ष्म असतं; उंचावल्याची जाणीव हाच त्याचा स्वरूप आहे, आणि त्याचं तेज अनुभवाचं असतं.
कालाकाशक्रियासत्तास्वभावानां स्ववेदनात् । स्वामी कर्ता पिता भोक्ता खात्मत्वाच् च न किञ्चन
काल, आकाश, कृती, अस्तित्व आणि स्वभाव यांची स्वतःची जाणीव असल्यामुळे, तेच सर्वांचा स्वामी, कर्ता, पिता आणि भोगणारा आहे; आणि आकाशासारखे स्वरूप असल्याने, ते काहीच वेगळे नाही.
अणुत्वम् अजहत् सो ऽणुर् जगद्रत्नसमुद्गकः । मातृमानप्रमेयात्मा जगत् तत्रास्ति वेदने
त्याची सूक्ष्मता कधीच कमी होत नाही; तेच या जगाच्या रत्नपेटीसारखे आहे, ज्याचे स्वरूप माप, मोजणारा आणि मोजले जाणारे असे आहे; त्या जाणीवेतच हे जग अस्तित्वात आहे.
स एव सर्वजगति सर्वत्र कचति स्फुटम् । यदा जगत् समुद्गे ऽस्मिंस् तदासौ परमो मणिः
तेच सर्व जगात आणि सर्वत्र स्पष्टपणे चमकत असते; जेव्हा हे जग त्यात सामावलेले असते, तेव्हा तेच सर्वोच्च रत्न ठरते.
दुर्बोधत्वात् तमस् सो ऽणुश् चिन्मात्रत्वात् प्रकाशदृक् । सो ऽस्ति संवित्तिरूपत्वात् तदक्षातीतया त्व् असत्
ते समजायला कठीण असल्यामुळे अंधारासारखे वाटते; पण शुद्ध चैतन्य असल्यामुळे प्रकाश पाहणारे आहे; ते केवळ जाणीव म्हणून अस्तित्वात आहे, पण इंद्रियांच्या पलीकडे असल्यामुळे त्याला अवास्तव मानले जाते.
दूरे ऽसौ नाक्षलभ्यत्वाच् चिद्रूपत्वाद् अदूरगः । सर्वसंवेदनाच् छैला असाव् एवाणुर् एव सन्
तो डोंगर इंद्रियांनी मिळवता येत नाही म्हणून दूर आहे; पण तोच चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे खरंतर तो जवळच आहे. कारण सर्वांना तो जाणवतो, म्हणून तोच डोंगर आहे आणि तोच कणही आहे.
तत् संवेदनमात्रं यत् तद् इदं भासते जगत् । न सत्यम् अस्ति शैलादि तेनाणाव् एव मेरुता
हे जग फक्त जाणिवेचे रूप आहे; म्हणून डोंगर वगैरे वस्तूंना खरी अस्तित्व नाही, आणि मेरूचे मोठेपणही त्या कणातच आहे.
निमेषप्रतिभासो हि निमेष इति कथ्यते । कल्पैकप्रतिभासो हि कल्पशब्देन कथ्यते
क्षणाचा भास 'क्षण' म्हणून ओळखला जातो; त्याचप्रमाणे कल्पाचा भास 'कल्प' या नावाने ओळखला जातो.
कल्पक्रियाविलासो हि निमेषे प्रतिभासते । बहुयोजनविस्तीर्णं मनसीव महापुरम्
कल्पातील सृष्टीची लीला क्षणातच दिसते, जशी मनात मोठे शहर सहज सामावते.
निमेषजठरे कल्पसंरम्भस् समुदेति हि । महानगरनिर्माणं मकुरे ऽन्तर् इवामले
क्षणाच्या पोटी एक महाकल्प सुरू होतो, जणू स्वच्छ आरशात मोठे शहर उभे राहत आहे.
निमेषकल्पशैलाब्धिपुरयोजनकोटयः । यत्राणाव् एव विद्यन्ते तत्र द्वैतैकते कुतः
एका कणात असंख्य पर्वत, समुद्र, नगरे, कल्प आणि क्षण सामावलेले असतात; जिथे सर्व काही त्या कणात आहे, तिथे द्वैत किंवा अद्वैत कसे असू शकते?
कृतवान् प्राग् इदम् अहम् इति बुद्धाव् उदेति हि । क्षणात् सत्यम् असत्यं च दृष्टान्तस्स्वप्नविभ्रमाः
'हे मी आधी केलं' असा विचार मनात येतो; क्षणात सत्य आणि असत्य दिसतात, जणू स्वप्नातील गोंधळासारखे.
दुःखे कालस् सुदीर्घो हि सुखे लघुतरस् सदा । रात्रिर् द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रस्य चोदिता
दुःखात काळ फार मोठा वाटतो, तर सुखात तो नेहमीच हलका भासतो. हरिश्चंद्रासाठी एक रात्र बारा वर्षांसारखी वाटली, असं सांगितलं जातं.
निश्चयो य उदेत्य् अन्तस् सत्यो वासत्य एव वा । हेम्नीव कटकादित्वम् ऊर्मिस् सिन्धौ विराजते
मनात जी काही खात्री किंवा समज निर्माण होते—ती खरी असो वा खोटी—ती अगदी सोन्यातल्या कडेप्रमाणे किंवा समुद्रातल्या लाटेसारखीच प्रकट होते.
न निमेषो ऽस्ति नो कल्पो नादूरं न च दूरता । चिदणुप्रतिभैवेवं स्थितानन्यान्यवस्तुवत्
इथे डोळा मिचकावणे नाही, काळाची मोजणी नाही, जवळपण किंवा दूरपण नाही; हे सगळे केवळ चैतन्याच्या प्रतिबिंबातच उभे असल्यासारखे वाटतात.
प्रकाशतमसोर् दूरादूरयोः क्षणकल्पयोः । एकचित्कोशयोर् एवं न भेदो ऽस्ति मनाग् अपि
प्रकाश आणि अंधार, जवळ आणि दूर, क्षण आणि युग, किंवा दोन चैतन्याच्या आवरणांमध्ये जसा काही फरक नसतो, तसाच इथेही किंचितही भेद नाही.
प्रत्यक्षम् अक्षसारत्वाद् अप्रत्यक्षं ततो ऽतिगम् । दृश्यत्वेनैव चोदेति वित्वाद् द्रष्टैव सद्वपुः
जे प्रत्यक्ष दिसते ते इंद्रियांच्या सामर्थ्यामुळे दिसते; जे दिसत नाही ते त्यापलीकडे आहे. पण प्रत्यक्ष पाहणारा—द्रष्टा—खरंच अस्तित्वात आहे, कारण दिसणाऱ्या गोष्टी फक्त पाहिल्या गेल्यामुळेच उगवतात.
यावत् कटकसंवित्तिस् तावन् नास्त्य् एव हेमता । यावच् च दृश्यतापत्तिस् तावन् नास्त्य् एव सा कला
ज्या वेळेला कडेचं भान असतं, त्या वेळेला सोन्याचं भान नसतंच; आणि ज्या क्षणी काहीतरी दिसतंय असं वाटतं, त्या क्षणी ती कला तिथे नसते.
कटकत्वे क्षते दृश्ये सुवर्णत्वम् इवाततम् । केवलं निर्मलं बुद्धं ब्रह्मैव परिशिष्यते
कडेपणाचं भान संपलं की, फक्त शुद्ध सोनंच उरतं; तसंच, सगळं निवळून गेलं की, निखळ जागृत ब्रह्मच उरतं.
सर्वत्वाद् एष सद्रूपो दुर्लक्ष्यत्वाद् असद्वपुः । चेतनश् चेतनात्मत्वाच् चेत्यासम्भवतस् त्व् अचित्
हे सर्वस्व आहे म्हणून ते खरं म्हणतात; पण ते सहज समजत नाही म्हणून खोटंही म्हणतात. तेच चेतना आहे म्हणून ते सजीव आहे; आणि जिथे जाणणं शक्य नाही तिथे ते जड मानतात.
चिच्चमत्कारमात्रात्मन्य् अस्मिंस् तत्प्रतिभात्मनि । जगत्य् अनिलवृक्षाभे चिच्चेत्यकलने कुतः
ही जी आपली स्वतःची ओळख आहे, जी फक्त शुद्ध चैतन्याच्या अद्भुततेने भरलेली आहे, आणि ज्यात तेच प्रतिबिंबित होतं, तिथे या जगाचं, वाऱ्यासारखं किंवा झाडांसारखं, चैतन्य आणि त्याच्या विषयांचं मोजमाप कसं करता येईल?
यथा तपस्य् अपीनस्य भासनं मृगतृष्णिका । एकं पीवरम् अद्वैतं तथा चिद्भासनं जगत्
जसं मृगजळात पाण्याचं भासणं खरं पाणी नसतं, तसंच हे जग एकच खरं आणि पूर्ण असं वाटतं, पण ते फक्त चैतन्याचं तेज आहे, द्वैत नसलेलं.
अर्कांशुसूक्ष्मतरभानिर्माणं यद् अनामयम् । अस्तितानास्तिते तत्र कुड्यादेर् इव कैव धीः
सूर्यकिरणांपेक्षाही सूक्ष्म अशा किरणांनी जे काही तयार झालंय, जे कसल्याही दुखाला न लागलेलं आहे, ते खरंच आहे की नाही, यात भिंतीसारख्या गोष्टीचं काय वेगळं समजायचं?
मायापांसुकणाङ्के खे यथा कचति काञ्चनम् । तथा जगद् इदं भाति चिच्चेत्यकलने कुतः
जसं मायेच्या धुळीमुळे आकाशात सोनं चमकतं असं वाटतं, तसंच हे जग दिसतं; पण जिथे चैतन्य आणि त्याचे विषय वेगळेच ओळखले जात नाहीत, तिथे हे जग कुठून येईल?
स्वप्नगन्धर्वसङ्कल्पनगरे कुड्यवेदनम् । न सन् नासद् यथा तद्वद् विद्धि दीर्घभ्रमं जगत्
जसं स्वप्नात किंवा कल्पनेच्या नगरीत भिंतीचं जाणवणं खरंही नसतं आणि खोटंही नसतं, तसंच हे जग फार दिवस चाललेला एक भ्रम आहे असं समज.
तथा चैवंविधन्यायभावनाभ्यासनिर्मलाः । कुड्याकाशेन निर्यान्ति यथाभूतार्थदर्शिनः
अशा प्रकारच्या विचारांची वारंवार मनन केल्याने ज्यांचे मन निर्मळ झाले आहे, ते खऱ्या अर्थाने वस्तूंचं स्वरूप पाहू लागतात आणि जणू भिंतीच्या आतल्या आकाशातून बाहेर पडतात.
न कुड्याकाशयोर् भेदो दृढसंवेदनाद् ऋते । आ ब्रह्मजीवकलनाद् यद् रूढं रूढम् एव तत्
भिंतीच्या आतलं आकाश आणि बाहेरचं आकाश यात काही फरक नाही, तो फक्त ठाम समजुतीमुळे वाटतो; ब्रह्मदेवापासून साध्या जीवापर्यंत जो भेद मानला जातो, तो तसाच राहतो.
प्रतिभासामलाकाशे खत्वकुड्यत्वशून्यताः । प्रकचन्ति घनीभावात् प्रभापिण्ड इव प्रभाः
ज्या जागी केवळ भास आहे, तिथे खाट, भिंत किंवा पोकळी अशा संकल्पना जड झाल्यामुळे दिसतात, जसं प्रकाशाच्या किरणांचा पुंज जड वाटतो.
पृथक्ता प्रतिभासस्य स्वचमत्कारयोगतः । सर्वात्मिका हि प्रतिभा परा वृक्षात्मबीजवत्
भास वेगळे वाटतात ते त्यांच्या स्वतःच्या अद्भुत सामर्थ्यामुळे; कारण श्रेष्ठ भास सर्वत्र व्यापलेला असतो, जसा झाडाच्या मूळात बीज असतं.
बीजम् अन्तस्स्थवृक्षत्वं नानानाना यथैकदृक् । तथासङ्ख्यं जगद् ब्रह्म शान्तम् आकाशकोशवत्
जसं बीजात झाड दडलेलं असतं आणि त्याच्या कितीही रूपा असली तरी पाहणं एकच असतं, तसं असंख्य विश्व ब्रह्मात शांतपणे, जणू भांड्यातील आकाशासारखं, सामावलेलं आहे.