किं श्रिया किं च कायेन किं कामेन किम् ईहया । दिनैः कतिपयैर् एव कालस् सर्वं निकृन्तति
संपत्तीचा, देहाचा, इच्छा किंवा प्रयत्नाचा काय उपयोग? काही दिवसांतच काळ सर्व काही संपवतो.
रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरं मुने । नाशैकधर्मिणो ब्रूहि केव कायस्य रम्यता
हे मुनी, हा देह बाहेरून आणि आतून रक्त-मांसाचा बनलेला आहे, शेवटी नाशच त्याचा ठरलेला आहे. मग या देहात काय आनंद आहे, सांग.
मरणावसरे काया जीवं नानुसरन्ति ये । तेषु तात कृतघ्नेषु केवास्था वत धीमतः
मरणाच्या वेळी हा देह जीवासोबत जात नाही. मग, वडील, अशा कृतघ्न देहावर शहाण्यांनी काय विश्वास ठेवावा?
मत्तेभकर्णाग्रचलः कायो लम्बाम्बुभङ्गुरः । न सन्त्यजति मां यावत् तावद् एनं त्यजाम्य् अहम्
मद्यधुंद हत्तीच्या कानाच्या टोकासारखा हलणारा, पाण्याच्या थेंबासारखा नाजूक हा देह मला सोडत नाही, म्हणून मीच त्याला सोडतो.
पवनस्पन्दतरलः पेलवः कायपल्लवः । जर्जरस् तनुवृत्तश् च नेष्टो ऽयं कटुनीरसः
हा देह वाऱ्याने हलणाऱ्या कोवळ्या पानासारखा, फारच नाजूक, थकलेला आणि कृश आहे; तो नकोसा वाटतो, कारण तो कडवट आणि निरस आहे.
भुक्त्वा पीत्वा चिरं कालं बालपल्लवपेलवम् । तनुताम् एत्य यत्नेन विनाशम् अनुधावति
खूप काळ खाऊन-पिऊनही, हा कोवळ्या पानासारखा देह शेवटी कृश होतो आणि मोठ्या प्रयत्नानेही नाशाच्या दिशेनेच धावतो.
तान्य् एव सुखदुःखानि भावाभावमयान्य् असौ । भूयो ऽप्य् अनुभवन् कायः प्राकृतो हि न लज्जते
हा देह अस्तित्व आणि अनस्तित्व यातून बनलेला आहे; तो पुन्हा पुन्हा तेच सुखदुःख अनुभवतो, तरीही त्याला काहीच लाज वाटत नाही, कारण त्याचा स्वभावच तसा आहे.
सुचिरं प्रभुतां कृत्वा संसेव्य विभवश्रियम् । नोच्छ्रायम् एति न स्थैर्यं कायः किम् इति पाल्यते
दीर्घकाळ सत्ता उपभोगून आणि संपत्तीची शोभा मिळवूनही, हा देह ना मोठेपणाला पोचतो ना स्थिर राहतो—मग त्याची एवढी काळजी का घ्यावी?
जराकाले जराम् एति मृत्युकाले तथा मृतिम् । समम् एवाविशेषज्ञः कायो भोगिदरिद्रयोः
वृद्धापकाळी हे शरीर वृद्ध होतं, मृत्यूप्रसंगी ते मरतं — सुखी असो वा गरिब, या देहाला काहीच फरक कळत नाही.
संसाराम्भोधिजठरे तृष्णाकुहरकान्तरे । सुप्तस् तिष्ठति मुक्तेहो मूको ऽयं कायकच्छपः
संसाराच्या अथांग समुद्रात, तृष्णेच्या गुहेत, हा मुकाट्या कासवासारखा देह मुक्ती जवळ असूनही गाढ झोपलेला असतो.
दहनैकार्थयोग्यानि कायकाष्ठानि भूरिशः । संसाराब्धाव् इहोह्यन्ते कञ्चित् तेषु नरं विदुः
हे शरीर म्हणजे जळण्यासाठीच योग्य असलेली लाकडं; ती पुन्हा पुन्हा संसाराच्या समुद्रात टाकली जातात, त्यात क्वचितच एखाद्याला माणूस म्हणून ओळखतात.
दीर्घदौरात्म्यचलया निपातफलयानया । न देहलतया कार्यं किञ्चिद् अस्ति विवेकिनः
दिर्घकाळ टिकलेल्या, नशिबाच्या हलत्या छायेमुळे, ज्याचा शेवट नेहमीच पडझडीत होतो, विवेकी माणसासाठी या देहाच्या राशीमध्ये काहीच करायचं नसतं.
मज्जन् कर्दमकोशेषु झगित्य् एव जरां गतः । न ज्ञायते यात्य् अचिरात् क्व कथं देहदर्दुरः
जसा एखादा माणूस चिखलाच्या खड्ड्यात पडतो आणि लगेचच म्हातारा होतो, तसाच हा देहरूपी बेडूक कुठे आणि कसा निघून जातो, हे कुणालाच कळत नाही.
निस्सारसकलारम्भाः कायाश् चपलवायवः । रजोमार्गेण गच्छन्तो दृश्यन्ते नेह केनचित्
संपूर्ण देहाचे उद्योग निरर्थक असतात; शरीरातील चंचल वारे धुळीच्या मार्गाने जातात, पण इथे कुणालाही दिसत नाहीत.
वायोर् दीपस्य मनसो गच्छतो ज्ञायते गतिः । आगच्छतश् च भगवन् न शरीरशरस्य नः
भगवंत, वारा, दिवा किंवा मन यांची ये-जा आपल्याला कळते, पण या देहरूपी बाणाची गती मात्र कुणालाही समजत नाही.
बद्धाशा ये शरीरेषु बद्धाशा ये जगत्स्थितौ । तान् मोहमदिरोन्मत्तान् धिग् धिग् अस्तु पुनः पुनः
ज्यांची आशा देहावर किंवा जगावर बांधलेली आहे, आणि जे मोहाच्या दारूने वेडे झाले आहेत, त्यांना पुन्हा पुन्हा धिक्कार असो.
नाहं देहस्य नो देहो मम नायम् अहं तथा । इति विश्रान्तचित्ता ये ते मुने पुरुषोत्तमाः
हे मुनिवर, ज्यांचे मन पूर्ण शांत आहे, जे असे म्हणतात की 'मी शरीर नाही, हे शरीर माझे नाही, मी ह्याच नाही,' असे लोक खरेच श्रेष्ठ पुरुष आहेत.
मानावमानबहुला बहुलाभमनोरमाः । शरीरमात्रबद्धास्थं घ्नन्ति दोषदृशो नरम्
मान-अपमान आणि अनेक इच्छांच्या सुखात असणाऱ्या दोषांनी, केवळ शरीराशी बांधलेला माणूस नेहमीच त्रस्त होतो.
शरीरसङ्गशायिन्या पिशाच्या पेशलाङ्गया । अहङ्कारचमत्कृत्या छलेन च्छलिता वयम्
शरीराच्या आसक्तीत लोळणाऱ्या सुंदर अंगांची मोहिनी असणाऱ्या त्या राक्षसीने आणि अहंकाराच्या फसवणुकीने आपण सगळे फसवले गेलो आहोत.
प्रज्ञा वराकी सर्वैव कायबद्धास्थयानया । मिथ्याज्ञानकुराक्षस्या छलिता कष्टम् एकिका
हीच एक शरीराशी बांधलेली, खोटी समज असणारी आणि माकडाच्या डोळ्यासारखी असणारी, हिच्यामुळे सगळी विवेकबुद्धी भरकटली आहे; किती एकटी आणि दुःखी झाली आहे!
न किञ्चिद् अपि यस्यास्ति सत्यं तेन हतात्मना । चित्रं दग्धशरीरेण जनता विप्रलभ्यते
ज्याचं स्वतःचं अस्तित्वच नष्ट झालं आहे आणि ज्याच्याकडे खरं काहीच नाही, अशा माणसाकडून लोक फसवले जातात, हे खरंच आश्चर्यकारक आहे — जणू ज्या देहाचं अग्नीसंस्कार आधीच झालं आहे.
दिनैः कतिपयैर् एव निर्झराम्बुकणो यथा । पतत्य् अयम् अयत्नेन जर्जरः कायपल्लवः
जसं धबधब्याच्या पाण्याचा थेंब काही दिवसांत सहज खाली पडतो, तसंच हा नाजूक देहपानही थोड्याच दिवसांत सहज गळून पडतो.
कायो ऽयम् अचिरापायो बुद्बुदो ऽम्बुनिधाव् इव । व्यर्थं कार्यपरावर्ते परिस्फुरति निष्फलः
हा देह फार काळ टिकत नाही, तो समुद्रावरच्या फुग्यासारखा आहे; तो व्यर्थ कामांमध्ये गुंतून निष्फळपणे इकडेतिकडे भटकतो.
मिथ्याज्ञानविकारे ऽस्मिन् स्वप्नसम्भ्रमपत्तने । काये स्फुटतरापाये क्षणम् आस्था न मे द्विज
या देहात खोट्या अज्ञानामुळे आणि स्वप्नासारख्या गोंधळामुळे नेहमीच भ्रम निर्माण होतो, आणि तो स्पष्टपणे नाशवंत आहे. म्हणून, द्विजा, मी या देहावर एक क्षणही विश्वास ठेवत नाही.
तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च । स्थैर्यं येन विनिर्णीतं स विश्वसिति विग्रहे
जो माणूस वीजेच्या चमकण्यात, शरद ऋतूतील ढगांमध्ये किंवा गंधर्वांच्या नगरींमध्ये स्थैर्य शोधतो, तोच शरीरावर विश्वास ठेवतो.
सततभङ्गुरकार्यपरम्पराविजयि जातजयं शठवृत्तिषु । सकलदोषम् इदं कुकलेवरं तृणम् इवाहम् उपोज्झ्य सुखं स्थितः
सर्व दोषांनी भरलेलं, नेहमी तुटणाऱ्या कृतींनी हरवलेलं, फसव्या वागणुकीचं आणि काडीइतकं क्षुल्लक असं हे शरीर मी सोडून दिलं आहे आणि मी सुखात स्थिर आहे.
लब्ध्वापि तरलाकारे कार्यभारतरङ्गिणि । संसारसागरे जन्म बाल्यं दुःखाय केवलम्
क्षणभंगुर रूपं आणि कर्तव्यांच्या लाटांनी भरलेल्या संसाराच्या समुद्रात जन्म मिळाल्यावरही बालपण केवळ दुःखच देते.
अशक्तिर् आपदस् तृष्णा मूकता मूढबुद्धिता । गृध्नुता लोलता दैन्यं सर्वं बाल्ये प्रवर्तते
बालपणात शक्तिहीनता, संकटं, तृष्णा, मूकपणा, बुद्धीचा गोंधळ, लोभ, चंचलपणा आणि दारिद्र्य — हे सगळं उत्पन्न होतं.
रोषरोदनरौद्रीषु दैन्यजर्जरितासु च । दशासु बन्धनं बाल्यम् आलानं करिणीष्व् इव
राग, रडणे, कठोरपणा आणि दुःखाने थकलेली अशी जी बाल्यावस्था असते, ती म्हणजे जणू हत्तींच्या पायाला घातलेली साखळीच आहे.
न मृतौ न जरारोगे न चापदि न यौवने । ताश् चिन्ता विनिकृन्तन्ति हृदयं शैशवेषु याः
मृत्यू, वार्धक्य, आजार, संकट किंवा तारुण्यातसुद्धा ज्या चिंता मनाला इतक्या खोल जखम करीत नाहीत, त्या बालपणी मात्र हृदयाला फारच छेदून जातात.