महानिशि महारण्ये महाराक्षसकन्यया । इति प्रोक्ते महाप्रश्ने महामन्त्री गिरं ददौ
मोठ्या रात्री, मोठ्या जंगलात, त्या मोठ्या राक्षसकन्येने बोलून झाल्यावर, मुख्य मंत्री त्या मोठ्या प्रश्नाला उत्तर द्यायला पुढे आला.
शृणु तोयदसङ्काशे प्रश्नम् एनं भिनद्मि ते । अनुक्रमात्मकं मत्तं गजेन्द्रम् इव केसरी
ऐक, पावसाच्या ढगासारख्या दिसणाऱ्या! मी तुझा प्रश्न व्यवस्थितपणे उलगडून सांगतो, जणू सिंहाने उन्मत्त हत्तीला जिंकावे तसे.
भवत्या परमात्मैष कथितः कमलेक्षणे । अनयैव वचोभङ्ग्या ब्रह्मविद्बोधयोग्यया
कमलासारख्या डोळ्यांची! तूच हा परमात्मा कसा आहे ते सांगितलेस, आणि हे बोलण्याचे तुझेच प्रकार ब्रह्मज्ञान जागृत करण्यास योग्य आहेत.
अनाख्यत्वाद् अगम्यत्वान् मनसाम् अप्य् अगोचरः । चिन्मात्रम् एवम् आत्माणुर् आकाशाद् अपि सूक्ष्मकः
कारण ते सांगता येत नाही आणि कुणालाही गाठता येत नाही, म्हणून ते मनालाही कळत नाही. म्हणून आत्मा म्हणजे शुद्ध चैतन्य, तो आकाशापेक्षाही अधिक सूक्ष्म आहे.
चिदणोः परमस्यान्तस् सद् एवासद् इव स्थितम् । सत्ताप्य् एवम् असत्तेव स्फुरतीदं जगत् स्थितम्
त्या सर्वोच्च चैतन्याच्या कणामध्ये अस्तित्व जणू काही नसल्यासारखे आहे; त्याचप्रमाणे हे जग देखील आहे असे भासत असले तरी, ते नसल्यासारखेच आहे.
स किञ्चिदनुभूतित्वात् सर्गात्मकतया स्थितः। तदात्मकतया पूर्वं भावसत्तां किलागतः
कारण ते काही प्रमाणात अनुभवता येते आणि सृष्टीचे मूळ म्हणून आहे, म्हणून पूर्वी तेच अस्तित्वाचे स्वरूप बनले.
अतीन्द्रियत्वान् नो किञ्चित् स एवाणुर् अनन्तकः । सर्वात्मकत्वाद् भुङ्क्ते च तेन किञ्चिन् न किञ्चन
इंद्रियांना न कळणारे असल्यामुळे तो सूक्ष्म कण काहीच नाही आणि तरीही अनंत आहे; सर्वत्र व्यापून असल्यामुळे तो सर्व काही अनुभवतो, तरी प्रत्यक्षात काहीच अनुभवत नाही.
चिदणोः प्रतिभासात् स्वाद् एकस्यानेकतोदिता । असत्यैवापि सत्येव हेम्नः कटकता यथा
चैतन्याच्या कणाच्या प्रतिबिंबामुळे एकच वस्तू अनेक वाटते; जरी ती खरी नसली, तरी खरीच आहे असं भासतं, जसं सोन्यातून कंगण दिसतो.
एषो ऽणुः परमाकाशस् सूक्ष्मः खाद् अप्य् अलक्षितः । मनष्षष्ठेन्द्रियातीतस् स्थितस् सर्वात्मको ऽपि सन्
हा कण म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ आकाश आहे, तो अगदी सूक्ष्म, आकाशाहूनही अधिक सूक्ष्म, डोळ्यांना न दिसणारा, मन आणि सहा इंद्रियांच्या पलीकडचा असूनही, तो सर्वांचा आत्मा म्हणून आहे.
सर्वात्मकस् स्यान् नैवासौ शून्यो भवति कर्हिचित् । यद् अस्ति न तद् अस्तीति वक्तोन्मत्त इति स्मृतः
तो सर्वांचा आत्मा असला तरी कधीच रिकामा किंवा शून्य होत नाही; जे आहे ते नाही असं म्हणणारा माणूस वेडा समजला जातो.
कयाचिद् अपि युक्त्येह सतो ऽसत्त्वं न युज्यते । सर्वात्मा खातगुप्तेन कर्पूरेणेव दर्श्यते
कोणत्याही प्रकारे विचार केला तरी जे आहे त्याला नसणं लागू शकत नाही; सर्वत्र असलेला आत्मा आकाशात लपलेल्या कर्पूरासारखा उलगडतो.
चिन्मात्राणुस् स एवेह सर्वं किञ्चिद् घनं स्थितः । न किञ्चिद् इन्द्रियातीतरूपत्वाद् अमलस् स्थितः
जो शुद्ध चैतन्याचा अगदी सूक्ष्म अंश आहे, तोच इथे या सर्व घन वस्तूंमध्ये व्यापून आहे. दुसरं काहीच नाही, कारण तो इंद्रियांच्या पलीकडे, निर्मळ आणि सर्वत्र आहे.
स एव चैको ऽनेकश् च सर्वसत्तात्मवेदनात् । स एवेदं जगद् धत्ते जगत्कोटीस् तथैव च
तोच एक असूनही अनेक आहे, कारण तो सर्व प्राण्यांच्या आतला आत्मा आहे. तोच हे विश्व आणि असंख्य जग उचलून धरतो.
इमाश् चित्त्वमहाम्भोधेस् त्रिजगज्जलवीचयः । प्रजास् तस्मिन् कचन्त्य् अप्सु द्रवत्वाच् चक्रता इव
या तीन जगातील लाटा म्हणजे चित्ताच्या महासागरातून निर्माण झालेल्या संतती आहेत. जसं पाणी द्रव असल्यामुळे त्यात चाके फिरतात, तसं या महासागरात सर्व प्राणी फिरतात.
चित्तेन्द्रियाद्यलभ्यत्वात् सो ऽणुश् शून्यं खरूपधृत् । स्वसंवेदनलभ्यत्वाद् अशून्यं व्योमरूप्य् अपि
तो मन, इंद्रिये यांना कधीच सापडत नाही, म्हणून तो सूक्ष्म, रिकामा आणि आकाशासारखा आहे. पण स्वतःच्या अनुभूतीने तो कळतो, म्हणून तो पूर्ण रिकामा नाही, तरीही आकाशासारखा आहे.
सो ऽहं भवन्न् एव भवात् सम्पन्नो द्वैतवेदनात् । भवान् भवन्न् अहं जातो बोधबृंहाबृहद्वपुः
द्वैताचा अनुभव येताच, मी खरंतर तुझ्यासारखाच होतो; आणि तुही माझ्यात विलीन होतोस. मग माझं स्वरूप हे विशाल ज्ञानमय बनतं.
त्वत्ताहन्तात्मकं सर्वं विनिगीर्यावबोधतः । न त्वं नाहं न सर्वं वासर्वं वा भवति स्वयम्
‘मी’ आणि ‘तु’ या जाणिवेत सगळं एकरूप झालं की, तुही राहत नाहीस, मीही राहत नाही, आणि काहीच उरत नाही; काहीच स्वतंत्रपणे अस्तित्वात राहत नाही.
गच्छन् न गच्छत्य् एषो ऽणुर् योजनौघगतो ऽपि सन् । संवित्त्या योजनौघत्वं तस्याणोर् अन्तरे स्थितम्
हा अत्यंत सूक्ष्म आत्मा जातो असं वाटलं तरी तो प्रत्यक्षात जात नाही; अगणित योजनांचा प्रवास केला तरी तो हलत नाही, कारण अंतराचा माप हे केवळ जाणिवेतच असतं.
न गच्छत्य् एष यातो ऽपि सम्प्राप्तो ऽपि न चागतः । स्वसत्ताकाशकोशे ऽन्तर् वासित्वाद् देशकालयोः
तो गेला असं वाटलं तरी तो जात नाही, आणि आला असं वाटलं तरी तो प्रत्यक्षात येत नाही; कारण तो आपल्या अस्तित्वाच्या आकाशातच वास करतो, त्यामुळे देश आणि काळ यांना तो स्पर्शत नाही.
गम्यं यस्य शरीरस्थं क्व किलासौ प्रयाति हि । कुचकोटरगः पुत्रः किं मात्रान्यत्र वीक्ष्यते
जे साध्य आहे ते शरीरातच आहे, तर ते कुठे जाऊ शकते? जसं आईच्या कुशीत असलेलं बाळ आईपासून वेगळं दिसत नाही, तसं हेही आहे.
गम्यो यस्य महादेशो यावत्सम्भवम् अक्षयः । अन्तस्स्थस् सर्वकर्तुश् च स कथं क्वेव गच्छति
जे साध्य आहे ते विशाल, न संपणारे आणि आतमध्येच आहे, सर्व कृतींचा आधार आहे, तर ते कुठे जाऊ शकतं?
यथा देशान्तरप्राप्ते कुम्भे वक्त्रसुमुद्रिते । तदाकाशस्य गमनागमौ न स्तस् तथात्मनः
जसं झाकलेला मडकं दुसऱ्या ठिकाणी नेलं तरी त्यातलं आकाश हलत नाही किंवा बदलत नाही, तसंच आत्म्याचंही आहे.
चितितास्थाणुते ऽस्यान्तर् यदा स्तो ऽनुभवात्मिके । चेतनश् च जडश् चैव तदासौ द्वयम् एव हि
जेव्हा आतली जाणीव अनुभवाच्या स्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा चेतना आणि जडपणा दोन्ही असतात; म्हणून तिथे द्वैतच असतं.
यदा चेतनपाषाणसत्तैकात्मैव चिद्वपुः । तदा चेतन एवासौ पाषाण इव राक्षसि
जेव्हा चेतना आणि दगड यांची अस्तित्व एकरूप होते, तेव्हा ती फक्त चेतनाच असते, जणू काही दगडात राक्षसी शक्ती भरली आहे.
परमे व्योम्न्य् अनाद्यन्ते चिन्मात्रपरमाणुना । विचित्रं त्रिजगच् चित्रं तेनेदम् अकृतं कृतम्
अनादि आणि अनंत अशा श्रेष्ठ आकाशात, शुद्ध चेतनेच्या अत्यंत सूक्ष्म कणांनी बनलेल्या या अद्भुत त्रैलोक्याची निर्मिती आणि नाश ह्या चेतनेमुळेच होतो.
तत्संवित्त्या वह्निसत्ता तेनात्यक्तानलाकृतिः । सर्वगो ऽप्य् अदहन्न् एव स जगद्द्रव्यपाचकः
त्या चेतनेमुळे अग्नीचे अस्तित्व टिकून राहते आणि त्याचा ज्वालास्वरूपही सोडला जात नाही; तो सर्वत्र असला तरी जाळत नाही, पण जगातील पदार्थ शिजवतो.
अज्वलन् भासुराकारान् निर्मलाद् गगनाद् अपि । प्रज्वलंश् चेतनैकात्मा तस्माद् अग्निः प्रजायते
जरी तो जाळत नाही, तरी त्याचा तेजस्वी रूप आकाशापेक्षा ही निर्मळ असतो; जेव्हा फक्त चेतना प्रज्वलित होते, तेव्हाच त्या चेतनेतून अग्नी उत्पन्न होतो.
संवेदनाद् अनर्कादिः प्रधाने स प्रकाशकः । न नश्यत्य् आद्यभारूपो महाकल्पाम्बुदैर् अपि
जाणीवेमधूनच आरंभ नसलेला, सर्वश्रेष्ठ तेज निर्माण होतं; त्याचं मूळ स्वरूप अगदी महाकल्पांच्या समुद्रातही कधीच नष्ट होत नाही.
अनेत्रलभ्यो ऽनुभवरूपो हृद्गृहदीपकः । सर्वसत्ताप्रदो ऽनन्तः प्रकाशस् स परस् स्मृतः
हे डोळ्यांनी मिळवता येत नाही, ते अनुभवाचं स्वरूप आहे, हृदयाच्या घरातला दिवा आहे; सर्व सत्त्वांना देणारं, अनंत असं हे तेज श्रेष्ठ मानलं जातं.
प्रवर्तते ऽस्माद् आलोको मनष्षष्ठेन्द्रियातिगात् । येनान्तर् अपि वस्तूनां दृश्यादृश्यचमत्कृतिः
त्यातूनच असं तेज निर्माण होतं, जे मन आणि सहा इंद्रियांनाही ओलांडून जातं; त्याच्यामुळे आतल्या दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या गोष्टींचं अद्भुतपणही प्रकट होतं.