दिक्कालाद्यनवच्छिन्नाद् एकस्माद् असतस् सतः । द्वैतम् अप्य् अपृथक् कस्माद् द्रवतेव महाम्भसः
दिशा, काळ किंवा इतर कोणत्याही गोष्टींनी न मर्यादित अशा एकाच अस्तित्वापासून, जे खरेही आहे आणि खोटेही, द्वैतसुद्धा वेगळं राहत नाही, तर महासागरात पाणी विरघळावं तसं ते विरघळतं, असं का होतं?
आत्मानं दर्शनं दृश्यं सद् असच् च गतक्रमम् । को ऽन्तर्बीजम् इवाङ्गस्थं स्थितः कृत्वा त्रिकालगम्
जो आपल्या अंतःकरणात आत्मा, पाहणं, आणि जे दिसतं—हे खरं असो वा खोटं, आणि भूत, वर्तमान, भविष्य अशा तिन्ही काळांतील सर्व गोष्टी—हे सगळं जणू एका बीजासारखं अंगात स्थिर करून राहतो, तो कोण आहे?
भूतभव्यभविष्यस्थं जगद्वृन्दं बृहद्भ्रमम् । नित्यं समस्य कस्यान्तर् बीजस्यान्तर् इव द्रुमः
ज्याच्या अंतरात भूत, वर्तमान, भविष्य अशा काळांतील हे जगाचं विशाल आणि फिरणारं समूह नेहमी एकसमानपणे वास करतो, जसं झाड बीजाच्या आत असतं, तो कोण आहे?
बीजं द्रुमतयैवाशु द्रुमो बीजतयैव च । स्वयम् एकम् असद्रूपम् उदेत्य् अनुदितो ऽपि कः
जो स्वतःहून, न जन्मता, एकटा आणि निराकार स्वरूपाने प्रकटतो—जसं बीज लगेच झाड होतं आणि झाड पुन्हा बीज होतं—तो कोण आहे?
बिसतन्तुर् महामेरुर् भो राजन् यदपेक्षया । तस्य कस्योदरे सन्ति मेरुमन्दरकोटयः
राजा, कोणाच्या दृष्टीने मेरू आणि मंदार या पर्वतांच्या शिखरांचा समूह कमळाच्या तंतूमध्ये किंवा मोठ्या मेरूच्या पोटात सामावलेला आहे?
केनेदम् आततम् अनेकचिद् एव विश्वं किंसार एवम् अभिवल्गसि हंसि पासि । किंदर्शनेन न भवस्य् अथ वा सद् एव नूनं भवस्य् असमदृग् वद तत्प्रशान्त्यै
हे विश्व इतक्या असंख्य रूपांनी कोणाच्या कृपेने पसरले आहे? तू इतका गर्वाने का वागतोस, का नाश करतोस, का रक्षण करतोस? तुला कोणत्या दृष्टीने हे सगळं दिसतं, की तू स्वतः अस्तित्व होत नाहीस किंवा खरोखरच अस्तित्व होतोस? नक्कीच तुझी दृष्टी सारखी नाही — मला सांग, म्हणजे हे मन शांत होईल.
एषो ऽसौ प्रगलतु संशयो ममोच्चैश् चित्तश्रीमुखमिहिकामलानुलेपः । यस्याग्रे न गलति संशयस् समूलो नैवासौ क्वचिद् अपि पण्डितोक्तिम् एति
माझ्या मनातला हा संशय पूर्णपणे विरघळू दे, जसा मनाच्या कमळासारख्या मुखावरची दव विरघळते. जर हा संशय मुळासकट नाहीसा झाला नाही, तर विद्वानांची वचनेही कुठेच पोहोचत नाहीत.
एनं मे यदि न नयिष्यथः क्रमोक्त्या संशान्तिं लघुतरसंशयं सुबुद्धी । तद् रक्षोजठरहुताशनेन्धनत्वं निर्विघ्नं झगिति गमिष्यथः क्षणेन
जर तुम्ही मला योग्य रीतीने, समजूतदारपणे, एकेक पायरीने हा संशय कमी करत शांततेकडे नेलं नाही, तर लगेचच माझ्या पोटातील राक्षसाच्या ज्वाळेसाठी तुम्ही अन्न व्हाल आणि क्षणातच विघ्न न येता भस्म व्हाल.
पश्चात् तां जनपदमण्डलीं समन्ताद् भावत्कीम् उरुजठरा क्षणाद् ग्रसे ऽहम् । एवं ते भवति सुराजतेव मन्ये मूर्खानाम् अतिरस एव सङ्क्षयाय
नंतर मी त्या संपूर्ण प्रदेशाला आणि तिथल्या लोकांना, माझ्या पोटातील भुकेने क्षणात गिळून टाकीन. मग तुला वाटेल की चांगला राजा राज्य करतोय; पण मला वाटतं की अती आनंद नेहमी मूर्खांच्या विनाशाला कारणीभूत होतो.
इत्य् उक्त्वा विपुलगभीरमेघनाद प्रोल्लासप्रकटगिरा निशाचरी सा । तूष्णीम् अप्य् अतिविकटाकृतिस् तदासीच् छुद्धान्तश्शरदमलाभ्रमण्डलीव
अशी बोलून, मेघगर्जनेसारख्या खोल आणि मोठ्या आवाजात ती रात्री भटकणारी, अत्यंत भयंकर रूप असलेली राक्षसी, शांत बसली. तिच्या मनात निर्मळता आली होती, जणू शरद ऋतूतील स्वच्छ मेघासारखी.
महानिशि महारण्ये महाराक्षसकन्यया । इति प्रोक्ते महाप्रश्ने महामन्त्री गिरं ददौ
मोठ्या रात्री, मोठ्या जंगलात, त्या मोठ्या राक्षसकन्येने बोलून झाल्यावर, मुख्य मंत्री त्या मोठ्या प्रश्नाला उत्तर द्यायला पुढे आला.
शृणु तोयदसङ्काशे प्रश्नम् एनं भिनद्मि ते । अनुक्रमात्मकं मत्तं गजेन्द्रम् इव केसरी
ऐक, पावसाच्या ढगासारख्या दिसणाऱ्या! मी तुझा प्रश्न व्यवस्थितपणे उलगडून सांगतो, जणू सिंहाने उन्मत्त हत्तीला जिंकावे तसे.
भवत्या परमात्मैष कथितः कमलेक्षणे । अनयैव वचोभङ्ग्या ब्रह्मविद्बोधयोग्यया
कमलासारख्या डोळ्यांची! तूच हा परमात्मा कसा आहे ते सांगितलेस, आणि हे बोलण्याचे तुझेच प्रकार ब्रह्मज्ञान जागृत करण्यास योग्य आहेत.
अनाख्यत्वाद् अगम्यत्वान् मनसाम् अप्य् अगोचरः । चिन्मात्रम् एवम् आत्माणुर् आकाशाद् अपि सूक्ष्मकः
कारण ते सांगता येत नाही आणि कुणालाही गाठता येत नाही, म्हणून ते मनालाही कळत नाही. म्हणून आत्मा म्हणजे शुद्ध चैतन्य, तो आकाशापेक्षाही अधिक सूक्ष्म आहे.
चिदणोः परमस्यान्तस् सद् एवासद् इव स्थितम् । सत्ताप्य् एवम् असत्तेव स्फुरतीदं जगत् स्थितम्
त्या सर्वोच्च चैतन्याच्या कणामध्ये अस्तित्व जणू काही नसल्यासारखे आहे; त्याचप्रमाणे हे जग देखील आहे असे भासत असले तरी, ते नसल्यासारखेच आहे.
स किञ्चिदनुभूतित्वात् सर्गात्मकतया स्थितः। तदात्मकतया पूर्वं भावसत्तां किलागतः
कारण ते काही प्रमाणात अनुभवता येते आणि सृष्टीचे मूळ म्हणून आहे, म्हणून पूर्वी तेच अस्तित्वाचे स्वरूप बनले.
अतीन्द्रियत्वान् नो किञ्चित् स एवाणुर् अनन्तकः । सर्वात्मकत्वाद् भुङ्क्ते च तेन किञ्चिन् न किञ्चन
इंद्रियांना न कळणारे असल्यामुळे तो सूक्ष्म कण काहीच नाही आणि तरीही अनंत आहे; सर्वत्र व्यापून असल्यामुळे तो सर्व काही अनुभवतो, तरी प्रत्यक्षात काहीच अनुभवत नाही.
चिदणोः प्रतिभासात् स्वाद् एकस्यानेकतोदिता । असत्यैवापि सत्येव हेम्नः कटकता यथा
चैतन्याच्या कणाच्या प्रतिबिंबामुळे एकच वस्तू अनेक वाटते; जरी ती खरी नसली, तरी खरीच आहे असं भासतं, जसं सोन्यातून कंगण दिसतो.
एषो ऽणुः परमाकाशस् सूक्ष्मः खाद् अप्य् अलक्षितः । मनष्षष्ठेन्द्रियातीतस् स्थितस् सर्वात्मको ऽपि सन्
हा कण म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ आकाश आहे, तो अगदी सूक्ष्म, आकाशाहूनही अधिक सूक्ष्म, डोळ्यांना न दिसणारा, मन आणि सहा इंद्रियांच्या पलीकडचा असूनही, तो सर्वांचा आत्मा म्हणून आहे.
सर्वात्मकस् स्यान् नैवासौ शून्यो भवति कर्हिचित् । यद् अस्ति न तद् अस्तीति वक्तोन्मत्त इति स्मृतः
तो सर्वांचा आत्मा असला तरी कधीच रिकामा किंवा शून्य होत नाही; जे आहे ते नाही असं म्हणणारा माणूस वेडा समजला जातो.
कयाचिद् अपि युक्त्येह सतो ऽसत्त्वं न युज्यते । सर्वात्मा खातगुप्तेन कर्पूरेणेव दर्श्यते
कोणत्याही प्रकारे विचार केला तरी जे आहे त्याला नसणं लागू शकत नाही; सर्वत्र असलेला आत्मा आकाशात लपलेल्या कर्पूरासारखा उलगडतो.
चिन्मात्राणुस् स एवेह सर्वं किञ्चिद् घनं स्थितः । न किञ्चिद् इन्द्रियातीतरूपत्वाद् अमलस् स्थितः
जो शुद्ध चैतन्याचा अगदी सूक्ष्म अंश आहे, तोच इथे या सर्व घन वस्तूंमध्ये व्यापून आहे. दुसरं काहीच नाही, कारण तो इंद्रियांच्या पलीकडे, निर्मळ आणि सर्वत्र आहे.
स एव चैको ऽनेकश् च सर्वसत्तात्मवेदनात् । स एवेदं जगद् धत्ते जगत्कोटीस् तथैव च
तोच एक असूनही अनेक आहे, कारण तो सर्व प्राण्यांच्या आतला आत्मा आहे. तोच हे विश्व आणि असंख्य जग उचलून धरतो.
इमाश् चित्त्वमहाम्भोधेस् त्रिजगज्जलवीचयः । प्रजास् तस्मिन् कचन्त्य् अप्सु द्रवत्वाच् चक्रता इव
या तीन जगातील लाटा म्हणजे चित्ताच्या महासागरातून निर्माण झालेल्या संतती आहेत. जसं पाणी द्रव असल्यामुळे त्यात चाके फिरतात, तसं या महासागरात सर्व प्राणी फिरतात.
चित्तेन्द्रियाद्यलभ्यत्वात् सो ऽणुश् शून्यं खरूपधृत् । स्वसंवेदनलभ्यत्वाद् अशून्यं व्योमरूप्य् अपि
तो मन, इंद्रिये यांना कधीच सापडत नाही, म्हणून तो सूक्ष्म, रिकामा आणि आकाशासारखा आहे. पण स्वतःच्या अनुभूतीने तो कळतो, म्हणून तो पूर्ण रिकामा नाही, तरीही आकाशासारखा आहे.
सो ऽहं भवन्न् एव भवात् सम्पन्नो द्वैतवेदनात् । भवान् भवन्न् अहं जातो बोधबृंहाबृहद्वपुः
द्वैताचा अनुभव येताच, मी खरंतर तुझ्यासारखाच होतो; आणि तुही माझ्यात विलीन होतोस. मग माझं स्वरूप हे विशाल ज्ञानमय बनतं.
त्वत्ताहन्तात्मकं सर्वं विनिगीर्यावबोधतः । न त्वं नाहं न सर्वं वासर्वं वा भवति स्वयम्
‘मी’ आणि ‘तु’ या जाणिवेत सगळं एकरूप झालं की, तुही राहत नाहीस, मीही राहत नाही, आणि काहीच उरत नाही; काहीच स्वतंत्रपणे अस्तित्वात राहत नाही.
गच्छन् न गच्छत्य् एषो ऽणुर् योजनौघगतो ऽपि सन् । संवित्त्या योजनौघत्वं तस्याणोर् अन्तरे स्थितम्
हा अत्यंत सूक्ष्म आत्मा जातो असं वाटलं तरी तो प्रत्यक्षात जात नाही; अगणित योजनांचा प्रवास केला तरी तो हलत नाही, कारण अंतराचा माप हे केवळ जाणिवेतच असतं.
न गच्छत्य् एष यातो ऽपि सम्प्राप्तो ऽपि न चागतः । स्वसत्ताकाशकोशे ऽन्तर् वासित्वाद् देशकालयोः
तो गेला असं वाटलं तरी तो जात नाही, आणि आला असं वाटलं तरी तो प्रत्यक्षात येत नाही; कारण तो आपल्या अस्तित्वाच्या आकाशातच वास करतो, त्यामुळे देश आणि काळ यांना तो स्पर्शत नाही.
गम्यं यस्य शरीरस्थं क्व किलासौ प्रयाति हि । कुचकोटरगः पुत्रः किं मात्रान्यत्र वीक्ष्यते
जे साध्य आहे ते शरीरातच आहे, तर ते कुठे जाऊ शकते? जसं आईच्या कुशीत असलेलं बाळ आईपासून वेगळं दिसत नाही, तसं हेही आहे.