लतागुल्माङ्कुरादीनां जात्यन्धानां तथैव च । अन्येषाम् अप्य् अनक्षाणाम् आलोकः क इवोत्तमः
वेल, झुडूप, कोंभ आणि जन्मतः आंधळे, तसेच ज्यांना डोळेच नाहीत अशांसाठी, सर्वांत श्रेष्ठ प्रकाश कोणता आहे?
जनकः को ऽम्बरादीनां सत्तायाः कस् स्वभावदः । को जगद्रत्नकोशस् स्यात् कस्य कोशे मणेर् जगत्
आकाश वगैरे तत्त्वांचा मूळ कोण आहे? त्यांना त्यांचा स्वभाव देणारा कोण? या जगातील सर्व रत्नांचा खजिना कोण आहे, आणि कोणाच्या खजिन्यात हे जग एक रत्न आहे?
को ऽणुस् तमः प्रकाशश् च को ऽणुर् अस्ति च नास्ति च । को ऽणुर् दूरे ऽप्य् अदूरे च को ऽणुर् एव महागिरिः
ते कोणते कण आहे जे अंधार आणि प्रकाश दोन्ही आहे, जे आहे आणि नाहीसुद्धा? ते कोणते कण आहे जे दूर असूनही जवळ आहे, आणि जे स्वतःच एक मोठा डोंगर आहे?
निमेष एव कः कल्पः कः कल्पो ऽपि निमेषकः । किं प्रत्यक्षम् असद्रूपं किं चेतनम् अचेतनम्
कोणता क्षण एक युग आहे, आणि कोणते युग एक क्षण आहे? काय दिसत असूनही खरे नाही, आणि काय जाणीव असूनही जड आहे?
कश् चावायुश् च वायुश् च कश् शब्दो ऽशब्द एव च । कस् सर्वं च नकिञ्चिद् च को ऽहं नाहं च किं भवेत्
कोणते आहे जे वारा नसूनही वारा आहे, आणि जे ध्वनी असूनही नि:शब्द आहे? काय सर्व काही आहे आणि काहीच नाही, मी कोण आहे आणि मी नाही, हे काय असू शकते?
किं प्रयत्नशतप्राप्तं लब्ध्वापि बहुजन्मभिः । लब्धं नकिञ्चिद् भवति ननु सर्वं च लभ्यते
शेकडो प्रयत्नांनी आणि असंख्य जन्मांनी मिळवलेली गोष्ट, मिळवूनही काहीच वाटत नाही, पण सगळं काही मिळवता येतं, ती कोणती?
स्वस्थेन जीवतैवोच्चैः केन स्वात्मापहारितः । केनाणुनान्तर् व्रियते मेरुस् त्रिभुवनं तृणम्
आपल्या मूळ स्वरूपात राहूनही, आपलं स्वतःचं अस्तित्व कोण काढून घेतं? कोणत्या कणामध्ये मेरू पर्वत, तीनही लोकं आणि गवताचं पातं सामावलं आहे?
केनाणुकणमात्रेण पूरिता शतयोजनी । को ऽणुर् एव भवन् माति न योजनशतेष्व् अपि
कोणत्या कणामुळे शंभर योजनांचं अंतर भरून जातं? तोच कण कधी अख्खं जग होतो, तर कधी शंभर योजनांतही सामावत नाही, तो कोणता?
केनालोकनमात्रेण जगद्बालः प्रनाट्यते । कस्याणोर् अन्तरे सन्ति कुलावनिभृतां घटाः
फक्त पाहिल्यानं जगाचा खेळ कसा घडतो? कोणत्या कणाच्या आत पर्वतांच्या घराण्यांना सांभाळणारे मडके आहेत?
अणुत्वम् अजहत् को ऽणुर् मेरोस् स्थूलतराकृतिः । वालाग्रशतभागात्मा को ऽणुर् उच्चैश् शिलोच्चयः
कोणते अणु आहे जे आपली लहानपणाची ओळख न सोडता मेरू पर्वतासारख्या मोठ्या रूपात दिसते? केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाएवढे अणु कोणते, आणि उंच डोंगर कोणता?
को ऽणुः प्रकाशतमसोर् दीपः प्रकटनप्रदः । कस्याणोर् अन्तरे सन्ति समग्रानुभवाणवः
कोणते अणु आहे जे प्रकाश आणि अंधार दोन्ही उघड करते? कोणत्या अणुमध्ये सर्व लहानसहान अनुभव सामावलेले आहेत?
को ऽणुर् अत्यन्तनिस्स्वादुर् अपि संस्वदते भृशम् । केन सन्त्यजता सर्वम् अणुना सर्वम् आश्रितम्
कोणते अणु आहे जे अगदी निस्वाद असूनही फार गोड वाटते? कोणत्या अणूने सर्व काही सोडूनही सर्व जग टिकून आहे?
केनात्माच्छादनाशक्तेर् अणुनाच्छादितं जगत् । जगन् नयेन कस्याणोस् सद्भूतम् अभिजीवति
कोणत्या अणूला स्वतःला झाकण्याची शक्ती नसतानाही जग झाकले जाते? कोणत्या अणूच्या मार्गाने हे जग खरीखुरी वस्तु म्हणून टिकून आहे?
अजातावयवः को ऽणुस् सहस्रकरलोचनः । को निमेषो महाकल्पो महाकल्पशतानि वा
ज्याला कोणतेही अवयव नाहीत, पण ज्याला हजारो हात आणि डोळे आहेत, असा तो कण कोणता? एक क्षण म्हणजे काय? एक महाकल्प म्हणजे काय? आणि शेकडो महाकल्प म्हणजे तरी काय?
अणौ जगन्ति तिष्ठन्ति कस्मिन् बीज इव द्रुमाः । बीजाद्यानि फलान्तानि स्फुटान्य् अनुदितान्य् अपि
ज्या कणात सर्व जग राहते, जसे बीजात झाडे असतात, तो कण कोणता? बीजापासून फळापर्यंत सगळे, दिसणारे आणि न दिसणारे, त्या कणातच सामावलेले आहेत.
कल्पः कस्य निमेषस्य जीवस्येवान्तरे स्थितः । कः प्रयोजककर्तृत्वम् अप्य् अनाश्रित्य कारकः
कोणत्या क्षणात एक महाकल्प लपलेला आहे, जसा जीवाच्या आत जीव असतो? कोणती गोष्ट कोणत्याही करणाऱ्यावर अवलंबून न राहता, स्वतःच सर्वकाही घडवते?
दृश्यसम्पत्तये द्रष्टाप्य् आत्मानं दृश्यतां नयेत् । दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं को न पश्यति नेत्रवत्
दृश्य संपत्ती मिळवण्यासाठी पाहणारा स्वतःलाच दृश्य बनवतो; पण दृश्य पाहताना, डोळ्यासारखा, स्वतःला न पाहणारा कोण आहे?
अन्तर्गलितदृश्यं च क आत्मानम् अखण्डितम् । दृश्यासम्पत्तये पश्यन् पुरो दृश्यं न पश्यति
ज्याच्या ठिकाणी सर्व दृश्य गोष्टी आतमध्ये विलीन झाल्या आहेत, असा अखंड आत्मा पाहणारा, समोर काहीही दिसत असले तरी, बाहेरचं काहीच पाहत नाही.
आत्मानं दर्शनं दृश्यं को भासयति दृश्यवत् । कटकादीनि हेम्नेव निगीर्णं केन च त्रयम्
आत्मा, पाहण्याची क्रिया आणि जे दिसतं ते — या तिघांना कोण प्रकाशमान करतो? जसं कडे किंवा इतर दागिने सोन्यात विलीन होतात, तसं हे तिघं कोणामुळं एकरूप होतात?
कस्मान् न किञ्चिच् च पृथग् ऊर्म्यादीव महाम्भसः । कस्येच्छया पृथक् चास्ति वीचितेव महाम्भसः
महासागरातल्या लाटांसारखं काहीच वेगळं का राहत नाही? आणि महासागरावरच्या फेसासारखं काही वेगळं दिसावं, असं कोणाच्या इच्छेनं होतं?
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नाद् एकस्माद् असतस् सतः । द्वैतम् अप्य् अपृथक् कस्माद् द्रवतेव महाम्भसः
दिशा, काळ किंवा इतर कोणत्याही गोष्टींनी न मर्यादित अशा एकाच अस्तित्वापासून, जे खरेही आहे आणि खोटेही, द्वैतसुद्धा वेगळं राहत नाही, तर महासागरात पाणी विरघळावं तसं ते विरघळतं, असं का होतं?
आत्मानं दर्शनं दृश्यं सद् असच् च गतक्रमम् । को ऽन्तर्बीजम् इवाङ्गस्थं स्थितः कृत्वा त्रिकालगम्
जो आपल्या अंतःकरणात आत्मा, पाहणं, आणि जे दिसतं—हे खरं असो वा खोटं, आणि भूत, वर्तमान, भविष्य अशा तिन्ही काळांतील सर्व गोष्टी—हे सगळं जणू एका बीजासारखं अंगात स्थिर करून राहतो, तो कोण आहे?
भूतभव्यभविष्यस्थं जगद्वृन्दं बृहद्भ्रमम् । नित्यं समस्य कस्यान्तर् बीजस्यान्तर् इव द्रुमः
ज्याच्या अंतरात भूत, वर्तमान, भविष्य अशा काळांतील हे जगाचं विशाल आणि फिरणारं समूह नेहमी एकसमानपणे वास करतो, जसं झाड बीजाच्या आत असतं, तो कोण आहे?
बीजं द्रुमतयैवाशु द्रुमो बीजतयैव च । स्वयम् एकम् असद्रूपम् उदेत्य् अनुदितो ऽपि कः
जो स्वतःहून, न जन्मता, एकटा आणि निराकार स्वरूपाने प्रकटतो—जसं बीज लगेच झाड होतं आणि झाड पुन्हा बीज होतं—तो कोण आहे?
बिसतन्तुर् महामेरुर् भो राजन् यदपेक्षया । तस्य कस्योदरे सन्ति मेरुमन्दरकोटयः
राजा, कोणाच्या दृष्टीने मेरू आणि मंदार या पर्वतांच्या शिखरांचा समूह कमळाच्या तंतूमध्ये किंवा मोठ्या मेरूच्या पोटात सामावलेला आहे?
केनेदम् आततम् अनेकचिद् एव विश्वं किंसार एवम् अभिवल्गसि हंसि पासि । किंदर्शनेन न भवस्य् अथ वा सद् एव नूनं भवस्य् असमदृग् वद तत्प्रशान्त्यै
हे विश्व इतक्या असंख्य रूपांनी कोणाच्या कृपेने पसरले आहे? तू इतका गर्वाने का वागतोस, का नाश करतोस, का रक्षण करतोस? तुला कोणत्या दृष्टीने हे सगळं दिसतं, की तू स्वतः अस्तित्व होत नाहीस किंवा खरोखरच अस्तित्व होतोस? नक्कीच तुझी दृष्टी सारखी नाही — मला सांग, म्हणजे हे मन शांत होईल.
एषो ऽसौ प्रगलतु संशयो ममोच्चैश् चित्तश्रीमुखमिहिकामलानुलेपः । यस्याग्रे न गलति संशयस् समूलो नैवासौ क्वचिद् अपि पण्डितोक्तिम् एति
माझ्या मनातला हा संशय पूर्णपणे विरघळू दे, जसा मनाच्या कमळासारख्या मुखावरची दव विरघळते. जर हा संशय मुळासकट नाहीसा झाला नाही, तर विद्वानांची वचनेही कुठेच पोहोचत नाहीत.
एनं मे यदि न नयिष्यथः क्रमोक्त्या संशान्तिं लघुतरसंशयं सुबुद्धी । तद् रक्षोजठरहुताशनेन्धनत्वं निर्विघ्नं झगिति गमिष्यथः क्षणेन
जर तुम्ही मला योग्य रीतीने, समजूतदारपणे, एकेक पायरीने हा संशय कमी करत शांततेकडे नेलं नाही, तर लगेचच माझ्या पोटातील राक्षसाच्या ज्वाळेसाठी तुम्ही अन्न व्हाल आणि क्षणातच विघ्न न येता भस्म व्हाल.
पश्चात् तां जनपदमण्डलीं समन्ताद् भावत्कीम् उरुजठरा क्षणाद् ग्रसे ऽहम् । एवं ते भवति सुराजतेव मन्ये मूर्खानाम् अतिरस एव सङ्क्षयाय
नंतर मी त्या संपूर्ण प्रदेशाला आणि तिथल्या लोकांना, माझ्या पोटातील भुकेने क्षणात गिळून टाकीन. मग तुला वाटेल की चांगला राजा राज्य करतोय; पण मला वाटतं की अती आनंद नेहमी मूर्खांच्या विनाशाला कारणीभूत होतो.
इत्य् उक्त्वा विपुलगभीरमेघनाद प्रोल्लासप्रकटगिरा निशाचरी सा । तूष्णीम् अप्य् अतिविकटाकृतिस् तदासीच् छुद्धान्तश्शरदमलाभ्रमण्डलीव
अशी बोलून, मेघगर्जनेसारख्या खोल आणि मोठ्या आवाजात ती रात्री भटकणारी, अत्यंत भयंकर रूप असलेली राक्षसी, शांत बसली. तिच्या मनात निर्मळता आली होती, जणू शरद ऋतूतील स्वच्छ मेघासारखी.