प्रभुत्वं समदृष्टित्वं तच् च स्याद् राजविद्यया । ताम् एव यो न जानाति नासौ मन्त्री न सो ऽधिपः
सत्ताधिकार आणि समदृष्टी ही राजविद्येमुळे मिळते. ज्याला ही विद्या माहित नाही, तो ना मंत्री आहे ना राजा.
भवन्तौ तद्विदौ साधू यदि तच् छ्रेय आप्स्यथः । नो चेद् अनर्थदौ स्वस्याः प्रकृतेर् नाद्म्य् अहं युवाम्
तुमच्याकडे हे ज्ञान असेल तरच तुम्ही चांगले आहात आणि उत्तम कल्याण मिळवाल; नाहीतर तुम्ही हानीच कराल, आणि मग मी तुम्हाला माझ्या स्वभावाचा मानणार नाही.
एकोपायेन मत्पार्श्वाद् बालकाव् उत्तरिष्यथः । मत्प्रश्नपञ्जरं सारं चेद् विचारयथो धिया
एकाच उपायाने, तुम्ही दोघे माझ्या प्रश्नांच्या पिंजऱ्यातील सार विचारपूर्वक ओळखलात तर, माझ्या कडून मुक्त व्हाल.
प्रश्नानि मां कथय पार्थिव नाथ मन्त्रिन्न् अत्रार्थिनी भृशम् अहं परिपूरयार्थम् । अङ्गीकृतार्थम् अददत् क इवास्ति लोके दोषेण सङ्क्षयकरेण न युज्यते यः
राजा, मला तुझे प्रश्न सांग. मी तुझे इच्छित पूर्ण करण्यासाठी फारच उत्सुक आहे. या जगात असा कोण आहे, ज्याने एखादी गोष्ट मान्य केली आणि मग ती दिली नाही, केवळ काही दोषामुळे किंवा तोट्यामुळेच तसे होते.
इत्य् उक्त्वा राक्षसी प्रश्नान् सा वक्तुम् उपचक्रमे । उच्यताम् इति राज्ञोक्ते तान् इमाञ् शृणु राघव
असे म्हणून ती राक्षसी आपले प्रश्न विचारू लागली. राजा म्हणाला, 'बोल', मग हे प्रश्न ऐक, राघव.
एकस्यानेकसङ्ख्यस्य कस्याणोर् अम्बुधेर् इव । अन्तर् ब्रह्माण्डलक्षाणि लीयन्ते बुद्बुदा इव
एकामध्ये, असंख्यांमध्ये, अगदी लहान कणात, जसे समुद्रात—त्याच्यामध्ये असंख्य ब्रह्मांडं बुडबुड्यांसारखी विरघळतात.
किम् आकाशम् अनाकाशं नकिञ्चित् किञ्चिद् एव किम् । को ऽहम् एवापि सम्पन्नः को भवान् अप्य् अहं स्थितः
आकाश म्हणजे काय, अनाकाश म्हणजे काय, काही नाही म्हणजे काय, आणि काहीतरी म्हणजे काय? मी कोण आहे, खरंच पूर्ण झालेला, तू कोण आहेस, आणि हा जो इथे उभा आहे तो मी कोण?
गच्छन् न गच्छति च कः को ऽतिष्ठन्न् एव तिष्ठति । कश् चेतनो ऽपि पाषाणः कश् चिद्व्योमनि चित्रकृत्
जो चालतो पण खरं तर जात नाही, जो उभा आहे पण तसाच राहतो, जो जिवंत असूनही दगडासारखा आहे, आणि जो आकाशात नवनवीन चमत्कार घडवतो, तो कोण आहे?
वह्निताम् अजहच् चैव कश् च वह्निर् न दाहकः । अवह्नेर् जायते वह्निः कस्माद् राजन् निरन्तरम्
जो अग्नी असूनही आपली ज्वाळा सोडत नाही, आणि जो अग्नी असूनही जाळत नाही, असा कोण आहे? अग्नी नसताना सतत अग्नी कसा निर्माण होतो, हे राजन?
अचन्द्रार्काग्नितारो ऽपि को ऽविनाशः प्रकाशकः । अनेत्रलभ्यात् कस्माच् च प्रकाशश् च प्रवर्तते
चंद्र, सूर्य, अग्नी किंवा तारे नसतानाही जो नाश न होणारा प्रकाश देतो, तो कोण आहे? आणि डोळ्यांनी न दिसणारा तो प्रकाश कुठून प्रकटतो?
लतागुल्माङ्कुरादीनां जात्यन्धानां तथैव च । अन्येषाम् अप्य् अनक्षाणाम् आलोकः क इवोत्तमः
वेल, झुडूप, कोंभ आणि जन्मतः आंधळे, तसेच ज्यांना डोळेच नाहीत अशांसाठी, सर्वांत श्रेष्ठ प्रकाश कोणता आहे?
जनकः को ऽम्बरादीनां सत्तायाः कस् स्वभावदः । को जगद्रत्नकोशस् स्यात् कस्य कोशे मणेर् जगत्
आकाश वगैरे तत्त्वांचा मूळ कोण आहे? त्यांना त्यांचा स्वभाव देणारा कोण? या जगातील सर्व रत्नांचा खजिना कोण आहे, आणि कोणाच्या खजिन्यात हे जग एक रत्न आहे?
को ऽणुस् तमः प्रकाशश् च को ऽणुर् अस्ति च नास्ति च । को ऽणुर् दूरे ऽप्य् अदूरे च को ऽणुर् एव महागिरिः
ते कोणते कण आहे जे अंधार आणि प्रकाश दोन्ही आहे, जे आहे आणि नाहीसुद्धा? ते कोणते कण आहे जे दूर असूनही जवळ आहे, आणि जे स्वतःच एक मोठा डोंगर आहे?
निमेष एव कः कल्पः कः कल्पो ऽपि निमेषकः । किं प्रत्यक्षम् असद्रूपं किं चेतनम् अचेतनम्
कोणता क्षण एक युग आहे, आणि कोणते युग एक क्षण आहे? काय दिसत असूनही खरे नाही, आणि काय जाणीव असूनही जड आहे?
कश् चावायुश् च वायुश् च कश् शब्दो ऽशब्द एव च । कस् सर्वं च नकिञ्चिद् च को ऽहं नाहं च किं भवेत्
कोणते आहे जे वारा नसूनही वारा आहे, आणि जे ध्वनी असूनही नि:शब्द आहे? काय सर्व काही आहे आणि काहीच नाही, मी कोण आहे आणि मी नाही, हे काय असू शकते?
किं प्रयत्नशतप्राप्तं लब्ध्वापि बहुजन्मभिः । लब्धं नकिञ्चिद् भवति ननु सर्वं च लभ्यते
शेकडो प्रयत्नांनी आणि असंख्य जन्मांनी मिळवलेली गोष्ट, मिळवूनही काहीच वाटत नाही, पण सगळं काही मिळवता येतं, ती कोणती?
स्वस्थेन जीवतैवोच्चैः केन स्वात्मापहारितः । केनाणुनान्तर् व्रियते मेरुस् त्रिभुवनं तृणम्
आपल्या मूळ स्वरूपात राहूनही, आपलं स्वतःचं अस्तित्व कोण काढून घेतं? कोणत्या कणामध्ये मेरू पर्वत, तीनही लोकं आणि गवताचं पातं सामावलं आहे?
केनाणुकणमात्रेण पूरिता शतयोजनी । को ऽणुर् एव भवन् माति न योजनशतेष्व् अपि
कोणत्या कणामुळे शंभर योजनांचं अंतर भरून जातं? तोच कण कधी अख्खं जग होतो, तर कधी शंभर योजनांतही सामावत नाही, तो कोणता?
केनालोकनमात्रेण जगद्बालः प्रनाट्यते । कस्याणोर् अन्तरे सन्ति कुलावनिभृतां घटाः
फक्त पाहिल्यानं जगाचा खेळ कसा घडतो? कोणत्या कणाच्या आत पर्वतांच्या घराण्यांना सांभाळणारे मडके आहेत?
अणुत्वम् अजहत् को ऽणुर् मेरोस् स्थूलतराकृतिः । वालाग्रशतभागात्मा को ऽणुर् उच्चैश् शिलोच्चयः
कोणते अणु आहे जे आपली लहानपणाची ओळख न सोडता मेरू पर्वतासारख्या मोठ्या रूपात दिसते? केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाएवढे अणु कोणते, आणि उंच डोंगर कोणता?
को ऽणुः प्रकाशतमसोर् दीपः प्रकटनप्रदः । कस्याणोर् अन्तरे सन्ति समग्रानुभवाणवः
कोणते अणु आहे जे प्रकाश आणि अंधार दोन्ही उघड करते? कोणत्या अणुमध्ये सर्व लहानसहान अनुभव सामावलेले आहेत?
को ऽणुर् अत्यन्तनिस्स्वादुर् अपि संस्वदते भृशम् । केन सन्त्यजता सर्वम् अणुना सर्वम् आश्रितम्
कोणते अणु आहे जे अगदी निस्वाद असूनही फार गोड वाटते? कोणत्या अणूने सर्व काही सोडूनही सर्व जग टिकून आहे?
केनात्माच्छादनाशक्तेर् अणुनाच्छादितं जगत् । जगन् नयेन कस्याणोस् सद्भूतम् अभिजीवति
कोणत्या अणूला स्वतःला झाकण्याची शक्ती नसतानाही जग झाकले जाते? कोणत्या अणूच्या मार्गाने हे जग खरीखुरी वस्तु म्हणून टिकून आहे?
अजातावयवः को ऽणुस् सहस्रकरलोचनः । को निमेषो महाकल्पो महाकल्पशतानि वा
ज्याला कोणतेही अवयव नाहीत, पण ज्याला हजारो हात आणि डोळे आहेत, असा तो कण कोणता? एक क्षण म्हणजे काय? एक महाकल्प म्हणजे काय? आणि शेकडो महाकल्प म्हणजे तरी काय?
अणौ जगन्ति तिष्ठन्ति कस्मिन् बीज इव द्रुमाः । बीजाद्यानि फलान्तानि स्फुटान्य् अनुदितान्य् अपि
ज्या कणात सर्व जग राहते, जसे बीजात झाडे असतात, तो कण कोणता? बीजापासून फळापर्यंत सगळे, दिसणारे आणि न दिसणारे, त्या कणातच सामावलेले आहेत.
कल्पः कस्य निमेषस्य जीवस्येवान्तरे स्थितः । कः प्रयोजककर्तृत्वम् अप्य् अनाश्रित्य कारकः
कोणत्या क्षणात एक महाकल्प लपलेला आहे, जसा जीवाच्या आत जीव असतो? कोणती गोष्ट कोणत्याही करणाऱ्यावर अवलंबून न राहता, स्वतःच सर्वकाही घडवते?
दृश्यसम्पत्तये द्रष्टाप्य् आत्मानं दृश्यतां नयेत् । दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं को न पश्यति नेत्रवत्
दृश्य संपत्ती मिळवण्यासाठी पाहणारा स्वतःलाच दृश्य बनवतो; पण दृश्य पाहताना, डोळ्यासारखा, स्वतःला न पाहणारा कोण आहे?
अन्तर्गलितदृश्यं च क आत्मानम् अखण्डितम् । दृश्यासम्पत्तये पश्यन् पुरो दृश्यं न पश्यति
ज्याच्या ठिकाणी सर्व दृश्य गोष्टी आतमध्ये विलीन झाल्या आहेत, असा अखंड आत्मा पाहणारा, समोर काहीही दिसत असले तरी, बाहेरचं काहीच पाहत नाही.
आत्मानं दर्शनं दृश्यं को भासयति दृश्यवत् । कटकादीनि हेम्नेव निगीर्णं केन च त्रयम्
आत्मा, पाहण्याची क्रिया आणि जे दिसतं ते — या तिघांना कोण प्रकाशमान करतो? जसं कडे किंवा इतर दागिने सोन्यात विलीन होतात, तसं हे तिघं कोणामुळं एकरूप होतात?
कस्मान् न किञ्चिच् च पृथग् ऊर्म्यादीव महाम्भसः । कस्येच्छया पृथक् चास्ति वीचितेव महाम्भसः
महासागरातल्या लाटांसारखं काहीच वेगळं का राहत नाही? आणि महासागरावरच्या फेसासारखं काही वेगळं दिसावं, असं कोणाच्या इच्छेनं होतं?