आभ्यां प्रायः परिज्ञातो मम भावो ऽनयोर् मया । न विनाश्यौ मयेमौ वा स्वयम् एवाविनाशिनौ
या दोघांनी माझ्या मनाचा अंदाज घेतलाय, आणि मीही त्यांचा समजून घेतलाय. हे दोघं माझ्यामुळे नष्ट होणार नाहीत, आणि मीही त्यांच्यामुळे नाही; कारण आपण सगळेच खरंतर नाशरहित आहोत.
मन्ये भवत आत्मज्ञौ नात्मज्ञानाद् ऋते मतिः । प्रमृष्टसदसद्भावा भवत्य् अस्तभया मृतेः
माझ्या मते, या दोघांना आत्मज्ञान आहे; आत्मज्ञानाशिवाय खरी समज येत नाही. जेव्हा अस्तित्व आणि नास्तित्व याचा भाव मनातून पूर्णपणे निघून जातो, तेव्हा मृत्यूची भीतीही संपते.
तद् एतौ परिपृच्छामि कञ्चित् सन्देहम् उत्थितम् । प्राप्यं प्राप्य न पृच्छन्ति ये किञ्चित् ते नराधमाः
म्हणूनच, मला मनात आलेला एक शंका या दोघांना विचारायचा आहे. ज्यांना संधी मिळते आणि तरीही काहीच विचारत नाहीत, असे लोक खरोखरच नीच असतात.
इति सञ्चिन्त्य पृच्छायै तन् नानावसरं ततम् । अकालकल्पाभ्ररवं हासं संयम्य साब्रवीत्
अशी विचार करून, तिने योग्य वेळ येईपर्यंत आपला हास्य आवरले आणि प्रश्न विचारायला तयार झाली.
कौ भवन्तौ नरौ वीरौ कथ्यताम् इति मे ऽनघौ । जायते दर्शनाद् एव मैत्री विषदचेतसाम्
तुम्ही दोघे कोण आहात, हे मला सांगा. तुम्ही दोघेही निःपाप आणि शूर दिसता. ज्यांचे मन निर्मळ असते, त्यांना पाहिल्यावर आपोआप मैत्री निर्माण होते.
अयं राजा किरातानाम् अस्याहं मन्त्रितां गतः । उद्यतौ रात्रिचारेण त्वादृग्जनविनिग्रहे
हा राजा किरातांचा अधिपती आहे आणि मी त्याचा मंत्री झालो आहे. आम्ही रात्री गस्त घालत आहोत, तुमच्यासारख्या लोकांना आवर घालण्यासाठी.
राज्ञो रात्रिन्दिनं धर्मो दुष्टभूतविनिग्रहः । स्वधर्मत्यागिनो ये तु ते विनाशानलेन्धनम्
राजाचा कर्तव्य दिवस-रात्र वाईट लोकांना वश करणे हेच आहे. पण जे आपले कर्तव्य सोडतात, ते नाशाच्या आगीत जळण होतात.
राज्ञस् त्वम् असि दुर्मन्त्री दुर्मन्त्रित्वाद् अराड् अयम् । सद्भूपस्य भवेन् मन्त्री राजा सन्मन्त्रिणा भवेत्
तू राजाचा चुकीचा सल्लागार आहेस, आणि तुझ्या वाईट सल्ल्यामुळे हा अराड इथे आला आहे. चांगला मंत्री सद्गुणी राजाजवळ असावा, आणि ज्ञानी मंत्र्यांमुळेच राजा उत्तम होतो.
राजैवादौ विवेकेन योजनीयस् सुमन्त्रिणा । तेनार्यताम् उपायाति यथा राजा तथा प्रजाः
राजाला सुरुवातीला सुज्ञ मंत्र्याने विवेकाने मार्गदर्शन करावे. त्यामुळेच त्याला श्रेष्ठता मिळते. राजा जसा असेल, तशाच त्याच्या प्रजा असतात.
समग्रगुणजालानाम् अध्यात्मज्ञानम् उत्तमम् । तद्वद् राजा भवेद् राजा तद्वन् मन्त्री च मन्त्रवित्
स्वतःचं ज्ञान म्हणजे सर्व सद्गुणांचं मूळ आहे. त्याचप्रमाणे, राजा खरा राजा असावा आणि मंत्री खरा सल्लागार असावा.
प्रभुत्वं समदृष्टित्वं तच् च स्याद् राजविद्यया । ताम् एव यो न जानाति नासौ मन्त्री न सो ऽधिपः
सत्ताधिकार आणि समदृष्टी ही राजविद्येमुळे मिळते. ज्याला ही विद्या माहित नाही, तो ना मंत्री आहे ना राजा.
भवन्तौ तद्विदौ साधू यदि तच् छ्रेय आप्स्यथः । नो चेद् अनर्थदौ स्वस्याः प्रकृतेर् नाद्म्य् अहं युवाम्
तुमच्याकडे हे ज्ञान असेल तरच तुम्ही चांगले आहात आणि उत्तम कल्याण मिळवाल; नाहीतर तुम्ही हानीच कराल, आणि मग मी तुम्हाला माझ्या स्वभावाचा मानणार नाही.
एकोपायेन मत्पार्श्वाद् बालकाव् उत्तरिष्यथः । मत्प्रश्नपञ्जरं सारं चेद् विचारयथो धिया
एकाच उपायाने, तुम्ही दोघे माझ्या प्रश्नांच्या पिंजऱ्यातील सार विचारपूर्वक ओळखलात तर, माझ्या कडून मुक्त व्हाल.
प्रश्नानि मां कथय पार्थिव नाथ मन्त्रिन्न् अत्रार्थिनी भृशम् अहं परिपूरयार्थम् । अङ्गीकृतार्थम् अददत् क इवास्ति लोके दोषेण सङ्क्षयकरेण न युज्यते यः
राजा, मला तुझे प्रश्न सांग. मी तुझे इच्छित पूर्ण करण्यासाठी फारच उत्सुक आहे. या जगात असा कोण आहे, ज्याने एखादी गोष्ट मान्य केली आणि मग ती दिली नाही, केवळ काही दोषामुळे किंवा तोट्यामुळेच तसे होते.
इत्य् उक्त्वा राक्षसी प्रश्नान् सा वक्तुम् उपचक्रमे । उच्यताम् इति राज्ञोक्ते तान् इमाञ् शृणु राघव
असे म्हणून ती राक्षसी आपले प्रश्न विचारू लागली. राजा म्हणाला, 'बोल', मग हे प्रश्न ऐक, राघव.
एकस्यानेकसङ्ख्यस्य कस्याणोर् अम्बुधेर् इव । अन्तर् ब्रह्माण्डलक्षाणि लीयन्ते बुद्बुदा इव
एकामध्ये, असंख्यांमध्ये, अगदी लहान कणात, जसे समुद्रात—त्याच्यामध्ये असंख्य ब्रह्मांडं बुडबुड्यांसारखी विरघळतात.
किम् आकाशम् अनाकाशं नकिञ्चित् किञ्चिद् एव किम् । को ऽहम् एवापि सम्पन्नः को भवान् अप्य् अहं स्थितः
आकाश म्हणजे काय, अनाकाश म्हणजे काय, काही नाही म्हणजे काय, आणि काहीतरी म्हणजे काय? मी कोण आहे, खरंच पूर्ण झालेला, तू कोण आहेस, आणि हा जो इथे उभा आहे तो मी कोण?
गच्छन् न गच्छति च कः को ऽतिष्ठन्न् एव तिष्ठति । कश् चेतनो ऽपि पाषाणः कश् चिद्व्योमनि चित्रकृत्
जो चालतो पण खरं तर जात नाही, जो उभा आहे पण तसाच राहतो, जो जिवंत असूनही दगडासारखा आहे, आणि जो आकाशात नवनवीन चमत्कार घडवतो, तो कोण आहे?
वह्निताम् अजहच् चैव कश् च वह्निर् न दाहकः । अवह्नेर् जायते वह्निः कस्माद् राजन् निरन्तरम्
जो अग्नी असूनही आपली ज्वाळा सोडत नाही, आणि जो अग्नी असूनही जाळत नाही, असा कोण आहे? अग्नी नसताना सतत अग्नी कसा निर्माण होतो, हे राजन?
अचन्द्रार्काग्नितारो ऽपि को ऽविनाशः प्रकाशकः । अनेत्रलभ्यात् कस्माच् च प्रकाशश् च प्रवर्तते
चंद्र, सूर्य, अग्नी किंवा तारे नसतानाही जो नाश न होणारा प्रकाश देतो, तो कोण आहे? आणि डोळ्यांनी न दिसणारा तो प्रकाश कुठून प्रकटतो?
लतागुल्माङ्कुरादीनां जात्यन्धानां तथैव च । अन्येषाम् अप्य् अनक्षाणाम् आलोकः क इवोत्तमः
वेल, झुडूप, कोंभ आणि जन्मतः आंधळे, तसेच ज्यांना डोळेच नाहीत अशांसाठी, सर्वांत श्रेष्ठ प्रकाश कोणता आहे?
जनकः को ऽम्बरादीनां सत्तायाः कस् स्वभावदः । को जगद्रत्नकोशस् स्यात् कस्य कोशे मणेर् जगत्
आकाश वगैरे तत्त्वांचा मूळ कोण आहे? त्यांना त्यांचा स्वभाव देणारा कोण? या जगातील सर्व रत्नांचा खजिना कोण आहे, आणि कोणाच्या खजिन्यात हे जग एक रत्न आहे?
को ऽणुस् तमः प्रकाशश् च को ऽणुर् अस्ति च नास्ति च । को ऽणुर् दूरे ऽप्य् अदूरे च को ऽणुर् एव महागिरिः
ते कोणते कण आहे जे अंधार आणि प्रकाश दोन्ही आहे, जे आहे आणि नाहीसुद्धा? ते कोणते कण आहे जे दूर असूनही जवळ आहे, आणि जे स्वतःच एक मोठा डोंगर आहे?
निमेष एव कः कल्पः कः कल्पो ऽपि निमेषकः । किं प्रत्यक्षम् असद्रूपं किं चेतनम् अचेतनम्
कोणता क्षण एक युग आहे, आणि कोणते युग एक क्षण आहे? काय दिसत असूनही खरे नाही, आणि काय जाणीव असूनही जड आहे?
कश् चावायुश् च वायुश् च कश् शब्दो ऽशब्द एव च । कस् सर्वं च नकिञ्चिद् च को ऽहं नाहं च किं भवेत्
कोणते आहे जे वारा नसूनही वारा आहे, आणि जे ध्वनी असूनही नि:शब्द आहे? काय सर्व काही आहे आणि काहीच नाही, मी कोण आहे आणि मी नाही, हे काय असू शकते?
किं प्रयत्नशतप्राप्तं लब्ध्वापि बहुजन्मभिः । लब्धं नकिञ्चिद् भवति ननु सर्वं च लभ्यते
शेकडो प्रयत्नांनी आणि असंख्य जन्मांनी मिळवलेली गोष्ट, मिळवूनही काहीच वाटत नाही, पण सगळं काही मिळवता येतं, ती कोणती?
स्वस्थेन जीवतैवोच्चैः केन स्वात्मापहारितः । केनाणुनान्तर् व्रियते मेरुस् त्रिभुवनं तृणम्
आपल्या मूळ स्वरूपात राहूनही, आपलं स्वतःचं अस्तित्व कोण काढून घेतं? कोणत्या कणामध्ये मेरू पर्वत, तीनही लोकं आणि गवताचं पातं सामावलं आहे?
केनाणुकणमात्रेण पूरिता शतयोजनी । को ऽणुर् एव भवन् माति न योजनशतेष्व् अपि
कोणत्या कणामुळे शंभर योजनांचं अंतर भरून जातं? तोच कण कधी अख्खं जग होतो, तर कधी शंभर योजनांतही सामावत नाही, तो कोणता?
केनालोकनमात्रेण जगद्बालः प्रनाट्यते । कस्याणोर् अन्तरे सन्ति कुलावनिभृतां घटाः
फक्त पाहिल्यानं जगाचा खेळ कसा घडतो? कोणत्या कणाच्या आत पर्वतांच्या घराण्यांना सांभाळणारे मडके आहेत?
अणुत्वम् अजहत् को ऽणुर् मेरोस् स्थूलतराकृतिः । वालाग्रशतभागात्मा को ऽणुर् उच्चैश् शिलोच्चयः
कोणते अणु आहे जे आपली लहानपणाची ओळख न सोडता मेरू पर्वतासारख्या मोठ्या रूपात दिसते? केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाएवढे अणु कोणते, आणि उंच डोंगर कोणता?