कल्पाभ्रांशनिकाशेन घृष्टाम् अद्रितटीम् इव । स्वनेत्रविद्युद्वलयावलनाज्वलिताम्बराम्
ती जणू कल्पकालीन ढगाचा तुकडा आहे असं वाटत होतं, जणू पर्वताच्या कड्याशी घासलेली आहे; तिच्या डोळ्यांतून चमकणाऱ्या विजेच्या वर्तुळांनी तिचं वस्त्र उजळून निघालं होतं.
तिमिरैकार्णवौर्वाग्निज्वालाविवलनाम् इव । गर्जद्घनघटाटोपपीवरासितकन्धराम्
तिच्या गळ्याचा रंग गडद ढगांच्या गटासारखा काळा व जाड होता, जणू काही अंधाराच्या समुद्रातून उठणाऱ्या ज्वाळा वाऱ्याने हलत आहेत.
रणद्वदनसंरम्भहाहाहतनिशाचराम् । रोदसीकज्जलस्तम्भलीलयोल्लासितां पुरः
युद्धात तिच्या तोंडावर प्रचंड राग होता, तिच्या गर्जनेने रात्री हिंडणारे राक्षस घाबरले, आणि तिच्या पुढे आकाश काळ्या काजळाच्या खांबांनी उजळून निघाले होते.
ऊर्ध्वकेशीं सिरालाङ्गीं कपिलाक्षीं तमोमयीम् । यक्षरक्षःपिशाचानाम् अप्य् अनल्पभयप्रदाम्
तिचे केस उभे राहिले होते, अंगावर शिरा ठळक दिसत होत्या, डोळे पिवळसर होते आणि तिचे रूप पूर्णपणे अंधारमय होते. ती यक्ष, राक्षस आणि पिशाच्चांनाही मोठा भयंकर वाटत होती.
दरीरन्ध्रलसत्स्वास्यां वातझाङ्कारभीषणाम् । मुसुलोलूखलालातां हलशूर्पकशेखराम्
तिचे तोंड डोंगराच्या गुहेसारखे मोठे व उघडे होते, वाऱ्याच्या आवाजाने ते भीतीदायक वाटत होते. तिच्या कपाळावर मुसळ व ओखळ होते, आणि नांगर व सुप ती मुकुटासारखे मिरवत होती.
स्फुरन्तीम् इव कल्पान्ते वैडूर्यशिखरिस्थलीम् । हासघट्टितविश्वेशां कालरात्रीम् इवोदिताम्
ती जणू कल्पाच्या शेवटी वैडूर्याच्या शिखरासारखी चमकत होती; तिच्या हास्याने विश्वाचे स्वामी हादरले, आणि ती जणू काळरात्रीच प्रकट झाली आहे असे वाटत होते.
घनव्योमाटवीं साभ्रां कृतदेहाम् इवागताम् । शरीरिणीं महाभ्राढ्यां यामिनीम् इव मांसलाम्
ती जणू दाट, ढगांनी भरलेल्या आकाशाच्या जंगलाने देह धारण करून आली आहे, अशी एखादी प्रचंड, मांसल आणि देहधारी रात्र दिसत होती.
शरीरसन्निवेशेन पङ्कपीठीम् इवोत्थिताम् । तनुं चन्द्रार्कयुद्धाय तमसेव समाश्रिताम्
तिच्या देहाच्या रचनेमुळे ती जणू चिखलाच्या आसनावरून उठली आहे असे वाटत होते; जणू अंधारच चंद्रसूर्याशी युद्ध करण्यासाठी देह धारण करून उभा आहे.
इन्द्रनीलतटश्वभ्रलम्बाभ्रयुगलोपमौ । उलूखलादिहालाढ्यौ दधानाम् असितौ स्तनौ
तिची दोन स्तने निळ्या मण्याच्या पर्वत उतारांसारखी गडद आणि लोंबत्या पावसाच्या ढगांसारखी दिसत होती; त्यावर मुसळ आणि नांगर यांची शोभा होती.
नग्नाम् अङ्गारकाशेन समालब्धमहातनुम् । द्रुमाभास्पदसमिरललद्भुजलतातनुम्
ती नग्न होती, तिच्या मोठ्या देहावर जणू काही जळत्या निखाऱ्यांचा प्रकाश पडला होता; तिचे हातपाय वाऱ्याने हलणाऱ्या झाडाच्या फांद्यांसारखे डोलत होते.
ताम् अवेक्ष्य महावीरौ तथैवाक्षुभितौ स्थितौ । न तद् अस्ति विमोहाय यद् विविक्तस्य चेतसः
तिला पाहून ते दोन पराक्रमी वीर तसेच शांत उभे राहिले; ज्याचे मन सर्व गोष्टींपासून अलिप्त आहे, त्याला काहीच मोह पडत नाही.
महाराक्षसि संरम्भो हासात्मा किम् अयं तव । लघवो ह्य् अथ वा नार्यो लाघवे ऽप्य् अतिसम्भ्रमाः
हे महा राक्षसी, तुझा हा राग म्हणजे केवळ हसणं आहे का? स्त्रिया कधी हलक्या फुलक्या असतात, तर कधी अगदीच थोड्या कारणानेही फारच अस्वस्थ होतात.
त्यज संरम्भम् आरम्भो नायं तव विराजते । विषये हि प्रवर्तन्ते धीमन्तस् स्वार्थसाधकाः
राग सोड; हा अस्वस्थपणा तुझ्या शोभेला नाही. शहाणे लोक संसारात फक्त आपल्या कामासाठीच वागत असतात.
त्वादृशीनां सहस्राणि मषिकानाम् इवाबले । अस्माकं वासनावात्याव्यूढानि तृणपर्णवत्
अशक्ते, तुझ्यासारख्या हजारो माशी आमच्यासाठी तितक्याच क्षुल्लक आहेत; आमच्या खोल वासनांचे वारे त्यांना गवताच्या पानांसारखे उडवून नेतात.
संरम्भज्वरम् उत्सृज्य समया स्वस्थया धिया । युक्त्या च व्यवहारिण्या सो ऽर्थः प्राज्ञेन साध्यते
रागाचा ताप बाजूला ठेवून, शांत मनाने आणि योग्य विचाराने, शहाणा माणूस आपले उद्दिष्ट साध्य करतो.
स्वेनैव व्यवहारेण कार्यं सिध्यतु माथवा । महानियतिनीत्यैव भ्रमस्यावसरो हि कः
माथव, स्वतःच्या कृतीनेच काम साध्य होऊ दे; कारण मोठ्या नियतीच्या अधीन असताना गोंधळाला कधीच जागा नसते.
कथयाभिमतं किं ते किम् अर्थयसि वार्थिनी । अर्थी स्वप्ने ऽपि नास्माकम् अप्राप्तार्थः पुरोगतः
तुला जे हवे आहे ते सांग; काय मागतेस, हेही सांग. आम्ही कधीच अशक्य गोष्टींचा पाठपुरावा करत नाही, अगदी स्वप्नातही नाही.
इत्य् उक्ता सा तदा तेन चिन्तयाम् आस राक्षसी । अहो नु विमलाचारं सत्त्वं पुरुषसिंहयोः
त्यावेळी त्या राक्षसीला तो म्हणाला, तेव्हा तिने मनात विचार केला — 'अहो, खरंच, या सिंहासारख्या पुरुषांचं वागणं आणि स्वभाव किती निर्मळ आहे!'
न सामान्याव् इमौ मन्ये चित्रैवेयं चमत्कृतिः । वचोवक्त्रेक्षणान्य् एव वदन्त्य् अन्तर्विनिश्चयम्
हे दोघं काही साधारण नाहीत असं मला वाटतं; खरंच, ही गोष्ट किती अद्भुत आहे! त्यांच्या बोलण्यात, आवाजात आणि नजरेतूनच त्यांच्या मनाचा ठाम निर्धार दिसतो.
वचोवक्त्रेक्षितद्वारैर् धीमताम् आशया मिथः । एकीभवन्ति सरितां पयांसि वलनैर् इव
शहाण्यांच्या मनातील भावना एकमेकांशी शब्द, बोलणं आणि नजरेच्या द्वारे जुळतात, जसं नद्यांचं पाणी वाहण्याच्या मार्गांनी एकत्र येतं.
आभ्यां प्रायः परिज्ञातो मम भावो ऽनयोर् मया । न विनाश्यौ मयेमौ वा स्वयम् एवाविनाशिनौ
या दोघांनी माझ्या मनाचा अंदाज घेतलाय, आणि मीही त्यांचा समजून घेतलाय. हे दोघं माझ्यामुळे नष्ट होणार नाहीत, आणि मीही त्यांच्यामुळे नाही; कारण आपण सगळेच खरंतर नाशरहित आहोत.
मन्ये भवत आत्मज्ञौ नात्मज्ञानाद् ऋते मतिः । प्रमृष्टसदसद्भावा भवत्य् अस्तभया मृतेः
माझ्या मते, या दोघांना आत्मज्ञान आहे; आत्मज्ञानाशिवाय खरी समज येत नाही. जेव्हा अस्तित्व आणि नास्तित्व याचा भाव मनातून पूर्णपणे निघून जातो, तेव्हा मृत्यूची भीतीही संपते.
तद् एतौ परिपृच्छामि कञ्चित् सन्देहम् उत्थितम् । प्राप्यं प्राप्य न पृच्छन्ति ये किञ्चित् ते नराधमाः
म्हणूनच, मला मनात आलेला एक शंका या दोघांना विचारायचा आहे. ज्यांना संधी मिळते आणि तरीही काहीच विचारत नाहीत, असे लोक खरोखरच नीच असतात.
इति सञ्चिन्त्य पृच्छायै तन् नानावसरं ततम् । अकालकल्पाभ्ररवं हासं संयम्य साब्रवीत्
अशी विचार करून, तिने योग्य वेळ येईपर्यंत आपला हास्य आवरले आणि प्रश्न विचारायला तयार झाली.
कौ भवन्तौ नरौ वीरौ कथ्यताम् इति मे ऽनघौ । जायते दर्शनाद् एव मैत्री विषदचेतसाम्
तुम्ही दोघे कोण आहात, हे मला सांगा. तुम्ही दोघेही निःपाप आणि शूर दिसता. ज्यांचे मन निर्मळ असते, त्यांना पाहिल्यावर आपोआप मैत्री निर्माण होते.
अयं राजा किरातानाम् अस्याहं मन्त्रितां गतः । उद्यतौ रात्रिचारेण त्वादृग्जनविनिग्रहे
हा राजा किरातांचा अधिपती आहे आणि मी त्याचा मंत्री झालो आहे. आम्ही रात्री गस्त घालत आहोत, तुमच्यासारख्या लोकांना आवर घालण्यासाठी.
राज्ञो रात्रिन्दिनं धर्मो दुष्टभूतविनिग्रहः । स्वधर्मत्यागिनो ये तु ते विनाशानलेन्धनम्
राजाचा कर्तव्य दिवस-रात्र वाईट लोकांना वश करणे हेच आहे. पण जे आपले कर्तव्य सोडतात, ते नाशाच्या आगीत जळण होतात.
राज्ञस् त्वम् असि दुर्मन्त्री दुर्मन्त्रित्वाद् अराड् अयम् । सद्भूपस्य भवेन् मन्त्री राजा सन्मन्त्रिणा भवेत्
तू राजाचा चुकीचा सल्लागार आहेस, आणि तुझ्या वाईट सल्ल्यामुळे हा अराड इथे आला आहे. चांगला मंत्री सद्गुणी राजाजवळ असावा, आणि ज्ञानी मंत्र्यांमुळेच राजा उत्तम होतो.
राजैवादौ विवेकेन योजनीयस् सुमन्त्रिणा । तेनार्यताम् उपायाति यथा राजा तथा प्रजाः
राजाला सुरुवातीला सुज्ञ मंत्र्याने विवेकाने मार्गदर्शन करावे. त्यामुळेच त्याला श्रेष्ठता मिळते. राजा जसा असेल, तशाच त्याच्या प्रजा असतात.
समग्रगुणजालानाम् अध्यात्मज्ञानम् उत्तमम् । तद्वद् राजा भवेद् राजा तद्वन् मन्त्री च मन्त्रवित्
स्वतःचं ज्ञान म्हणजे सर्व सद्गुणांचं मूळ आहे. त्याचप्रमाणे, राजा खरा राजा असावा आणि मंत्री खरा सल्लागार असावा.