तस्माद् इमौ परीक्षे ऽहं कदाचित् प्रश्नलीलया । किं मानज्ञानकाव् एताव् इति तामरसेक्षणौ
म्हणून मी कधी कधी या दोघांची गंमतीने चौकशी करतो: हे दोघे खरोखरच मान, ज्ञान आणि काव्याने युक्त आहेत का, हे कमळासारख्या डोळ्यांनो?
आदौ विचार्य सुगुणागुणलेशयुक्तिम् आगस् ततो ऽधिकतरं च गुणाद् यादि स्यात् । कुर्यात् ततस् समुपपत्तिवशेन दण्डं दण्ड्यस्य लघ्व् अथ दृढं धनसम्भवे वा
सर्वप्रथम, गुण आणि दोष यांचा विचार करावा; त्यानंतर दोष जर गुणांपेक्षा जास्त असेल, तर त्या व्यक्तीस योग्यतेनुसार शिक्षा करावी—ती शिक्षा हलकी किंवा कठोर, किंवा दंडाच्या स्वरूपात असू शकते.
अथ सा राक्षसी रक्षःकुलकाननमञ्जरी । तमस्य् एवाभ्रलेखेव गम्भीरं निननाद सा
नंतर ती राक्षसी, राक्षस कुळाच्या अरण्याची फुलासारखी, काळोखात वीज चमकावी तशी गडगडाट करत गर्जना करू लागली.
नादान्ते समुवाचेदं प्रीङ्कारपरुषं वचः । गर्जितानन्तरं जातकरकाशनिशब्दवत्
त्या आवाजाच्या शेवटी, कडक आणि तीक्ष्ण शब्द ऐकू आले—जणू काही वीज चमकल्यावर होणारा मोठा गडगडाट.
भो भो घोराटवीव्योमपदवीशशिभास्करौ । महामायातमःपीठशिलाकोटरकीटकौ
अरे अरे! घनदाट अरण्यातील आकाशमार्गावरचे चंद्रसूर्य, तुम्ही दोघे महामायेच्या अंधारातल्या गुहेत राहणारे किडेच आहात.
कौ भवन्तौ महाबुद्धी दुर्बुद्धी वा समागतौ । मद्ग्रासपथम् आपन्नौ क्षणान् मरणकोविदौ
तुम्ही दोघे कोण—महान बुद्धीचे की दुर्बुद्धीचे? एकत्र येऊन माझ्या शिकारपथावर कसे आलात? क्षणभरात मृत्यू जाणणारे तज्ञ आहात का?
भो भो भूतक किं स्यास् त्वं क्व तिष्ठसि च देहकम् । दर्शयास्यास् तव गिरः को बिभेत्य् अलिनीध्वनेः
अरे अरे! भुते, तू काय आहेस? तुझे छोटेसे शरीर कुठे उभे आहे? आपला चेहरा दाखव, आपला आवाज ऐकव—माशीच्या गुणगुणण्याला कोण घाबरतो?
सिंहवत् सर्ववेगेन पतन्त्य् अर्थं किलार्थिनः । समम् आकारशब्दाभ्यां भावयास्मान् बिभेषि किम् । न किञ्चिद् दीर्घसूत्राणां सिध्यत्य् आत्मक्षयाद् ऋते
सिंहासारखे, आपलं उद्दिष्ट गाठण्यासाठी जे प्रयत्नशील असतात ते सर्व ताकदीने पुढे झेपावतात. तुझं रूप आणि आवाज सारखंच असूनही, तू मला घाबरवायचा प्रयत्न का करतेस? जे लोक सतत उशीर करतात, त्यांना काहीच साध्य होत नाही; उलट त्यांचं स्वतःचं नुकसान होतं.
राज्ञेत्य् उक्ते रम्यम् उक्तम् इति सञ्चिन्त्य सा तयोः । प्रकाशायाप्य् अधैर्याय ननाद च जहास च
'राजा' असं म्हटलं गेल्यावर, तिने मनात विचार केला, 'हे ऐकायला छान वाटलं', आणि तिच्या अस्थिरतेमुळे तिने मोठ्याने हसत गर्जना केली.
ततो ददृशतुस् तौ तां शब्दपूरितदिग्गणाम् । स्वाट्टहासप्रभापिण्डपूरप्रकटिताकृतिम्
मग त्या दोघांनी तिला पाहिलं, जिच्या हसण्याच्या आवाजाने सगळीकडे गूंज पसरली होती आणि जिच्या हास्याच्या तेजाने तिचं रूप स्पष्ट दिसत होतं.
कल्पाभ्रांशनिकाशेन घृष्टाम् अद्रितटीम् इव । स्वनेत्रविद्युद्वलयावलनाज्वलिताम्बराम्
ती जणू कल्पकालीन ढगाचा तुकडा आहे असं वाटत होतं, जणू पर्वताच्या कड्याशी घासलेली आहे; तिच्या डोळ्यांतून चमकणाऱ्या विजेच्या वर्तुळांनी तिचं वस्त्र उजळून निघालं होतं.
तिमिरैकार्णवौर्वाग्निज्वालाविवलनाम् इव । गर्जद्घनघटाटोपपीवरासितकन्धराम्
तिच्या गळ्याचा रंग गडद ढगांच्या गटासारखा काळा व जाड होता, जणू काही अंधाराच्या समुद्रातून उठणाऱ्या ज्वाळा वाऱ्याने हलत आहेत.
रणद्वदनसंरम्भहाहाहतनिशाचराम् । रोदसीकज्जलस्तम्भलीलयोल्लासितां पुरः
युद्धात तिच्या तोंडावर प्रचंड राग होता, तिच्या गर्जनेने रात्री हिंडणारे राक्षस घाबरले, आणि तिच्या पुढे आकाश काळ्या काजळाच्या खांबांनी उजळून निघाले होते.
ऊर्ध्वकेशीं सिरालाङ्गीं कपिलाक्षीं तमोमयीम् । यक्षरक्षःपिशाचानाम् अप्य् अनल्पभयप्रदाम्
तिचे केस उभे राहिले होते, अंगावर शिरा ठळक दिसत होत्या, डोळे पिवळसर होते आणि तिचे रूप पूर्णपणे अंधारमय होते. ती यक्ष, राक्षस आणि पिशाच्चांनाही मोठा भयंकर वाटत होती.
दरीरन्ध्रलसत्स्वास्यां वातझाङ्कारभीषणाम् । मुसुलोलूखलालातां हलशूर्पकशेखराम्
तिचे तोंड डोंगराच्या गुहेसारखे मोठे व उघडे होते, वाऱ्याच्या आवाजाने ते भीतीदायक वाटत होते. तिच्या कपाळावर मुसळ व ओखळ होते, आणि नांगर व सुप ती मुकुटासारखे मिरवत होती.
स्फुरन्तीम् इव कल्पान्ते वैडूर्यशिखरिस्थलीम् । हासघट्टितविश्वेशां कालरात्रीम् इवोदिताम्
ती जणू कल्पाच्या शेवटी वैडूर्याच्या शिखरासारखी चमकत होती; तिच्या हास्याने विश्वाचे स्वामी हादरले, आणि ती जणू काळरात्रीच प्रकट झाली आहे असे वाटत होते.
घनव्योमाटवीं साभ्रां कृतदेहाम् इवागताम् । शरीरिणीं महाभ्राढ्यां यामिनीम् इव मांसलाम्
ती जणू दाट, ढगांनी भरलेल्या आकाशाच्या जंगलाने देह धारण करून आली आहे, अशी एखादी प्रचंड, मांसल आणि देहधारी रात्र दिसत होती.
शरीरसन्निवेशेन पङ्कपीठीम् इवोत्थिताम् । तनुं चन्द्रार्कयुद्धाय तमसेव समाश्रिताम्
तिच्या देहाच्या रचनेमुळे ती जणू चिखलाच्या आसनावरून उठली आहे असे वाटत होते; जणू अंधारच चंद्रसूर्याशी युद्ध करण्यासाठी देह धारण करून उभा आहे.
इन्द्रनीलतटश्वभ्रलम्बाभ्रयुगलोपमौ । उलूखलादिहालाढ्यौ दधानाम् असितौ स्तनौ
तिची दोन स्तने निळ्या मण्याच्या पर्वत उतारांसारखी गडद आणि लोंबत्या पावसाच्या ढगांसारखी दिसत होती; त्यावर मुसळ आणि नांगर यांची शोभा होती.
नग्नाम् अङ्गारकाशेन समालब्धमहातनुम् । द्रुमाभास्पदसमिरललद्भुजलतातनुम्
ती नग्न होती, तिच्या मोठ्या देहावर जणू काही जळत्या निखाऱ्यांचा प्रकाश पडला होता; तिचे हातपाय वाऱ्याने हलणाऱ्या झाडाच्या फांद्यांसारखे डोलत होते.
ताम् अवेक्ष्य महावीरौ तथैवाक्षुभितौ स्थितौ । न तद् अस्ति विमोहाय यद् विविक्तस्य चेतसः
तिला पाहून ते दोन पराक्रमी वीर तसेच शांत उभे राहिले; ज्याचे मन सर्व गोष्टींपासून अलिप्त आहे, त्याला काहीच मोह पडत नाही.
महाराक्षसि संरम्भो हासात्मा किम् अयं तव । लघवो ह्य् अथ वा नार्यो लाघवे ऽप्य् अतिसम्भ्रमाः
हे महा राक्षसी, तुझा हा राग म्हणजे केवळ हसणं आहे का? स्त्रिया कधी हलक्या फुलक्या असतात, तर कधी अगदीच थोड्या कारणानेही फारच अस्वस्थ होतात.
त्यज संरम्भम् आरम्भो नायं तव विराजते । विषये हि प्रवर्तन्ते धीमन्तस् स्वार्थसाधकाः
राग सोड; हा अस्वस्थपणा तुझ्या शोभेला नाही. शहाणे लोक संसारात फक्त आपल्या कामासाठीच वागत असतात.
त्वादृशीनां सहस्राणि मषिकानाम् इवाबले । अस्माकं वासनावात्याव्यूढानि तृणपर्णवत्
अशक्ते, तुझ्यासारख्या हजारो माशी आमच्यासाठी तितक्याच क्षुल्लक आहेत; आमच्या खोल वासनांचे वारे त्यांना गवताच्या पानांसारखे उडवून नेतात.
संरम्भज्वरम् उत्सृज्य समया स्वस्थया धिया । युक्त्या च व्यवहारिण्या सो ऽर्थः प्राज्ञेन साध्यते
रागाचा ताप बाजूला ठेवून, शांत मनाने आणि योग्य विचाराने, शहाणा माणूस आपले उद्दिष्ट साध्य करतो.
स्वेनैव व्यवहारेण कार्यं सिध्यतु माथवा । महानियतिनीत्यैव भ्रमस्यावसरो हि कः
माथव, स्वतःच्या कृतीनेच काम साध्य होऊ दे; कारण मोठ्या नियतीच्या अधीन असताना गोंधळाला कधीच जागा नसते.
कथयाभिमतं किं ते किम् अर्थयसि वार्थिनी । अर्थी स्वप्ने ऽपि नास्माकम् अप्राप्तार्थः पुरोगतः
तुला जे हवे आहे ते सांग; काय मागतेस, हेही सांग. आम्ही कधीच अशक्य गोष्टींचा पाठपुरावा करत नाही, अगदी स्वप्नातही नाही.
इत्य् उक्ता सा तदा तेन चिन्तयाम् आस राक्षसी । अहो नु विमलाचारं सत्त्वं पुरुषसिंहयोः
त्यावेळी त्या राक्षसीला तो म्हणाला, तेव्हा तिने मनात विचार केला — 'अहो, खरंच, या सिंहासारख्या पुरुषांचं वागणं आणि स्वभाव किती निर्मळ आहे!'
न सामान्याव् इमौ मन्ये चित्रैवेयं चमत्कृतिः । वचोवक्त्रेक्षणान्य् एव वदन्त्य् अन्तर्विनिश्चयम्
हे दोघं काही साधारण नाहीत असं मला वाटतं; खरंच, ही गोष्ट किती अद्भुत आहे! त्यांच्या बोलण्यात, आवाजात आणि नजरेतूनच त्यांच्या मनाचा ठाम निर्धार दिसतो.
वचोवक्त्रेक्षितद्वारैर् धीमताम् आशया मिथः । एकीभवन्ति सरितां पयांसि वलनैर् इव
शहाण्यांच्या मनातील भावना एकमेकांशी शब्द, बोलणं आणि नजरेच्या द्वारे जुळतात, जसं नद्यांचं पाणी वाहण्याच्या मार्गांनी एकत्र येतं.