मूर्धजच्छादनच्छन्नकर्णश्रीचन्द्रशालिकम् । आदीर्घाङ्गुलिनिर्यूहं नेष्टं देहगृहं मम
या देहरूप घराचे छप्पर म्हणजे डोक्यावरचे केस, कान म्हणजे सुंदर चंद्रासारखे गच्चीचे कोनाडे, आणि लांब बोटे म्हणजे बाहेर आलेल्या कड्या—हे घर मला प्रिय नाही.
सर्वाङ्गकुड्यसञ्जातघनरोमयवाङ्कुरम् । संशून्यपीठपिठिरं नेष्टं देहगृहं मम
या देहरूप घराच्या भिंतींवर दाट केसांचे कोंब उगवले आहेत, आणि रिकाम्या पाठीसारखे त्याचे आसन आहे—हे घर मला प्रिय नाही.
नखोर्णनाभनिलयैश् शारम् आरणितान्तरम् । भाङ्कारकारिपवनं नेष्टं देहगृहं मम
नख, हाडं आणि नाभी हे पाया असलेलं, आतडं म्हणजे आतलं लाकूड असलेलं, आणि विविध आवाज करणारा वारा असलेलं हे देहाचं घर मला अजिबात आवडत नाही.
प्रवेशनिर्गमव्यग्रवातवेगम् अनारतम् । वितताक्षगवाक्षं च नेष्टं देहगृहं मम
डोळ्यांची खिडक्या नेहमी उघड्या असलेल्या, श्वासाचा वारा सारखा आत-बाहेर धावणारा असलेल्या या देहाच्या घराची मला काहीच ओढ नाही.
जिह्वामर्कटिकाक्रान्तवदनद्वारभीषणम् । दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृहं मम
जिभेचा माकडासारखा खेळ चालू असलेलं, तोंडाचं दरवाजं भीतीदायक वाटणारं, आणि दात-हाडांचे तुकडे दिसणाऱ्या या देहाच्या घरात मला काहीच प्रेम नाही.
त्वक्सुधालेपमसृणं यन्त्रसञ्चारचञ्चलम् । मनोऽमन्दाखुनोत्खातं नेष्टं देहगृहं मम
त्वचा म्हणजे गुळगुळीत लेप लावलेलं, यंत्रासारखं सारखं हलणारं, आणि इच्छा या खणाने मन सारखं खणलं जात असलेलं हे देहाचं घर मला अजिबात आवडत नाही.
स्मितदीपप्रभाभासि क्षणम् आनन्दसुन्दरम् । क्षणं व्याप्तं प्रभापूरैर् नेष्टं देहगृहं मम
कधी माझं शरीर हसऱ्या दिव्याच्या प्रकाशासारखं चमकतं, आनंदानं सुंदर दिसतं; कधी उजेडाच्या लाटांनी भरून जातं. तरीही हे मांसाचं घर मला आवडत नाही.
समस्तरोगायतनं वलीपलितपत्तनम् । सर्वाधिसारङ्गवनं नेष्टं मम कलेवरम्
माझं शरीर म्हणजे सगळ्या आजारांचं घर, सुरकुत्या आणि पांढऱ्या केसांचं गाव, आणि सगळ्या व्याधींचं जंगल आहे; हे मला प्रिय नाही.
अक्षर्क्षक्षोभविषमा शून्या निस्सारकोटरा । तमोगहनहृत्कुञ्जा नेष्टा देहाटवी मम
हे शरीर म्हणजे रिकामं, निरुपयोगी गुंफा आहे, इंद्रियांनी अस्वस्थ झालेलं, काळोखानं भरलेलं हृदयाचं झाड आहे; ही देहाची अरण्य मला आवडत नाही.
देहालयं धारयितुं न शक्तो ऽस्मि मुनीश्वराः । पङ्कमग्नं समुद्धर्तुं गजम् अल्पबलो यथा
मुनिवरांनो, हे शरीराचं घर मी सांभाळू शकत नाही, जसं एखाद्या दुर्बळ माणसाला चिखलात अडकलेला हत्ती काढता येत नाही.
किं श्रिया किं च कायेन किं कामेन किम् ईहया । दिनैः कतिपयैर् एव कालस् सर्वं निकृन्तति
संपत्तीचा, देहाचा, इच्छा किंवा प्रयत्नाचा काय उपयोग? काही दिवसांतच काळ सर्व काही संपवतो.
रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरं मुने । नाशैकधर्मिणो ब्रूहि केव कायस्य रम्यता
हे मुनी, हा देह बाहेरून आणि आतून रक्त-मांसाचा बनलेला आहे, शेवटी नाशच त्याचा ठरलेला आहे. मग या देहात काय आनंद आहे, सांग.
मरणावसरे काया जीवं नानुसरन्ति ये । तेषु तात कृतघ्नेषु केवास्था वत धीमतः
मरणाच्या वेळी हा देह जीवासोबत जात नाही. मग, वडील, अशा कृतघ्न देहावर शहाण्यांनी काय विश्वास ठेवावा?
मत्तेभकर्णाग्रचलः कायो लम्बाम्बुभङ्गुरः । न सन्त्यजति मां यावत् तावद् एनं त्यजाम्य् अहम्
मद्यधुंद हत्तीच्या कानाच्या टोकासारखा हलणारा, पाण्याच्या थेंबासारखा नाजूक हा देह मला सोडत नाही, म्हणून मीच त्याला सोडतो.
पवनस्पन्दतरलः पेलवः कायपल्लवः । जर्जरस् तनुवृत्तश् च नेष्टो ऽयं कटुनीरसः
हा देह वाऱ्याने हलणाऱ्या कोवळ्या पानासारखा, फारच नाजूक, थकलेला आणि कृश आहे; तो नकोसा वाटतो, कारण तो कडवट आणि निरस आहे.
भुक्त्वा पीत्वा चिरं कालं बालपल्लवपेलवम् । तनुताम् एत्य यत्नेन विनाशम् अनुधावति
खूप काळ खाऊन-पिऊनही, हा कोवळ्या पानासारखा देह शेवटी कृश होतो आणि मोठ्या प्रयत्नानेही नाशाच्या दिशेनेच धावतो.
तान्य् एव सुखदुःखानि भावाभावमयान्य् असौ । भूयो ऽप्य् अनुभवन् कायः प्राकृतो हि न लज्जते
हा देह अस्तित्व आणि अनस्तित्व यातून बनलेला आहे; तो पुन्हा पुन्हा तेच सुखदुःख अनुभवतो, तरीही त्याला काहीच लाज वाटत नाही, कारण त्याचा स्वभावच तसा आहे.
सुचिरं प्रभुतां कृत्वा संसेव्य विभवश्रियम् । नोच्छ्रायम् एति न स्थैर्यं कायः किम् इति पाल्यते
दीर्घकाळ सत्ता उपभोगून आणि संपत्तीची शोभा मिळवूनही, हा देह ना मोठेपणाला पोचतो ना स्थिर राहतो—मग त्याची एवढी काळजी का घ्यावी?
जराकाले जराम् एति मृत्युकाले तथा मृतिम् । समम् एवाविशेषज्ञः कायो भोगिदरिद्रयोः
वृद्धापकाळी हे शरीर वृद्ध होतं, मृत्यूप्रसंगी ते मरतं — सुखी असो वा गरिब, या देहाला काहीच फरक कळत नाही.
संसाराम्भोधिजठरे तृष्णाकुहरकान्तरे । सुप्तस् तिष्ठति मुक्तेहो मूको ऽयं कायकच्छपः
संसाराच्या अथांग समुद्रात, तृष्णेच्या गुहेत, हा मुकाट्या कासवासारखा देह मुक्ती जवळ असूनही गाढ झोपलेला असतो.
दहनैकार्थयोग्यानि कायकाष्ठानि भूरिशः । संसाराब्धाव् इहोह्यन्ते कञ्चित् तेषु नरं विदुः
हे शरीर म्हणजे जळण्यासाठीच योग्य असलेली लाकडं; ती पुन्हा पुन्हा संसाराच्या समुद्रात टाकली जातात, त्यात क्वचितच एखाद्याला माणूस म्हणून ओळखतात.
दीर्घदौरात्म्यचलया निपातफलयानया । न देहलतया कार्यं किञ्चिद् अस्ति विवेकिनः
दिर्घकाळ टिकलेल्या, नशिबाच्या हलत्या छायेमुळे, ज्याचा शेवट नेहमीच पडझडीत होतो, विवेकी माणसासाठी या देहाच्या राशीमध्ये काहीच करायचं नसतं.
मज्जन् कर्दमकोशेषु झगित्य् एव जरां गतः । न ज्ञायते यात्य् अचिरात् क्व कथं देहदर्दुरः
जसा एखादा माणूस चिखलाच्या खड्ड्यात पडतो आणि लगेचच म्हातारा होतो, तसाच हा देहरूपी बेडूक कुठे आणि कसा निघून जातो, हे कुणालाच कळत नाही.
निस्सारसकलारम्भाः कायाश् चपलवायवः । रजोमार्गेण गच्छन्तो दृश्यन्ते नेह केनचित्
संपूर्ण देहाचे उद्योग निरर्थक असतात; शरीरातील चंचल वारे धुळीच्या मार्गाने जातात, पण इथे कुणालाही दिसत नाहीत.
वायोर् दीपस्य मनसो गच्छतो ज्ञायते गतिः । आगच्छतश् च भगवन् न शरीरशरस्य नः
भगवंत, वारा, दिवा किंवा मन यांची ये-जा आपल्याला कळते, पण या देहरूपी बाणाची गती मात्र कुणालाही समजत नाही.
बद्धाशा ये शरीरेषु बद्धाशा ये जगत्स्थितौ । तान् मोहमदिरोन्मत्तान् धिग् धिग् अस्तु पुनः पुनः
ज्यांची आशा देहावर किंवा जगावर बांधलेली आहे, आणि जे मोहाच्या दारूने वेडे झाले आहेत, त्यांना पुन्हा पुन्हा धिक्कार असो.
नाहं देहस्य नो देहो मम नायम् अहं तथा । इति विश्रान्तचित्ता ये ते मुने पुरुषोत्तमाः
हे मुनिवर, ज्यांचे मन पूर्ण शांत आहे, जे असे म्हणतात की 'मी शरीर नाही, हे शरीर माझे नाही, मी ह्याच नाही,' असे लोक खरेच श्रेष्ठ पुरुष आहेत.
मानावमानबहुला बहुलाभमनोरमाः । शरीरमात्रबद्धास्थं घ्नन्ति दोषदृशो नरम्
मान-अपमान आणि अनेक इच्छांच्या सुखात असणाऱ्या दोषांनी, केवळ शरीराशी बांधलेला माणूस नेहमीच त्रस्त होतो.
शरीरसङ्गशायिन्या पिशाच्या पेशलाङ्गया । अहङ्कारचमत्कृत्या छलेन च्छलिता वयम्
शरीराच्या आसक्तीत लोळणाऱ्या सुंदर अंगांची मोहिनी असणाऱ्या त्या राक्षसीने आणि अहंकाराच्या फसवणुकीने आपण सगळे फसवले गेलो आहोत.
प्रज्ञा वराकी सर्वैव कायबद्धास्थयानया । मिथ्याज्ञानकुराक्षस्या छलिता कष्टम् एकिका
हीच एक शरीराशी बांधलेली, खोटी समज असणारी आणि माकडाच्या डोळ्यासारखी असणारी, हिच्यामुळे सगळी विवेकबुद्धी भरकटली आहे; किती एकटी आणि दुःखी झाली आहे!