यन् न लोकक्रमप्राप्तं तेन भुक्तेन किं भवेत् । न जीवितेन नो मृत्या किञ्चित् कारणम् अस्ति मे
जो काही लोकरीतीने मिळवलेला नाही, त्याचा उपभोग घेण्यात काय अर्थ आहे? मला जगण्यात किंवा मरण्यात काहीही कारण नाही.
मनोमात्रम् अहं ह्य् आसं देहादिभ्रममात्रकम् । तच् छान्तं स्वावबोधेन देहादेहदृशौ कुतः
मी फक्त मनच होतो, देह वगैरेच्या भ्रमात पडलो होतो; ते माझ्या स्वतःच्या जागृतीमुळे शांत झाले आहे—मग देह किंवा देहाचा दृष्टी, हे कुठून उरले?
एवं स्थिता मौनवती शुश्राव गगनाद् गिरम् । रक्षस्स्वभावसन्त्यागतुष्टेनोक्तां नभस्वता
ती अशीच शांत बसली असता, तिने आकाशातून एक वाणी ऐकली; ती वायूने बोललेली होती, तिच्या राक्षसस्वभावाच्या त्यागावर संतुष्ट होऊन.
गच्छ कर्कटि मूढांस् त्वं ज्ञानेनाश्व् अवबोधय । मूढोत्तारणम् एवेह स्वभावो महताम् इति
जा कर्कटी, अज्ञान्यांना ज्ञानाने जागृत कर. मोठ्या लोकांचा स्वभावच असा असतो की, ते अज्ञान्यांना तारतात.
बोध्यमानो भवत्यापि यो न बोधम् उपैष्यति । स्वनाशायैव जातो ऽसौ न्याय्यो ग्रासो भवेत् तव
पण, तुझ्या उपदेशानंतरही जो समजून घेत नाही, तो फक्त आपल्या विनाशासाठीच जन्माला आलेला असतो; त्याला खाणे तुला योग्य आहे.
श्रुत्वेत्य् अनुगृहीतास्मि त्वयेत्य् उक्तवती शनैः । उत्तस्थौ शैलशिखरात् क्रमाद् अवरुरोह च
हे ऐकून तिने हळूहळू, 'तुमच्यामुळे मला कृपा झाली,' असे सांगितले आणि मग ती डोंगराच्या शिखरावरून उठली व सावकाश खाली उतरली.
अधित्यकाम् अतीत्याशु गत्वा चोपत्यकातटात् । विवेश शैलपादस्थं किरातजनमण्डलम्
ती पटकन पठार ओलांडून, दरीच्या कड्यावर गेली आणि डोंगराच्या पायथ्याशी असलेल्या किरात लोकांच्या वस्तीत शिरली.
बह्वन्नपशुलोकौघद्रव्यसस्यौषधामिषम् । अनन्तमूलपानान्नमृगकीटखगादिकम्
तेथे भरपूर अन्न, जनावरे, माणसांची गर्दी, संपत्ती, पिके, औषधी वनस्पती, मांस, असंख्य कंदमुळे, पेये, धान्य, हरिण, किडे, पक्षी आणि असे अनेक प्रकार होते.
प्रचलितगलिताञ्जनाचलाभा हिमगिरिपादनिषेवितं सुदेशम् । तदनु गतवती निशाचरी सा निशि सुघनान्धतमिस्रमार्गभूमौ
तो प्रदेश हिमालयाच्या पायांनी पावला गेलेला, हलणाऱ्या आणि वितळणाऱ्या काजळाच्या डोंगरासारखा सुंदर होता. मग रात्री, ती निशाचरी गडद आणि दाट अंधाराच्या वाटेवर निघाली.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र किरातजनमण्डले । हस्तहार्यतमःपिण्डा बभूवासितयामिनी
तेवढ्यात त्या किरतांच्या वस्तीत रात्र इतकी काळी झाली की जणू अंधाराचे गोळे हातात धरता येतील असे वाटू लागले.
नीलमेघपटच्छन्ननिरिन्दुगगनान्तरा । तमालवनसम्पिण्डमण्डलोड्डीनकज्जला
आकाश काळ्या मेघांनी झाकलेले, चंद्र नसलेले, आणि अंधार जणू तमाळाच्या दाट झाडीसारखा, काळ्या रंगाने माखलेला आणि गोल गोल फिरणारा होता.
लताघनतया ग्रामकोटरैकान्ध्यमन्थरा । गृहचत्वरसम्बाधनगरे नवयौवना
वेलीसारखी हलकी, ती गावाच्या अंधाऱ्या गल्ल्यांत हळूहळू फिरते; घरांच्या अरुंद अंगणांत अडकलेली, शहरातली एक तरुण स्त्री आहे.
चत्वरेषु तमःपिण्डप्रजिह्मीकृतदीपिका । कुञ्चिकाच्छिद्रनिष्क्रान्तदीपिकारोमराजिका
अंगणांत ती काळोखाचा मोठा ढग वाटते, दिवे वाकवते; किल्लीच्या छिद्रातून बाहेर पडणाऱ्या दिव्यांच्या ज्योतीसारखी ती दिसते.
स्ववयस्येव कर्कट्याः परिनृत्यत्पिशाचिका । मत्तकङ्कालवेताला काष्ठमौनम् इव स्थिता
ती कर्कटकाच्या मैत्रिणीसारखी नाचते, जणू एखादी वेडी स्त्रीभूत; मद्यधुंद कंकाळ किंवा वेताळासारखी, ती लाकडासारखी शांत उभी असते.
सुषुप्तमृतभूतौघा घननीहारहारिणी । मन्दमन्दमरुत्स्पन्दशरत्प्रालेयशीकरा
ती गाढ झोप आणि मृत्यूच्या झुंडीप्रमाणे आहे, जाड धुकं दूर करते; मंद वाऱ्याची हळूवार हालचाल, शरद ऋतूतील गारठा आणि दव आहे.
सरस्सु विरटद्वारिकोकभेकतरङ्गिका । अन्तःपुरेषु रमणरणन्नारीनरानना
तळ्यात ती बगळ्यांच्या, बेडकांच्या आणि लहान लाटांच्या हालचालींनी हलणारे पाणी आहे; तर अंतःपुरात ती प्रेमात रमलेल्या स्त्री-पुरुषांच्या चेहऱ्यांमध्ये आहे.
जङ्गलेषु ज्वलज्ज्वालजटालज्वलनोज्ज्वला । केदारेष्व् अम्बुसंसेकपुष्टपाकमिलत्सिला
रानात ती जळणाऱ्या ज्वाळांनी उजळलेली आग आहे; आणि शेतात ती पाण्याच्या शिंपणाने पोसलेल्या, पिकलेल्या दगडांमध्ये आहे.
नभस्य् अलक्षितस्पन्दपरिवृत्तर्क्षचक्रका । वनेषु विसरद्वातपतत्पुष्पफलद्रुमा
आकाशात ती नजरेस न पडणाऱ्या, फिरणाऱ्या तारकांच्या गतीत आहे; तर जंगलात ती वाऱ्याने उडणाऱ्या फुलांनी आणि फळांनी भरलेल्या झाडांमध्ये आहे.
श्वभ्रेषु कौशिकास्यात्तवायस्याद्याहृतारवा । तस्कराक्रान्तपर्यन्तग्राम्याक्रन्दनकर्कशा
दरीत ती घुबडाच्या तोंडात शोषल्या गेलेल्या वाऱ्याच्या किंकाळीच्या प्रतिध्वनीत आहे; आणि चोरांनी वेढलेल्या गावाच्या कडेला ती गावकऱ्यांच्या करुण आक्रोशात आहे.
ग्रामेष्व् अचेतनग्राम्या नगरे सुप्तनागरा । वनेषु विसरद्वाता नीडेष्व् अस्पन्दपक्षिणी
गावांत लोक जणू काहीच जाणत नाहीत; शहरातले लोक झोपेत आहेत; जंगलात वारे भटकत आहेत; तर घरट्यांत पक्षी हलतही नाहीत.
गुहासु सुप्तसिंहौघा कुञ्जेषूच्छ्वसितैणका । खे सावश्यायनिकरा विपिने मौनधारिणी
गुहांत सिंहांचे कळप झोपले आहेत; झाडझुडपांत हरिण श्वास घेत आहेत; आकाशात ढग फिरत आहेत; तर निर्जन वनात शांतता पसरली आहे.
कज्जलाम्भोदमध्याभा काचशैलोदरोपमा । पङ्कपिण्डान्तरघना खड्गच्छेद्यान्ध्यमांसला
ती काळ्या काजळाच्या ढगाच्या मध्यभागासारखी आहे, काचेसारख्या पर्वताच्या पोटासारखी; चिखलाच्या गाठीसारखी घट्ट, तिचे मांस अंध आहे आणि तलवारीने कापता येईल असे आहे.
प्रलयानिलविक्षुब्धा कज्जलाचलचञ्चला । एकार्णवमहापङ्कपर्वतोदरमेदुरा
प्रलयाच्या वाऱ्याने अस्वस्थ झालेली ती काजळाच्या डोंगरासारखी हलती आहे; एकाच मोठ्या चिखलाच्या समुद्रातल्या डोंगराच्या पोटासारखी ती घट्ट आहे.
अङ्गारकोटिनखरा सौषुप्तपदसुन्दरी । अज्ञाननिद्रानिविडा भृङ्गपृष्ठच्छविच्छविः
ती जणू कोट्यावधी निखाऱ्यांसारखी खरखरीत आहे, गाढ झोपेच्या अवस्थेत सुंदर दिसते; अज्ञान आणि झोपेचा किल्ला आहे, तिचा रंग मधमाशीच्या पाठीसारखा काळा आहे.
तस्यां रजन्यां भीमायां किरातजनमण्डले । मन्त्रिणा सह भूपालस् तस्मिन्न् अवसरे तदा
त्या भयंकर रात्री, शिकाऱ्यांच्या जमावात, त्या वेळी राजा आणि त्याचा मंत्री दोघेही होते.
निर्जगाम सुधीरात्मा नगरात् सुप्तनागरात् । अटवीं विक्रमो नाम विषमां वीरचर्यया
शहाण्या मनाचा विक्रम नावाचा राजा, झोपलेल्या नागरवासीयांच्या शहरातून बाहेर पडला आणि वीरतेने तो बिकट अशा जंगलात गेला.
अटव्यां कर्कटी सा तौ चरन्तौ राजमन्त्रिणौ । अपश्यद् धृतधैर्यांशौ वेतालालोकनोन्मुखौ
त्या जंगलात कर्कटीने त्या दोघांना—राजा आणि मंत्री—धाडसाने पुढे चालताना, वेताळांच्या प्रदेशाचा शोध घेताना पाहिले.
अथ सा चिन्तयाम् आस लब्धो भक्षो ऽद्य हो मया । मूढाव् एताव् अनात्मज्ञौ भारो देहः किलानयोः
मग तिने मनात विचार केला, "आज मला खायला अन्न मिळालं. हे दोघं मूर्ख आहेत आणि त्यांना स्वतःचं खरं स्वरूप कळलेलं नाही; त्यांच्या अंगावरचं हे शरीर त्यांच्या दृष्टीने ओझंच आहे."
इहामुत्र च नाशाय मूढो दुःखाय जीवति । यत्नाद् विनाशनीयो ऽसौ नानर्थः परिपाल्यते
इथे आणि पुढेही, मूर्ख माणूस फक्त विनाश आणि दुःखासाठीच जगतो; त्याचा नाश करायलाच हवा, कारण जे हानिकारक आहे त्याचं रक्षण करण्याचं काहीच कारण नाही.
अपश्यतस् स्वम् आत्मानं मृतिर् मूढस्य जीवितम् । मरणेनोदयो ऽस्यास्ति पापसम्पत्तिहेतुतः
जो स्वतःचं खरं स्वरूप ओळखत नाही, त्याच्यासाठी मृत्यूच खरं आयुष्य आहे; त्याची भरभराट मृत्यूमुळेच होते, कारण त्यामुळेच पापांची वाढ होते.