प्रादेशः प्रथमम् अभूत् ततो ऽपि हस्तो व्यासं चाप्य् अथ विटपस् ततो ऽभ्रमाला । सोद्यत्सावयवलता बभौ निमेषात् सङ्कल्पद्रुमकणिकाङ्कुरक्रमेण
सुरुवातीला एक हातभर जागा दिसली, मग हात, त्यानंतर फांदी, मग ढगांची माळ दिसू लागली. इच्छावृक्षाच्या कोंबासारखी, क्षणातच त्यावर नव्या कळ्या आणि वेलींनी शोभा आली.
तन्मात्राण्य् अविकलशक्तिमन्ति देहाद् उद्भूतान्य् अथ करणेन्द्रियाणि सम्यक् । सङ्कल्पद्रुमनवपुष्पवत् समन्ताद् बीजे यान्य् अलम् अभवंस् तिरोहितानि
ज्या सूक्ष्म तत्त्वांना कमी न झालेली शक्ती होती, ती देहातून बाहेर आली आणि मग इंद्रिये निर्माण झाली. जसं कल्पवृक्षाच्या बियांपासून सर्वत्र फुलं उमटतात, तशीच ही तत्त्वं आधी लपलेली असतानाही सर्व बाजूंनी प्रकट झाली.
अथाभवद् असौ सूची कर्कटी राक्षसी पुनः । सूक्ष्मैव स्थौल्यम् आयाता मेघलेखेव वार्षिकी
मग सूचीनं पुन्हा कर्कटी राक्षसीचं रूप घेतलं; ती अजूनही सूक्ष्मच होती, पण पावसाळ्यात ढगांची रेषा जशी जाड होते, तशी ती जाड झाली.
निजम् आकारम् आसाद्य किञ्चित् प्रमुदिता सती । बृहद्राक्षसगर्वं तद्बोधात् कञ्चुकवज् जहौ
तिनं आपलं मूळ रूप परत मिळवलं आणि थोडी आनंदी झाली; समज आल्यावर तिनं मोठ्या राक्षसीचा गर्व जणू एखादं झगा काढावा तसा सोडून दिला.
तत्रैव ध्यायिनी तस्थौ बद्धपद्मासनस्थितिः । आलम्ब्य संविदं शुद्धां संस्थिता गिरिकूटवत्
ती तिथेच ध्यानात बसली, पाय पायावर ठेवून पद्मासनात स्थिर राहिली; शुद्ध जाणीवेला आधार देऊन, ती डोंगरशिखरासारखी अढळ उभी राहिली.
अथ सा मासषट्केन ध्यानाद् बोधम् उपागता । महाजलदनादेन प्रावृषीव शिखण्डिनी
मग सहा महिन्यांच्या ध्यानानंतर तिला जागृती मिळाली, जशी पावसाळ्यात मोठ्या मेघगर्जनेवर नाचणारी मोरिणी आनंदित होते.
प्रबुद्धा सा बहिर्वृत्तिर् बभूव क्षुत्परायणा । यावज्जीवं स्वभावो ऽस्य देहस्य न निवर्तते
ती जागी झाल्यावर तिचं लक्ष बाहेरच्या गोष्टींकडे वळलं आणि तिला भूक लागली; कारण जोपर्यंत शरीर आहे, तोपर्यंत त्याचा हा स्वभाव बदलत नाही.
अथ सा किं ग्रस इति चिन्तयाम् आस चिन्तया । भोक्तव्यं परकीयं च न्यायेन न विना मया
मग तिने विचार केला, 'आता मी काय खावं?' मनात विचार करताना तिला वाटलं, 'जे दुसऱ्याचं आहे किंवा जे योग्य मार्गाने मिळालेलं नाही, ते मी खाऊ नये.'
यद् आर्यगर्हितं यद् वा न्यायेन न समर्जितम् । तस्माद् ग्रासाद् वरं मन्ये मरणं देहिनाम् इह
'जे सज्जन लोकांना नकोसं वाटतं किंवा जे योग्य मार्गाने मिळालेलं नाही, असं अन्न खाण्यापेक्षा या जगात शरीरधारकांसाठी मृत्यूच अधिक चांगला आहे,' असं तिला वाटलं.
यदि देहं त्यजामीमं तन् न्यायोपार्जितं विना । न किञ्चिद् अद्मि निर्न्यायं भुक्तो ऽर्थो हि गरायते
मी हा देह योग्य मार्गाने मिळवलेले नसेल तर सोडून देईन; मी अन्यायाने काहीच खाणार नाही, कारण अन्यायाने मिळवलेला धन उपभोगल्यावर ते अशुद्ध होते.
यन् न लोकक्रमप्राप्तं तेन भुक्तेन किं भवेत् । न जीवितेन नो मृत्या किञ्चित् कारणम् अस्ति मे
जो काही लोकरीतीने मिळवलेला नाही, त्याचा उपभोग घेण्यात काय अर्थ आहे? मला जगण्यात किंवा मरण्यात काहीही कारण नाही.
मनोमात्रम् अहं ह्य् आसं देहादिभ्रममात्रकम् । तच् छान्तं स्वावबोधेन देहादेहदृशौ कुतः
मी फक्त मनच होतो, देह वगैरेच्या भ्रमात पडलो होतो; ते माझ्या स्वतःच्या जागृतीमुळे शांत झाले आहे—मग देह किंवा देहाचा दृष्टी, हे कुठून उरले?
एवं स्थिता मौनवती शुश्राव गगनाद् गिरम् । रक्षस्स्वभावसन्त्यागतुष्टेनोक्तां नभस्वता
ती अशीच शांत बसली असता, तिने आकाशातून एक वाणी ऐकली; ती वायूने बोललेली होती, तिच्या राक्षसस्वभावाच्या त्यागावर संतुष्ट होऊन.
गच्छ कर्कटि मूढांस् त्वं ज्ञानेनाश्व् अवबोधय । मूढोत्तारणम् एवेह स्वभावो महताम् इति
जा कर्कटी, अज्ञान्यांना ज्ञानाने जागृत कर. मोठ्या लोकांचा स्वभावच असा असतो की, ते अज्ञान्यांना तारतात.
बोध्यमानो भवत्यापि यो न बोधम् उपैष्यति । स्वनाशायैव जातो ऽसौ न्याय्यो ग्रासो भवेत् तव
पण, तुझ्या उपदेशानंतरही जो समजून घेत नाही, तो फक्त आपल्या विनाशासाठीच जन्माला आलेला असतो; त्याला खाणे तुला योग्य आहे.
श्रुत्वेत्य् अनुगृहीतास्मि त्वयेत्य् उक्तवती शनैः । उत्तस्थौ शैलशिखरात् क्रमाद् अवरुरोह च
हे ऐकून तिने हळूहळू, 'तुमच्यामुळे मला कृपा झाली,' असे सांगितले आणि मग ती डोंगराच्या शिखरावरून उठली व सावकाश खाली उतरली.
अधित्यकाम् अतीत्याशु गत्वा चोपत्यकातटात् । विवेश शैलपादस्थं किरातजनमण्डलम्
ती पटकन पठार ओलांडून, दरीच्या कड्यावर गेली आणि डोंगराच्या पायथ्याशी असलेल्या किरात लोकांच्या वस्तीत शिरली.
बह्वन्नपशुलोकौघद्रव्यसस्यौषधामिषम् । अनन्तमूलपानान्नमृगकीटखगादिकम्
तेथे भरपूर अन्न, जनावरे, माणसांची गर्दी, संपत्ती, पिके, औषधी वनस्पती, मांस, असंख्य कंदमुळे, पेये, धान्य, हरिण, किडे, पक्षी आणि असे अनेक प्रकार होते.
प्रचलितगलिताञ्जनाचलाभा हिमगिरिपादनिषेवितं सुदेशम् । तदनु गतवती निशाचरी सा निशि सुघनान्धतमिस्रमार्गभूमौ
तो प्रदेश हिमालयाच्या पायांनी पावला गेलेला, हलणाऱ्या आणि वितळणाऱ्या काजळाच्या डोंगरासारखा सुंदर होता. मग रात्री, ती निशाचरी गडद आणि दाट अंधाराच्या वाटेवर निघाली.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र किरातजनमण्डले । हस्तहार्यतमःपिण्डा बभूवासितयामिनी
तेवढ्यात त्या किरतांच्या वस्तीत रात्र इतकी काळी झाली की जणू अंधाराचे गोळे हातात धरता येतील असे वाटू लागले.
नीलमेघपटच्छन्ननिरिन्दुगगनान्तरा । तमालवनसम्पिण्डमण्डलोड्डीनकज्जला
आकाश काळ्या मेघांनी झाकलेले, चंद्र नसलेले, आणि अंधार जणू तमाळाच्या दाट झाडीसारखा, काळ्या रंगाने माखलेला आणि गोल गोल फिरणारा होता.
लताघनतया ग्रामकोटरैकान्ध्यमन्थरा । गृहचत्वरसम्बाधनगरे नवयौवना
वेलीसारखी हलकी, ती गावाच्या अंधाऱ्या गल्ल्यांत हळूहळू फिरते; घरांच्या अरुंद अंगणांत अडकलेली, शहरातली एक तरुण स्त्री आहे.
चत्वरेषु तमःपिण्डप्रजिह्मीकृतदीपिका । कुञ्चिकाच्छिद्रनिष्क्रान्तदीपिकारोमराजिका
अंगणांत ती काळोखाचा मोठा ढग वाटते, दिवे वाकवते; किल्लीच्या छिद्रातून बाहेर पडणाऱ्या दिव्यांच्या ज्योतीसारखी ती दिसते.
स्ववयस्येव कर्कट्याः परिनृत्यत्पिशाचिका । मत्तकङ्कालवेताला काष्ठमौनम् इव स्थिता
ती कर्कटकाच्या मैत्रिणीसारखी नाचते, जणू एखादी वेडी स्त्रीभूत; मद्यधुंद कंकाळ किंवा वेताळासारखी, ती लाकडासारखी शांत उभी असते.
सुषुप्तमृतभूतौघा घननीहारहारिणी । मन्दमन्दमरुत्स्पन्दशरत्प्रालेयशीकरा
ती गाढ झोप आणि मृत्यूच्या झुंडीप्रमाणे आहे, जाड धुकं दूर करते; मंद वाऱ्याची हळूवार हालचाल, शरद ऋतूतील गारठा आणि दव आहे.
सरस्सु विरटद्वारिकोकभेकतरङ्गिका । अन्तःपुरेषु रमणरणन्नारीनरानना
तळ्यात ती बगळ्यांच्या, बेडकांच्या आणि लहान लाटांच्या हालचालींनी हलणारे पाणी आहे; तर अंतःपुरात ती प्रेमात रमलेल्या स्त्री-पुरुषांच्या चेहऱ्यांमध्ये आहे.
जङ्गलेषु ज्वलज्ज्वालजटालज्वलनोज्ज्वला । केदारेष्व् अम्बुसंसेकपुष्टपाकमिलत्सिला
रानात ती जळणाऱ्या ज्वाळांनी उजळलेली आग आहे; आणि शेतात ती पाण्याच्या शिंपणाने पोसलेल्या, पिकलेल्या दगडांमध्ये आहे.
नभस्य् अलक्षितस्पन्दपरिवृत्तर्क्षचक्रका । वनेषु विसरद्वातपतत्पुष्पफलद्रुमा
आकाशात ती नजरेस न पडणाऱ्या, फिरणाऱ्या तारकांच्या गतीत आहे; तर जंगलात ती वाऱ्याने उडणाऱ्या फुलांनी आणि फळांनी भरलेल्या झाडांमध्ये आहे.
श्वभ्रेषु कौशिकास्यात्तवायस्याद्याहृतारवा । तस्कराक्रान्तपर्यन्तग्राम्याक्रन्दनकर्कशा
दरीत ती घुबडाच्या तोंडात शोषल्या गेलेल्या वाऱ्याच्या किंकाळीच्या प्रतिध्वनीत आहे; आणि चोरांनी वेढलेल्या गावाच्या कडेला ती गावकऱ्यांच्या करुण आक्रोशात आहे.
ग्रामेष्व् अचेतनग्राम्या नगरे सुप्तनागरा । वनेषु विसरद्वाता नीडेष्व् अस्पन्दपक्षिणी
गावांत लोक जणू काहीच जाणत नाहीत; शहरातले लोक झोपेत आहेत; जंगलात वारे भटकत आहेत; तर घरट्यांत पक्षी हलतही नाहीत.