विहृतं रुधिरेष्व् अन्तर् द्रवशक्त्येव वारिषु । अब्धिष्व् आवर्तवृत्त्येव जठरेषु विवल्गितम्
ती रक्तामध्ये जशी द्रवशक्ती पाण्यात वावरते तशी फिरते; समुद्रात जशी लाटा वळण घेतात तशीच; आणि पोटात ती सतत वळवळत राहते.
सुप्तं मेदस्सु शुभ्रेषु शेषाङ्गेष्व् इव शौरिणा । स्वादितस् स्वामगन्धो ऽन्तर् वातशक्त्यामृतं यथा
जसं कर्पूराचा सुगंध शुद्ध पदार्थांत लपलेला असतो, किंवा वाऱ्यात अमृतासारखी गोडाई दडलेली असते, तसंच ज्याच्याकडे तो गुण आहे त्याला तो आतूनच जाणवतो.
तरुगुल्मौषधादीनां हृत्स्थारण्यानिलश्रिया । परिभुक्तान्य् अशक्तानि हिंसया वीक्षितानि च
झाडं, झुडुपं आणि औषधी यांच्या अंतरंगात वारा वावरतो, त्याचा आनंद घेतो; पण ती वस्तू संपली की त्यातली शक्ती उरलेली नसते, आणि मारली गेली की फक्त पाहिल्यासारखं होतं.
अहं जीवमयी सूची स्याम् इतीच्छावरेण सा । सम्पन्ना मानसी सूचिश् चेतनी पावनी शिता
‘मी जिवंत चेतनेची सुई व्हावी’ अशी इच्छा मनात येते, आणि त्यातून मनाची सुई तयार होते—ती जागरूक, शुद्ध आणि धारदार असते.
अदृश्यया तया तेन मारुतोग्रतुरङ्गया । अयस्सूचीनिलयया विहृतं दिक्षु रुद्धया
ती अदृश्य, अतिशय वेगवान वाऱ्यासारखी सुई, जी वाऱ्यातच वावरते, सर्व दिशांना फिरते, पण तरीही कुणाला दिसत नाही.
पीतं भुक्तं विलसितं हसितं दत्तम् आहृतम् । नर्तितं गीतम् उषितम् अनन्तैः प्राणिदेहकैः
पिण्याचे, खाण्याचे, खेळण्याचे, हसण्याचे, देण्याचे, घेण्याचे, नाचण्याचे, गाण्याचे आणि जागरणाचे असे सर्व प्रकार अनंत जीवांनी केले जातात.
अदृश्यया शरीरिण्या मनः पवनदेहया । कृतम् आकाशरूपिण्या न तद् अस्ति न यत् तया
अदृश्य असलेल्या, ज्याचे शरीर म्हणजे मन आणि वारा आहे, अशा या जीवाने आकाशासारख्या रूपात सर्व काही केले जाते; तिच्या कडून काहीही अशक्य नाही.
मत्तयाशक्तया स्वादुरसांश् चर्वितुम् एतया । बालयालानम् आश्रित्य करिण्येव विवल्गितम्
ही मदमस्त आणि शक्तिहीन जीव, गोड चवींचा आस्वाद घेत, मुलांच्या खेळाचा आधार घेत, जशी उन्मत्त हत्तीण इकडून तिकडे भटकते तशी भटकत असते.
कल्लोलबहलाद्यूनदेहदुष्टनदीष्व् अलम् । वेगैर् वैधुर्यकारिण्या मत्तया मकरायितम्
लाटांनी भरलेल्या, कमी पाण्याच्या किंवा अशुद्ध नद्यांमध्ये, वेगाने थकवा आणणारी ही मदमस्त जीव, जशी मगर असते तशी वागत असते.
अशक्तया निगिरितुं मेदोमांसं तया हृदि । दूनं सुचिरम् अर्थाढ्यवृद्धातुरधिया यथा
हृदयातले मेद आणि मांस धरून ठेवता न आल्यामुळे ती खूप काळ त्रास सहन करते, जशी खूप संपत्ती आणि वार्धक्यामुळे मन कमकुवत झालेल्या माणसाला त्रास होतो.
गजोष्ट्रमृगहस्त्यश्वसिंहादिहृदि नर्तितम् । नर्तक्येव चिरं रङ्गे वेल्लयन्त्याङ्गम् अङ्गके
हत्ती, उंट, हरिण, घोडे, सिंह आणि इतर जण तिच्या हृदयात नाचतात, जणू रंगमंचावर नर्तकी आपले हातपाय लांब वेळ हलवते.
बहिर् अन्तश् च वायूनाम् एकत्वम् अनुयातया । गन्धलेखिकयेवान्तस्स्थितं दुर्लक्ष्ययानया
बाहेर आणि आतल्या वाऱ्यांच्या एकतेचा पाठपुरावा करत ती अगदी ओळखू न येणारी होते, जशी सुगंध लिहिणारी व्यक्ती आत असली तरी दिसत नाही.
मन्त्रौषधतपोदानदेवपूजादिभिर् हिता । वल्गद्गिरिनदीतुङ्गतरङ्गवद् अपद्रुता
मंत्र, औषधी, तप, दान, देवपूजा आणि अशा गोष्टींमुळे तिला फायदा होतो आणि ती डोंगरातील नदीच्या उंच लाटा जशा वेगाने धावतात तशी पुढे जाते.
दीपप्रभेवाविज्ञातगतिर् गत्वाशु लीयते । अयस्सूच्यां मातरीव तत्र निवृतिम् एति सा
जसा दिव्याचा प्रकाश कुठे जातो हे कळत नाही, तसा तो पटकन एकरूप होतो; जशी सुई आपल्या माळेत शिरते आणि तिथे शांत होते, तशीच ती तिथे निवांत होते.
स्ववासनानुसारेण सर्व आस्पदम् ईहते । सूचित्वम् एव राक्षस्या सूचित्वेनास्पदीकृतम्
ती आपल्या इच्छेनुसार सर्व ठिकाणी आसरा शोधते; जशी खूणच ती राक्षसी आहे, आणि त्या खूणेमुळेच आसरा ठरतो.
सर्वो विहृत्यापि दिशस् स्वम् एवास्पदम् आपदि । जीवसूची लोहसूचीम् इवायाति जडो जनः
सर्वजण कितीही भटकले तरी शेवटी आपापल्या जागीच पोहोचतात; जशी जीवंत सुई लोखंडी सुईकडे येते, तसा मूढ माणूसही परततो.
एवं प्रयतमाना सा विहरन्ती दिशो दश । मानसीं तृप्तिम् आयाति न शारीरीं कदाचन
ती खूप प्रयत्न करून आणि दहा दिशांना भटकून, मनाने समाधान मिळवते; पण कधीच शरीराने तृप्त होत नाही.
सति धर्मिणि धर्मा हि सम्भवन्तीह नासति । शरीरं दृश्यते यस्य तस्य तत् किल तृप्यति
गुण नेहमी आधार असताना निर्माण होतात, आधार नसेल तर ते होत नाहीत. ज्या कोणाचे शरीर असते, त्यालाच समाधान मिळते.
अथ तृप्तस्य देहस्य स्मरणात् प्राक्तनस्य सा । बभूव दुःखिता स्वादुपूर्णोदरसुखार्थिनी
मग, आधीच्या शरीराची आठवण आल्यामुळे, जिचे शरीर तृप्त होते ती पुन्हा दुःखी झाली, कारण तिला गोड आणि भरलेले पोट मिळवायचे होते.
ततः प्राक्तनदेहार्थं करोमि विपुलं तपः । इति सञ्चिन्त्य तपसे देशं निर्णीय चात्मना
मग तिने, 'माझ्या पूर्वीच्या शरीरासाठी मोठे तप करीन,' असे ठरवले आणि स्वतःच्या इच्छेने तपासाठी एक जागा निवडली.
विवेशाकाशगृध्रस्य हृदयं तरुणस्य सा । प्राणमारुतमार्गेण खं मृगेव खखेलगा
ती त्या तरुण आकाशगृध्राच्या हृदयात, प्राणवायूच्या मार्गाने, जशी एखादा पक्षी आकाशात उडतो तशी, प्रवेशली.
स गृध्रस् ताम् अयस्सूचीं काञ्चिद् एवंसमाश्रिताम् । चिता तयेरितश् चञ्च्वा वृत्तिं मन इवादधे
तो गिध त्या लोखंडाच्या सुईला, जशी ती होती तशीच, चोचीत धरून स्मशानातील चितेवर ठेवतो, जसं मन आपली वर्तणूक चालू करतं.
सूचीम् आदाय गृध्रो ऽसौ ययौ तच्चिन्तितं गिरिम् । अन्तस् सूचीपिशाच्याशु नुन्नो ऽब्द इव वायुना
ती सुई घेऊन तो गिध त्या पर्वताकडे गेला, ज्या पर्वताचा तिला विचार आला होता, आणि त्या सुईच्या पिशाच्चाने आतून जसा वारा ढगाला हलवतो तसा तो पटकन तिकडे गेला.
तत्राजने महारण्ये स्थापयाम् आस ताम् असौ । सर्वसङ्कल्परहिते पदे योगीव चेतनाम्
त्या निर्जन मोठ्या जंगलात, सगळ्या इच्छा-आकांक्षांपासून मोकळ्या अशा जागी, त्या गिधाने तिला ठेवले, जसं योगी सर्व संकल्प सोडून चैतन्य ठेवतो.
एकेनैवाणुना तेन पादप्रान्तेन मूर्छिता । सा प्रतिष्ठापितेवाद्रेर् मूर्ध्नि गृध्रेण देवता
त्या एका कणासारख्या सुईच्या टोकाशी ती एकरूप झाली होती, आणि जणू त्या गिधाने तिला पर्वताच्या शिखरावर देवतेसारखी स्थिर केली होती.
रजःकणबृहच्छृङ्गशिरस्य् एकेन साणुना । पादेनातिष्ठद् उद्ग्रीवं शिखेव गिरिमूर्धनि
लोखंडी सुईच्या एका टोकाने तिने डोंगराच्या रुंद, उंच शिखरावर पाय घट्ट ठेवला, जणू काही मोठ्या डोंगराच्या माथ्यावर शिखा ठेवली आहे.
उत्थितां स्थापितां सूचीं गृध्रान्तर् जीवसूचिका । दृष्ट्वा बहिर् विनिर्गन्तुं खगदेहात् प्रचक्रमे
गृध्राच्या अंगात ठेवलेली आणि उभी केलेली जिवाची सुई पाहून, ती बाहेर पडण्यासाठी, त्या पक्ष्याच्या देहातून बाहेर जाण्यास निघाली.
गृध्रप्राणान् निर्जगाम सूची प्रोन्मुखचेतना । पवनाद् गन्धलेखेव घ्राणवातलवोन्मुखी
गृध्राचा प्राण सोडून, बाहेर पडण्याच्या इच्छेने सुई निघाली, जणू वाऱ्यावर वाहून येणारा सुवास नाकाच्या दिशेने जातो तशी.
जगाम गृध्रस् स्वं देशं भारं त्यक्त्वेव भारिकः । निवृत्तव्याधिर् इव स बभूवान्तरनाकुलः
गृध्राने आपला भार टाकून, जणू हमालाने ओझं खाली ठेवल्यावर, आपल्या जागी परत गेला आणि आजारीपणातून मुक्त झाल्याप्रमाणे मनाने शांत झाला.
अयस्सूचितयाधारस् तपसे परिकल्पितः । दृढस्य सदृशो ऽर्थानां विनियोगो हि राजते
लोखंडाच्या सुईला आधार म्हणून तपासाठी ठेवले गेले; कारण जेव्हा काही मोठे कार्य करायचे असते, तेव्हा मजबूत आधार असणे योग्यच असते.