सर्वासाम् अन्त्रतन्त्रीणां स्नायुमेदोवसासृजाम् । रन्ध्रेषु पक्षिण्येवान्तर् निलीनं मलिनाङ्गया
सर्व नाड्या, स्नायू, मेंदू, चरबी आणि रक्त यांच्या छिद्रांत, अपवित्र अंगांनी ती पक्ष्यासारखी लपली.
यस्यां नाड्यां न यो वायुर् माति तत् ताम् उपेतया । तत्र शूलं कृतं मूलं न्यग्रोधाग्र इवोत्कटम्
ज्या नाडीमध्ये वायू फिरत नाही, तिथे ती शिरली आणि वटवृक्षाच्या मुळासारखी तीव्र वेदना निर्माण केली.
तच् छरीरेन्द्रियैस् तानि तथान्यानि बहूनि च । भुक्तानि नरमांसानि भोजनान्य् उचितानि च
त्या शरीराच्या आणि इंद्रियांच्या साहाय्याने, तसेच इतर अनेक शरीरांतून, तिने मानवमांस आणि इतर योग्य अन्न खाल्ले.
सुप्तं विवलितानल्पमालया मुग्धबालया । कान्तवक्षस्स्थलस्यूतम्लिष्टपत्त्रकपोलया
ती झोपेत असताना हलकेच वळते, तिच्या गळ्यातील फुलमाळ विस्कटली आहे, कोवळ्या गालांची ती तरुणी आपल्या प्रियकराच्या छातीवर डोके टेकवून शांत झोपली आहे.
विहृतं वीतशोकासु विहङ्ग्या वनवीथिषु । कल्पद्रुमोत्थपुष्पाभ्रद्विगुणाम्भोदपङ्क्तिषु
ती दु:खरहित झाली आहे, जणू एखाद्या पक्ष्यासारखी वनातील वाटांवर फिरली आहे, कल्पवृक्षांवर उमललेल्या फुलांच्या ढगांमध्ये, जे सौंदर्यात दुप्पट भासतात.
पीत आमोदिमन्दारमकरन्दकणासवः । वनेष्व् अमरशैलानाम् अलिन्यालिनिलीनया
ती अमरपर्वतांच्या जंगलात, मधमाशांच्या गटात लपून, मंदार फुलांच्या सुवासिक परागाचा मध प्यायली आहे.
चर्वितानि शवाङ्गानि गृध्रगर्वातिवृद्धया । खड्गयष्ट्येव सङ्ग्रामे वीराङ्गानि जवेद्धया
ती वृद्ध गिधाडासारखी, आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करणारी, मृतदेहांची अवयवे चावून खाते, किंवा रणांगणात तलवारीच्या काठीसारखी, वीरांचे शरीर वेगाने फाडते.
सर्वाङ्गकोशनाडीषु दिक्ष्व् इवानिललेखया । उड्डीनम् अवडीनं च काक्येव व्योमवीथिषु
संपूर्ण शरीराच्या नाड्यांमध्ये आणि आवरणांमध्ये, जसा वारा सर्व दिशांना फिरतो आणि त्याचा माग कधीच थांबत नाही, तशीच ती वर खाली फिरते, जणू काही कावळा आकाशात वाटा शोधत उडतो.
विराडात्महृदि प्राणा वातस्कन्धास् स्फुरन्ति खे । यथा तथा प्रस्फुरितं प्रति देहगृहं तया
विश्वात्म्याच्या हृदयात, प्राण वाऱ्याच्या प्रवाहावर आकाशात हलतात; अगदी तसंच, ती प्रत्येक शरीररूपी घरात सतत हालचाल करते.
सर्वप्राणिशरीरेषु भ्रान्तं चिच्छक्तिदुष्टया । दीपप्रभाभासितया गृहिण्येव स्वसद्मसु
सर्व जीवांच्या शरीरात ती चैतन्यशक्तीने भरकटलेली फिरते, जशी एखादी गृहिणी दिव्याच्या प्रकाशाने आपलं घर उजळवते.
विहृतं रुधिरेष्व् अन्तर् द्रवशक्त्येव वारिषु । अब्धिष्व् आवर्तवृत्त्येव जठरेषु विवल्गितम्
ती रक्तामध्ये जशी द्रवशक्ती पाण्यात वावरते तशी फिरते; समुद्रात जशी लाटा वळण घेतात तशीच; आणि पोटात ती सतत वळवळत राहते.
सुप्तं मेदस्सु शुभ्रेषु शेषाङ्गेष्व् इव शौरिणा । स्वादितस् स्वामगन्धो ऽन्तर् वातशक्त्यामृतं यथा
जसं कर्पूराचा सुगंध शुद्ध पदार्थांत लपलेला असतो, किंवा वाऱ्यात अमृतासारखी गोडाई दडलेली असते, तसंच ज्याच्याकडे तो गुण आहे त्याला तो आतूनच जाणवतो.
तरुगुल्मौषधादीनां हृत्स्थारण्यानिलश्रिया । परिभुक्तान्य् अशक्तानि हिंसया वीक्षितानि च
झाडं, झुडुपं आणि औषधी यांच्या अंतरंगात वारा वावरतो, त्याचा आनंद घेतो; पण ती वस्तू संपली की त्यातली शक्ती उरलेली नसते, आणि मारली गेली की फक्त पाहिल्यासारखं होतं.
अहं जीवमयी सूची स्याम् इतीच्छावरेण सा । सम्पन्ना मानसी सूचिश् चेतनी पावनी शिता
‘मी जिवंत चेतनेची सुई व्हावी’ अशी इच्छा मनात येते, आणि त्यातून मनाची सुई तयार होते—ती जागरूक, शुद्ध आणि धारदार असते.
अदृश्यया तया तेन मारुतोग्रतुरङ्गया । अयस्सूचीनिलयया विहृतं दिक्षु रुद्धया
ती अदृश्य, अतिशय वेगवान वाऱ्यासारखी सुई, जी वाऱ्यातच वावरते, सर्व दिशांना फिरते, पण तरीही कुणाला दिसत नाही.
पीतं भुक्तं विलसितं हसितं दत्तम् आहृतम् । नर्तितं गीतम् उषितम् अनन्तैः प्राणिदेहकैः
पिण्याचे, खाण्याचे, खेळण्याचे, हसण्याचे, देण्याचे, घेण्याचे, नाचण्याचे, गाण्याचे आणि जागरणाचे असे सर्व प्रकार अनंत जीवांनी केले जातात.
अदृश्यया शरीरिण्या मनः पवनदेहया । कृतम् आकाशरूपिण्या न तद् अस्ति न यत् तया
अदृश्य असलेल्या, ज्याचे शरीर म्हणजे मन आणि वारा आहे, अशा या जीवाने आकाशासारख्या रूपात सर्व काही केले जाते; तिच्या कडून काहीही अशक्य नाही.
मत्तयाशक्तया स्वादुरसांश् चर्वितुम् एतया । बालयालानम् आश्रित्य करिण्येव विवल्गितम्
ही मदमस्त आणि शक्तिहीन जीव, गोड चवींचा आस्वाद घेत, मुलांच्या खेळाचा आधार घेत, जशी उन्मत्त हत्तीण इकडून तिकडे भटकते तशी भटकत असते.
कल्लोलबहलाद्यूनदेहदुष्टनदीष्व् अलम् । वेगैर् वैधुर्यकारिण्या मत्तया मकरायितम्
लाटांनी भरलेल्या, कमी पाण्याच्या किंवा अशुद्ध नद्यांमध्ये, वेगाने थकवा आणणारी ही मदमस्त जीव, जशी मगर असते तशी वागत असते.
अशक्तया निगिरितुं मेदोमांसं तया हृदि । दूनं सुचिरम् अर्थाढ्यवृद्धातुरधिया यथा
हृदयातले मेद आणि मांस धरून ठेवता न आल्यामुळे ती खूप काळ त्रास सहन करते, जशी खूप संपत्ती आणि वार्धक्यामुळे मन कमकुवत झालेल्या माणसाला त्रास होतो.
गजोष्ट्रमृगहस्त्यश्वसिंहादिहृदि नर्तितम् । नर्तक्येव चिरं रङ्गे वेल्लयन्त्याङ्गम् अङ्गके
हत्ती, उंट, हरिण, घोडे, सिंह आणि इतर जण तिच्या हृदयात नाचतात, जणू रंगमंचावर नर्तकी आपले हातपाय लांब वेळ हलवते.
बहिर् अन्तश् च वायूनाम् एकत्वम् अनुयातया । गन्धलेखिकयेवान्तस्स्थितं दुर्लक्ष्ययानया
बाहेर आणि आतल्या वाऱ्यांच्या एकतेचा पाठपुरावा करत ती अगदी ओळखू न येणारी होते, जशी सुगंध लिहिणारी व्यक्ती आत असली तरी दिसत नाही.
मन्त्रौषधतपोदानदेवपूजादिभिर् हिता । वल्गद्गिरिनदीतुङ्गतरङ्गवद् अपद्रुता
मंत्र, औषधी, तप, दान, देवपूजा आणि अशा गोष्टींमुळे तिला फायदा होतो आणि ती डोंगरातील नदीच्या उंच लाटा जशा वेगाने धावतात तशी पुढे जाते.
दीपप्रभेवाविज्ञातगतिर् गत्वाशु लीयते । अयस्सूच्यां मातरीव तत्र निवृतिम् एति सा
जसा दिव्याचा प्रकाश कुठे जातो हे कळत नाही, तसा तो पटकन एकरूप होतो; जशी सुई आपल्या माळेत शिरते आणि तिथे शांत होते, तशीच ती तिथे निवांत होते.
स्ववासनानुसारेण सर्व आस्पदम् ईहते । सूचित्वम् एव राक्षस्या सूचित्वेनास्पदीकृतम्
ती आपल्या इच्छेनुसार सर्व ठिकाणी आसरा शोधते; जशी खूणच ती राक्षसी आहे, आणि त्या खूणेमुळेच आसरा ठरतो.
सर्वो विहृत्यापि दिशस् स्वम् एवास्पदम् आपदि । जीवसूची लोहसूचीम् इवायाति जडो जनः
सर्वजण कितीही भटकले तरी शेवटी आपापल्या जागीच पोहोचतात; जशी जीवंत सुई लोखंडी सुईकडे येते, तसा मूढ माणूसही परततो.
एवं प्रयतमाना सा विहरन्ती दिशो दश । मानसीं तृप्तिम् आयाति न शारीरीं कदाचन
ती खूप प्रयत्न करून आणि दहा दिशांना भटकून, मनाने समाधान मिळवते; पण कधीच शरीराने तृप्त होत नाही.
सति धर्मिणि धर्मा हि सम्भवन्तीह नासति । शरीरं दृश्यते यस्य तस्य तत् किल तृप्यति
गुण नेहमी आधार असताना निर्माण होतात, आधार नसेल तर ते होत नाहीत. ज्या कोणाचे शरीर असते, त्यालाच समाधान मिळते.
अथ तृप्तस्य देहस्य स्मरणात् प्राक्तनस्य सा । बभूव दुःखिता स्वादुपूर्णोदरसुखार्थिनी
मग, आधीच्या शरीराची आठवण आल्यामुळे, जिचे शरीर तृप्त होते ती पुन्हा दुःखी झाली, कारण तिला गोड आणि भरलेले पोट मिळवायचे होते.
ततः प्राक्तनदेहार्थं करोमि विपुलं तपः । इति सञ्चिन्त्य तपसे देशं निर्णीय चात्मना
मग तिने, 'माझ्या पूर्वीच्या शरीरासाठी मोठे तप करीन,' असे ठरवले आणि स्वतःच्या इच्छेने तपासाठी एक जागा निवडली.