जाता विदितवेद्या सा स्वयम् एव तया धिया । तपसा दुष्कृते क्षीणे सूची स्वमुखसूचनी
स्वतःच्या बुद्धीने तिने जाणण्यासारख्या सर्व गोष्टी ओळखल्या; तपामुळे तिचे पाप संपले आणि ती सुई आपल्या मूळ स्वरूपाकडे निर्देश करू लागली.
इति वर्षसहस्राणि साकरोद् दारुणं तपः । सप्त सप्तमहालोकसन्तापकरम् उन्मुखी
अशी हजारो वर्षे, तिने सातही मोठ्या लोकांकडे तोंड करून अत्यंत कठोर तपस्या केली, ज्यामुळे प्रचंड उष्णता पसरली.
तस्याः कल्पाग्निभीमेन तपसा हिमवान् गिरिः । बभूव तेन ज्वलितो जज्वालेव ततो जगत्
तिच्या प्रखर तपस्येमुळे हिमालय पर्वत अग्नीप्रलयासारखा धगधगू लागला आणि त्याच उष्णतेने सारा जगही जळत असल्यासारखा वाटू लागला.
कस्येदं तपसाक्रान्तं जगद् इत्य् अथ वासवः । नारदं परिपप्रच्छ स तस्याकथयच् च तत्
तेव्हा इंद्राने पाहिले की हे जग तपस्येने व्यापले गेले आहे, म्हणून त्याने नारदाला विचारले की ही तपस्या कोणाची आहे, आणि नारदाने त्याला ते सांगितले.
सप्त वर्षसहस्राणि सूची दीर्घतपस्विनी । मया विज्ञातदेहासौ तेनेदं ज्वलितं जगत्
सात हजार वर्षे, सूची ही दीर्घ काळ तप करणारी मला परिचित आहे; तिच्यामुळेच हे जग जळत आहे.
नागाश् श्वसन्ति विदलन्ति नगाः पतन्ति वैमानिका जलदवारिधयः प्रयान्ति । शोषं दिशो ऽर्कसहिता मलिनीभवन्ति सूच्येन्द्र पश्य तपसा क्षयमाययैव
साप फुत्कारतात, डोंगर फाटतात, देव लोकातून खाली पडतात, ढग आणि समुद्र नाहीसे होतात; सूर्यासह दिशा कोरड्या आणि मळकट होतात — हे इंद्रा, तपश्चर्येच्या मायेने कसा विनाश घडतोय ते पाह.
कर्कटीकटुवृत्तान्तं सर्वम् आकर्ण्य वासवः । नारदं परिपप्रच्छ पुनर्जातकुतूहलः
कर्कटीच्या आणि तिच्या कडव्या गोष्टी ऐकून, इंद्र पुन्हा एकदा नव्या उत्सुकतेने नारदाला विचारू लागला.
सूचीवृत्तपिशाचीत्वं तपसोपार्ज्य तत् तया । कर्कट्या हिमवत्कुक्ष्यां के भुक्ता विभवा मुने
मुनिवरा, कर्कटीने तपश्चर्येने सुईसारख्या पिशाच्चाचे रूप मिळवले; हिमालयाच्या पोटात तिने कोणत्या जीवांना गिळले?
जीवसूची पिशाचीत्वं गता या शूकपेलवम् । असीत् कार्ष्णायसी सूचिस् तस्यास् स्वम् अवलम्बनम्
जीवसुई पिशाच्ची झाली आणि तिने पोपटाच्या कोवळ्या शरीरात प्रवेश केला; तिचा आधार काळ्या लोखंडाची सुई होती.
तत् स्वम् आलम्बनं त्यक्त्वा व्योमवातरथस्थया । प्राणमारुतमार्गेण तया देहप्रविष्टया
तीने ते आधार सोडून, आकाश-वायूच्या रथात बसून, प्राणवायूच्या मार्गाने त्या शरीरात प्रवेश केला.
सर्वासाम् अन्त्रतन्त्रीणां स्नायुमेदोवसासृजाम् । रन्ध्रेषु पक्षिण्येवान्तर् निलीनं मलिनाङ्गया
सर्व नाड्या, स्नायू, मेंदू, चरबी आणि रक्त यांच्या छिद्रांत, अपवित्र अंगांनी ती पक्ष्यासारखी लपली.
यस्यां नाड्यां न यो वायुर् माति तत् ताम् उपेतया । तत्र शूलं कृतं मूलं न्यग्रोधाग्र इवोत्कटम्
ज्या नाडीमध्ये वायू फिरत नाही, तिथे ती शिरली आणि वटवृक्षाच्या मुळासारखी तीव्र वेदना निर्माण केली.
तच् छरीरेन्द्रियैस् तानि तथान्यानि बहूनि च । भुक्तानि नरमांसानि भोजनान्य् उचितानि च
त्या शरीराच्या आणि इंद्रियांच्या साहाय्याने, तसेच इतर अनेक शरीरांतून, तिने मानवमांस आणि इतर योग्य अन्न खाल्ले.
सुप्तं विवलितानल्पमालया मुग्धबालया । कान्तवक्षस्स्थलस्यूतम्लिष्टपत्त्रकपोलया
ती झोपेत असताना हलकेच वळते, तिच्या गळ्यातील फुलमाळ विस्कटली आहे, कोवळ्या गालांची ती तरुणी आपल्या प्रियकराच्या छातीवर डोके टेकवून शांत झोपली आहे.
विहृतं वीतशोकासु विहङ्ग्या वनवीथिषु । कल्पद्रुमोत्थपुष्पाभ्रद्विगुणाम्भोदपङ्क्तिषु
ती दु:खरहित झाली आहे, जणू एखाद्या पक्ष्यासारखी वनातील वाटांवर फिरली आहे, कल्पवृक्षांवर उमललेल्या फुलांच्या ढगांमध्ये, जे सौंदर्यात दुप्पट भासतात.
पीत आमोदिमन्दारमकरन्दकणासवः । वनेष्व् अमरशैलानाम् अलिन्यालिनिलीनया
ती अमरपर्वतांच्या जंगलात, मधमाशांच्या गटात लपून, मंदार फुलांच्या सुवासिक परागाचा मध प्यायली आहे.
चर्वितानि शवाङ्गानि गृध्रगर्वातिवृद्धया । खड्गयष्ट्येव सङ्ग्रामे वीराङ्गानि जवेद्धया
ती वृद्ध गिधाडासारखी, आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करणारी, मृतदेहांची अवयवे चावून खाते, किंवा रणांगणात तलवारीच्या काठीसारखी, वीरांचे शरीर वेगाने फाडते.
सर्वाङ्गकोशनाडीषु दिक्ष्व् इवानिललेखया । उड्डीनम् अवडीनं च काक्येव व्योमवीथिषु
संपूर्ण शरीराच्या नाड्यांमध्ये आणि आवरणांमध्ये, जसा वारा सर्व दिशांना फिरतो आणि त्याचा माग कधीच थांबत नाही, तशीच ती वर खाली फिरते, जणू काही कावळा आकाशात वाटा शोधत उडतो.
विराडात्महृदि प्राणा वातस्कन्धास् स्फुरन्ति खे । यथा तथा प्रस्फुरितं प्रति देहगृहं तया
विश्वात्म्याच्या हृदयात, प्राण वाऱ्याच्या प्रवाहावर आकाशात हलतात; अगदी तसंच, ती प्रत्येक शरीररूपी घरात सतत हालचाल करते.
सर्वप्राणिशरीरेषु भ्रान्तं चिच्छक्तिदुष्टया । दीपप्रभाभासितया गृहिण्येव स्वसद्मसु
सर्व जीवांच्या शरीरात ती चैतन्यशक्तीने भरकटलेली फिरते, जशी एखादी गृहिणी दिव्याच्या प्रकाशाने आपलं घर उजळवते.
विहृतं रुधिरेष्व् अन्तर् द्रवशक्त्येव वारिषु । अब्धिष्व् आवर्तवृत्त्येव जठरेषु विवल्गितम्
ती रक्तामध्ये जशी द्रवशक्ती पाण्यात वावरते तशी फिरते; समुद्रात जशी लाटा वळण घेतात तशीच; आणि पोटात ती सतत वळवळत राहते.
सुप्तं मेदस्सु शुभ्रेषु शेषाङ्गेष्व् इव शौरिणा । स्वादितस् स्वामगन्धो ऽन्तर् वातशक्त्यामृतं यथा
जसं कर्पूराचा सुगंध शुद्ध पदार्थांत लपलेला असतो, किंवा वाऱ्यात अमृतासारखी गोडाई दडलेली असते, तसंच ज्याच्याकडे तो गुण आहे त्याला तो आतूनच जाणवतो.
तरुगुल्मौषधादीनां हृत्स्थारण्यानिलश्रिया । परिभुक्तान्य् अशक्तानि हिंसया वीक्षितानि च
झाडं, झुडुपं आणि औषधी यांच्या अंतरंगात वारा वावरतो, त्याचा आनंद घेतो; पण ती वस्तू संपली की त्यातली शक्ती उरलेली नसते, आणि मारली गेली की फक्त पाहिल्यासारखं होतं.
अहं जीवमयी सूची स्याम् इतीच्छावरेण सा । सम्पन्ना मानसी सूचिश् चेतनी पावनी शिता
‘मी जिवंत चेतनेची सुई व्हावी’ अशी इच्छा मनात येते, आणि त्यातून मनाची सुई तयार होते—ती जागरूक, शुद्ध आणि धारदार असते.
अदृश्यया तया तेन मारुतोग्रतुरङ्गया । अयस्सूचीनिलयया विहृतं दिक्षु रुद्धया
ती अदृश्य, अतिशय वेगवान वाऱ्यासारखी सुई, जी वाऱ्यातच वावरते, सर्व दिशांना फिरते, पण तरीही कुणाला दिसत नाही.
पीतं भुक्तं विलसितं हसितं दत्तम् आहृतम् । नर्तितं गीतम् उषितम् अनन्तैः प्राणिदेहकैः
पिण्याचे, खाण्याचे, खेळण्याचे, हसण्याचे, देण्याचे, घेण्याचे, नाचण्याचे, गाण्याचे आणि जागरणाचे असे सर्व प्रकार अनंत जीवांनी केले जातात.
अदृश्यया शरीरिण्या मनः पवनदेहया । कृतम् आकाशरूपिण्या न तद् अस्ति न यत् तया
अदृश्य असलेल्या, ज्याचे शरीर म्हणजे मन आणि वारा आहे, अशा या जीवाने आकाशासारख्या रूपात सर्व काही केले जाते; तिच्या कडून काहीही अशक्य नाही.
मत्तयाशक्तया स्वादुरसांश् चर्वितुम् एतया । बालयालानम् आश्रित्य करिण्येव विवल्गितम्
ही मदमस्त आणि शक्तिहीन जीव, गोड चवींचा आस्वाद घेत, मुलांच्या खेळाचा आधार घेत, जशी उन्मत्त हत्तीण इकडून तिकडे भटकते तशी भटकत असते.
कल्लोलबहलाद्यूनदेहदुष्टनदीष्व् अलम् । वेगैर् वैधुर्यकारिण्या मत्तया मकरायितम्
लाटांनी भरलेल्या, कमी पाण्याच्या किंवा अशुद्ध नद्यांमध्ये, वेगाने थकवा आणणारी ही मदमस्त जीव, जशी मगर असते तशी वागत असते.
अशक्तया निगिरितुं मेदोमांसं तया हृदि । दूनं सुचिरम् अर्थाढ्यवृद्धातुरधिया यथा
हृदयातले मेद आणि मांस धरून ठेवता न आल्यामुळे ती खूप काळ त्रास सहन करते, जशी खूप संपत्ती आणि वार्धक्यामुळे मन कमकुवत झालेल्या माणसाला त्रास होतो.