हा नेत्रे कृष्णरजनीज्वलच्छुष्कवनोज्ज्वले । कस्मान् न मे भूषयथो दृग्ज्वालामालया दिशः
हाय डोळ्यांनो, काळ्या रात्रीत जळणाऱ्या रानासारखे तेजस्वी असणारे, आता माझ्यासाठी तिखट नजरांच्या माळेने दिशा का सजवत नाहीत?
हा स्कन्धबन्धो नष्टो ऽसि विभ्रष्टो ऽसि महीतले । कालेन विनिविष्टो ऽसि निघृष्टो ऽसि शिलोदरे
हाय खांद्याचा सांधा, तू हरवला आहेस, जमिनीवर पडला आहेस; काळाच्या ओझ्याने दबला आहेस, दगडाच्या पोकळीत घासला गेला आहेस.
हा मुखेन्दो तपसि किं नाद्य त्वद्दन्तरश्मिभिः । कल्पाग्निदग्धसंशान्तचन्द्रबिम्बमनोहर
हाय मुखचंद्र, आता तुझ्या अंतरंग किरणांनी तपश्चर्या का करत नाहीस? कल्पांताच्या अग्नीने जळून शांत झालेल्या चंद्राच्या गोलासारखा तू किती मोहक आहेस!
हा हा हस्तौ महाकारौ ताव् अद्य क्व गतौ मम । सम्पन्ना किम् अहं सूची मक्षिकाखुरदोलिता
अरे बापरे, माझे ते बलवान, मोठे हात आज कुठे गेले? मी आता जणू काही माशीच्या पावलाने हलणाऱ्या सुईसारखीच झालो आहे का?
हा भगोग्रकरञ्जाढ्यसुखदश्वभ्रशोभन । विन्ध्याद्र्यरण्यविपुलनितम्बामलबिम्बक
अरे रे, हे हात, पूर्वी वज्रासारखे बलवान, आनंद देणारे, सुंदर घोड्यासारखे तेजस्वी, विंध्य पर्वतासारखे रुंद कंबर असलेले, निर्मळ चंद्रासारखे शुद्ध होते.
क्वाकारो ऽम्बरपूरकः क्व च नवं तुच्छात्मसूचीवपू रोदोरन्ध्रसमः क्व चास्यकुहरः क्वेदं च सूचीमुखम् । क्व ग्रासो बहुमांसभारबहलः क्वाब्बिन्दुना रोधनं सूक्ष्मास्य् एतद् अहो मयैव रचितं स्वात्मक्षये नाटकम्
ती आकाशाएवढी मोठी देहयष्टी कुठे आणि ही नवी, तुच्छ सुईसारखी देहयष्टी कुठे? तो डोंगराच्या गुहेसारखा मोठा तोंड कुठे आणि हे सुईच्या डोळ्यासारखे छोटे तोंड कुठे? ते मांसाने भरलेले मोठ्या घासाने खाणे कुठे आणि हे पाण्याच्या थेंबासारखे सूक्ष्म गिळणे कुठे? अहो, माझ्या स्वतःच्या नाशाचे हे नाटक मीच घडवले आहे.
सूची सासम्भवद्वाणी चिन्तयित्वेत्य् अकल्पयत् । पुनस् तद्देहलाभाय भवाम्य् आशु तपस्विनी
ती सुई, बोलण्याची शक्ती लाभून, विचार करू लागली आणि ठरवले—‘मी पुन्हा त्या पूर्वीच्या देहासाठी तपस्विनी होईन आणि तो देह लवकर मिळवीन.’
इति सञ्चिन्त्य सत्त्वस्थं संहृत्य जनमारणम् । तद् एव हिमवच्छृङ्गं जगाम तपसे स्थिरम्
अशी विचार करून, तिने जन्म-मरणाच्या गोष्टी मनातून काढून टाकल्या आणि ती हिमालयाच्या त्या शिखरावर, तप करण्याच्या ठाम निर्धाराने गेली.
अपश्यद् एवं सूचीत्वं सा तन् मानसम् आत्मनि । प्राणवातात्मका प्राणैः प्रविश्य हतमानवा
तिने आपल्या सुईसारख्या रूपाला स्वतःच्या मनाची कल्पना समजून, प्राणवायूच्या स्वरूपात, मन हरवलेल्या त्या देहात प्रवेश केला.
अथात्मन्य् एव सूचीत्वं पश्यन्त्य् एव मनोमयी । प्राणवातशरीरासौ जगाम हिमवच्छिरः
मग, स्वतःमध्येच सुईसारखे स्वरूप पाहत, ती मनाने बनलेली आणि प्राणवायूच्या देहात असलेली, हिमालयाच्या शिखरावर पोहोचली.
दृढदावानले तत्र सर्वभूतविवर्जिते । महाशिलातलक्षोभरूक्षे पांसुविधूसरे
तेथे, सर्व जीवांशिवाय असलेल्या ठिकाणी, कठीण, खडबडीत आणि धुळीने भरलेल्या मोठ्या दगडांच्या जमिनीवर, प्रचंड दावानळाने भाजलेल्या जागी ती गेली.
तस्थाव् अभ्युत्थितैकासौ निस्तृणे विपुलस्थले । मराव् अकस्मात् सञ्जाता शुष्का तृणशिखा यथा
ती एकटीच तिथे उभी राहिली, गवत नसलेल्या त्या विस्तीर्ण वाळवंटात, जणू कोरड्या गवताच्या काडीप्रमाणे अचानक प्रकटली.
सूक्ष्मस्यैकस्य पादस्य सार्धेनैवाश्रितोर्वरा । स्वसंविदेकपादात्मतपः कर्तुं प्रचक्रमे
तिने आपल्या सूक्ष्म पायाच्या दीड बोटांवरच आधार घेतला आणि स्वतःच्या जाणीवेवर एकमेव आधार ठेवून ती तपश्चर्या करू लागली.
सूक्ष्मपादतलेनैषा वसुधारेणुसङ्कटम् । निवार्यात्तपदा कृच्छ्राद् यत्नेनोर्ध्वमुखी स्थिता
आपल्या सूक्ष्म पायाच्या टोकाने तिने पृथ्वीवरील धुळीचा अरुंदपणा थोपवला आणि मोठ्या कष्टाने, पाय वर उचलत, ती ताठ उभी राहिली.
कृष्णत्वहिंस्रतातैक्ष्ण्या वृत्तास्या पवनाशनैः । यत्नात् पदं निबध्नन्ती रेण्वणूपलसङ्कटे
धुळ, रेती आणि दगड यांच्या कोंडीत तिने कष्टाने पाय रोवला; काळोख, अहिंसा, तीक्ष्णता, गोल तोंड आणि केवळ वाऱ्यावर जगणं हे सर्व तिने सहन केलं.
अरण्ये क्षुभितां सर्पीं दूरालोकार्थम् उत्थिताम् । पुच्छकोटिस्थितां पातलोलाम् अनुचकार सा
अरण्यात एक सर्प अस्वस्थपणे इकडेतिकडे हलत होता, दूरवर पाहण्यासाठी तो वर उचलला होता आणि शेपटीच्या टोकावर तो डोलत होता. ती त्याच्या मागे चालत होती.
मुखरन्ध्रविनिष्क्रान्ता तस्या भास्करदीधितिः । सखी बभूव सूच्याभा पश्चाद्भागैकरक्षिणी
त्या सर्पाच्या तोंडातून बाहेर आलेली सूर्यकिरण तिची सोबती झाली, ती अगदी सुईसारखी दिसत होती आणि मागचाच भाग जपून होती.
क्षुद्रे ऽपि स्वजनीभूते याति वत्सलतां जनः । दीधित्यापि सखीवृत्तं सूच्यास् सूचितयाश्रितम्
आपल्याच झालेल्या अगदी लहान गोष्टीवरही माणूस प्रेम करतो; अगदी सूर्यकिरणसुद्धा मैत्रिणीसारखी वागत होती आणि सुईसारख्या सोबतीशी जोडलेली होती.
बभूव तस्यास् स्वच्छा या द्वितीया तापसी सखी । एनस्सूचीव मलिना तया पश्चात् कृतैव सा
तिची दुसरी मैत्रीण, एक तापस्विनी, अगदी स्वच्छ आणि निर्मळ होती; पण त्या सोबतीमुळे ती स्वतः मात्र सुईसारखी मळकट झाली.
सूच्यास्यनिर्गतार्कांशुपाताक्षस्मयकूणितम् । पश्चात् स्मयतता दृष्टा सा धूल्यैवात्र केवलम्
सुईच्या टोकातून सूर्यकिरण बाहेर पडल्यावर तिच्या चेहऱ्यावर हास्यामुळे सुरकुत्या पडल्या होत्या, पण नंतर पाहिलं तर ते हास्य फक्त तिथल्या धुळीमुळेच होतं.
धूल्यापि प्रेक्ष्यते या ताम् अपि द्रुमलतादयः । महातपस्विनीं सूचीं द्रष्टुं नोत्कण्ठयन्ति के
धूळ असूनही, झाडं, वेलीं आणि इतरांना त्या तपस्विनी सुईला पाहण्याची ओढ कमी होत नाही.
स्थिरबद्धपदाम् एनां सुमनोवृत्तिम् उत्थिताम् । अनिलाः क्षोभयां चक्रुर् मुखनिर्गतभाङ्कृतैः
ती स्थिरपणे, पक्क्या पावलांनी आणि निर्मळ मनाने उभी असताना, वाऱ्यांनी त्यांच्या तोंडातून निघणाऱ्या आवाजांनी तिला अस्वस्थ केलं.
प्रसूतानि भविष्यामो निगीर्णान्य् अनयाचिरम् । कौसुमानि रजांस्य् अस्या इत्य् आस्यं पर्यपूपुरन्
'आम्ही जन्माला येऊ, अस्तित्वात राहू, आणि लवकरच तिच्यामुळे गिळले जाऊ'—असं म्हणत त्या फुलांच्या परागकणांनी तिचं तोंड भरून टाकलं.
तपोहरेन्द्रप्रहितवातनुन्नामिषं रजः । तया त्व् अहृत्त्वव्याजेन न निगीर्णं मुखे ऽपि सत्
तपस्व्यांच्या इच्छेने आलेल्या वाऱ्यांनी उडवलेली धूळ तिच्या तोंडात गेल्यासारखी दिसली, पण तिने ती गिळली नाही.
न निगीर्णवती तानि रजांसि दृढनिश्चया । अन्तस्सारतया कार्यं लघवो ऽप्य् आप्नुवन्ति हि
ती धूळ तिने गिळली नाही, कारण तिचा निश्चय ठाम होता. मनात बळ असेल तर अगदी हलक्याशा गोष्टीही आपल्यावर प्रभाव टाकू शकत नाहीत.
न पिबन्त्य् आस्यसंस्थानितया पुष्परजांस्य् अपि । विस्मयं पवनः प्राप सुमेरून्मूलनाधिकम् । आशिरःपिहिता पङ्कैः पूरितापि महाजलैः
तिच्या तोंडाजवळ आलेली फुलांची धूळसुद्धा ती घेत नाही. एवढं पाहून वारा चकित झाला, जणू सुमेरू पर्वत उखडल्यावरही त्याला इतकं आश्चर्य वाटलं नव्हतं. चिखलानं झाकली गेली आणि मोठ्या पाण्यानं भरली तरी ती हलली नाही.
विधुतापि बृहद्वातैस् त्रासितापि तडिद्भ्रमैः । उद्धूलितापि जलदैः क्षोभिताप्य् अभ्रगर्जितैः
ती प्रचंड वाऱ्यांनी हलली, विजेच्या चमकण्याने घाबरली, ढगांनी फेकली गेली आणि मेघांच्या गडगडाटाने अस्वस्थ झाली,
अपि वर्षसहस्रैस् सा चित्तस्थदृढनिश्चया । पट्टगण्डकसुप्तेव नाकम्पत तपस्विनी
ती हजारो वर्षे ध्यानात मग्न राहून, आपल्या निश्चयावर अढळ राहिली, जणू काही पाषाणासारखी हललीच नाही.
निवृत्ताया बहिस्स्पन्दाद् अथ काले ऽसहागते । विचारयन्त्यास् तस्यास् स्वम् आत्मतत्त्वं स्वचेतनम्
बाहेरील हालचाली थांबल्यावर आणि बराच काळ गेल्यावर, तिने स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि चैतन्याचा विचार सुरू केला.
ज्ञानालोकस् समुदभूत् सा परावरदर्शिनी । बभूव निर्मला सूची चित्सूची पावनी परम्
तिच्यात ज्ञानाचा प्रकाश प्रकट झाला, ज्याने सर्व उंच-नीच स्पष्ट केले; ती अगदी निर्मळ, चैतन्याची सुई आणि अत्यंत पवित्र झाली.