किम् अन्धया मया तादृक् सन्त्यक्तं तन् महावपुः । यथा नाशेन वा भाव्यं तथोदेत्य् अशुभा मतिः
मी इतका अंध का झालो की ते महान शरीर मी सोडून दिलं? जेव्हा विनाश अटळ असतो, तेव्हा अशा अशुभ विचारांना जागा मिळते.
माम् अवान्तरनिर्दग्धां न्यूनां कीटकणाद् अपि । उद्धरिष्यति को नाम पांसुराशिषु हारिताम्
माझ्या आतून जळालेल्या, किड्याच्या पंखाहूनही क्षीण आणि धुळीच्या ढिगाऱ्यात हरवलेल्या मला कोण उध्दारेल?
विविक्तमनसां बुद्धौ क्व स्फुरन्ति हताशयाः । ग्राममार्गतृणानीव गिरेर् उपरि वासिनाम्
ज्यांच्या मनात एकांत आणि विरक्ती आहे, त्यांच्या बुद्धीत संपलेल्या आशा कशा उगवतील? जणू गावाच्या रस्त्यावरील गवताचे पाते डोंगरावर उगवावे तसं.
स्थितानाम् अज्ञसम्बोधे कथम् अभ्युदयो भवेत् । अण्व् अप्य् उदेति प्राकाश्यं न खद्योतानुसेविनः
अज्ञानात बाहेर न पडणाऱ्यांना कसा काहीही विकास होईल? ज्याने फक्त काजव्यांच्या मागे धावावं, त्याला अगदी क्षुल्लक प्रकाशही मिळत नाही.
अतः कियन्तं नो जाने कालम् आवलितापदम् । मयापच्छ्वभ्रगर्तेषु लुठितव्यं हतेहया
माझी आशा संपली आहे, म्हणून मी अजून किती काळ या दुःखाच्या खोल दरीत लोळत राहीन, हे मला माहीत नाही.
कदा स्याम् अञ्जनमहाशैलपुत्रकरूपिणी । द्यावापृथिव्योर् वैडूर्यस्तम्भताम् अनुतिष्ठती
मी कधी त्या अंजन पर्वताच्या कन्येसारखी होईन, जी आकाश आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये वैडूर्याचा भक्कम खांबासारखी उभी आहे?
मेघमालासमभुजा स्थिरविद्युच्छटेक्षणा । नीहारजालवसना प्रोच्चकेशासिताम्बरा
जिचे हात मेघांच्या कडांसारखे, डोळे स्थिर वीजेसारखे, धुक्याच्या आवरणात लपलेली, मोकळे केस आणि काळ्या वस्त्रात शोभणारी आहे.
लम्बोदराभ्रसन्दर्शप्रनर्तितशिखण्डिनी । लम्बलोलस्तनी श्यामदेहपातद्रवत्सुरा
जिचे पोट ढगासारखे गोल आहे, तिच्या डोक्यावरचे पिसे नाचत असते, तिची लांब झुलणारी स्तन काळ्या ढगासारखी गडद आहेत, आणि ती दारूसारखी ओघळते.
हासभस्मच्छटाच्छन्नसूर्यमण्डलरोधिनी । कृतान्तग्रसनोद्युक्तकृत्यैकाकृतिधारिणी
तिच्या हास्याने सूर्याचा तेज राखेने झाकले जाते, ती त्याचा प्रकाश थांबवते, आणि सर्वाचा अंत गिळायला सज्ज असलेल्या रूपात ती उभी राहते.
कुणालोलूखलबृसीशूर्पस्रग्दामभारिणी । पर्वतात् पर्वते शृङ्गे न्यस्य पादं विहारिणी
ती मुसळ, ओखळ, सुप आणि दोर्यांची जड माळ घालते, डोंगरावरून डोंगराच्या शिखरावर पाय ठेवत भटकते.
कदा मे स्याद् उरुश्वभ्रभासुरं तन् महोदरम् । कदा मे स्याच् छरन्मेघमेदुरा नखरावली
माझे पोट कधी मोठ्या काळ्या ढगासारखे तेजस्वी होईल? माझ्या नखांची रांग कधी पावसाच्या ढगांसारखी दाट होईल?
कदा मे स्यान् महारक्षोविद्रावणकरं स्मितम् । स्वस्फिग्वाद्यैर् अरण्यान्यां कदा नृत्येयम् उन्मदा
माझ्या हास्याने मोठ्या राक्षसांना पळवून लावण्याची वेळ कधी येईल? आणि मी स्वतःच्या कंबरेच्या आवाजात, वेड्यासारखी, जंगलात कधी नाचेन?
वसासवमहाकुम्भैर् मृतमांसास्थिसञ्चयैः । कदा करिष्ये विरतं मधुरोदरपूरणम्
मजबूत मद्याच्या मोठ्या घागरी, मृत मांस आणि हाडांचे ढीग — या सर्वांनीच माझे गोड पोट कधी भरून घेईन, बाकी सर्व गोष्टींपासून दूर राहून?
कदा पीतमहालोकरुधिरा क्षीवतां गता । भवेयम् उदितोन्नृत्ता मुद्रिता निद्रया ततः
महाविश्वाचे रक्त प्यायल्यानंतर, थकून, मी कधी नाचून घेतले आणि मग गाढ झोपेत विसावले जाईन?
मयैव कुतपोवह्नौ तद् दग्ध्वा भासुरं वपुः । भस्मत्वं कनकेनेव सूचित्वम् उररीकृतम्
माझ्याच चितेच्या अग्नीत ते तेजस्वी शरीर जाळून, राखेचे रूप सोनेरी चिन्हासारखे अंगी धरायची वेळ कधी येईल?
क्व किलाञ्जनशैलाभं वपुर् भरितदिक्तटम् । क्व मूषिकाखुरसमं सूचित्वं तृणपेलवम्
कधी काळी काळ्या अंजनाच्या डोंगरासारखं हे शरीर होतं, साऱ्या दिशांना व्यापून टाकणारं; आणि आता पाहा, उंदराच्या बिळासारखं अगदीच क्षुद्र, गवताच्या काडीइतकं नाजूक झालंय.
त्यजत्य् आशु मृद् इत्य् अज्ञः प्राप्यापि कनकाङ्गदम् । मया सूचित्वलोभेन सन्त्यक्तं भासुरं वपुः
अज्ञानी माणूस माती समजून सोन्यालाही पटकन टाकून देतो; तसंच मीही क्षुल्लक गोष्टीच्या मोहाने हे तेजस्वी रूप सोडून दिलं.
हा महोदर विन्ध्याद्रिसनीहारगुहोपमम् । अद्य नान्तं करोषि त्वं कथं सिंहैणहस्तिनाम्
अरे रे, हे मोठं पोट, विंध्याचं धुक्याने भरलेलं गुहेसारखं! आजसुद्धा तू सिंह, हत्ती आणि इतर जनावरांना का संपवू शकत नाहीस?
हा भुजौ भरनिर्भुग्नशिखरौ शशभृन्नखौ । पुरोऌआशधिया चन्द्रं कथम् अद्य न धावथः
अरे रे, हे हात, कधीकाळी भाराने वाकलेले, शिखर चंद्रासारख्या नखांनी सजलेले; यज्ञाच्या इच्छेने आज चंद्राचा पाठलाग का करत नाहीत?
हा वक्षः काचवैडूर्यगिरीन्द्रतटसुन्दर । नाद्य सिंहादियौकं तद् धृतं रोमवनं त्वया
हाय छाती, तू काचेसारख्या आणि वैडूर्य रत्नाच्या डोंगराच्या कड्यांसारखी सुंदर आहेस. पूर्वी जशी सिंह वगैरे प्राण्यांची गुंफा होतीस, तशी आता केसांच्या रानाला का धरून ठेवत नाहीस?
हा नेत्रे कृष्णरजनीज्वलच्छुष्कवनोज्ज्वले । कस्मान् न मे भूषयथो दृग्ज्वालामालया दिशः
हाय डोळ्यांनो, काळ्या रात्रीत जळणाऱ्या रानासारखे तेजस्वी असणारे, आता माझ्यासाठी तिखट नजरांच्या माळेने दिशा का सजवत नाहीत?
हा स्कन्धबन्धो नष्टो ऽसि विभ्रष्टो ऽसि महीतले । कालेन विनिविष्टो ऽसि निघृष्टो ऽसि शिलोदरे
हाय खांद्याचा सांधा, तू हरवला आहेस, जमिनीवर पडला आहेस; काळाच्या ओझ्याने दबला आहेस, दगडाच्या पोकळीत घासला गेला आहेस.
हा मुखेन्दो तपसि किं नाद्य त्वद्दन्तरश्मिभिः । कल्पाग्निदग्धसंशान्तचन्द्रबिम्बमनोहर
हाय मुखचंद्र, आता तुझ्या अंतरंग किरणांनी तपश्चर्या का करत नाहीस? कल्पांताच्या अग्नीने जळून शांत झालेल्या चंद्राच्या गोलासारखा तू किती मोहक आहेस!
हा हा हस्तौ महाकारौ ताव् अद्य क्व गतौ मम । सम्पन्ना किम् अहं सूची मक्षिकाखुरदोलिता
अरे बापरे, माझे ते बलवान, मोठे हात आज कुठे गेले? मी आता जणू काही माशीच्या पावलाने हलणाऱ्या सुईसारखीच झालो आहे का?
हा भगोग्रकरञ्जाढ्यसुखदश्वभ्रशोभन । विन्ध्याद्र्यरण्यविपुलनितम्बामलबिम्बक
अरे रे, हे हात, पूर्वी वज्रासारखे बलवान, आनंद देणारे, सुंदर घोड्यासारखे तेजस्वी, विंध्य पर्वतासारखे रुंद कंबर असलेले, निर्मळ चंद्रासारखे शुद्ध होते.
क्वाकारो ऽम्बरपूरकः क्व च नवं तुच्छात्मसूचीवपू रोदोरन्ध्रसमः क्व चास्यकुहरः क्वेदं च सूचीमुखम् । क्व ग्रासो बहुमांसभारबहलः क्वाब्बिन्दुना रोधनं सूक्ष्मास्य् एतद् अहो मयैव रचितं स्वात्मक्षये नाटकम्
ती आकाशाएवढी मोठी देहयष्टी कुठे आणि ही नवी, तुच्छ सुईसारखी देहयष्टी कुठे? तो डोंगराच्या गुहेसारखा मोठा तोंड कुठे आणि हे सुईच्या डोळ्यासारखे छोटे तोंड कुठे? ते मांसाने भरलेले मोठ्या घासाने खाणे कुठे आणि हे पाण्याच्या थेंबासारखे सूक्ष्म गिळणे कुठे? अहो, माझ्या स्वतःच्या नाशाचे हे नाटक मीच घडवले आहे.
सूची सासम्भवद्वाणी चिन्तयित्वेत्य् अकल्पयत् । पुनस् तद्देहलाभाय भवाम्य् आशु तपस्विनी
ती सुई, बोलण्याची शक्ती लाभून, विचार करू लागली आणि ठरवले—‘मी पुन्हा त्या पूर्वीच्या देहासाठी तपस्विनी होईन आणि तो देह लवकर मिळवीन.’
इति सञ्चिन्त्य सत्त्वस्थं संहृत्य जनमारणम् । तद् एव हिमवच्छृङ्गं जगाम तपसे स्थिरम्
अशी विचार करून, तिने जन्म-मरणाच्या गोष्टी मनातून काढून टाकल्या आणि ती हिमालयाच्या त्या शिखरावर, तप करण्याच्या ठाम निर्धाराने गेली.
अपश्यद् एवं सूचीत्वं सा तन् मानसम् आत्मनि । प्राणवातात्मका प्राणैः प्रविश्य हतमानवा
तिने आपल्या सुईसारख्या रूपाला स्वतःच्या मनाची कल्पना समजून, प्राणवायूच्या स्वरूपात, मन हरवलेल्या त्या देहात प्रवेश केला.
अथात्मन्य् एव सूचीत्वं पश्यन्त्य् एव मनोमयी । प्राणवातशरीरासौ जगाम हिमवच्छिरः
मग, स्वतःमध्येच सुईसारखे स्वरूप पाहत, ती मनाने बनलेली आणि प्राणवायूच्या देहात असलेली, हिमालयाच्या शिखरावर पोहोचली.