सूक्ष्मदृश्या वेधदात्री क्षणाद् विस्मृतिम् एति वा । तीक्ष्णा भेदकरी क्रूरा सूचिचेष्टेव दैविकी
ती फारच सूक्ष्म आणि दिसायला कठीण असली तरी, टोचणारी गोष्ट क्षणात विस्मरण आणू शकते; ती तीक्ष्ण, भेदक आणि कठोर असते, जणू काही दैवी सुईच.
तन्तुवेधनमात्रेण हतो ऽन्य इति तोषिता । दुर्जनो येन तेनैव नाशितो वेत्ति दुष्टताम्
फक्त धागा टोचून दुसऱ्याला त्रास दिला की वाईट माणूस खूश होतो; तो ज्याने इतरांचं नुकसान करतो तेच जाणतो, स्वतःचं वाईटपण त्याला कधीच कळत नाही.
पङ्के मज्जति याति खे विहरति व्योमानिलैर् दिक्तटाञ् शेते पांसुषु भूतले पथि गृहे हट्टे वने ऽन्तःपुरे । हस्ते श्रोत्रसरोरुहे ऽथ मृदुनि स्वस्थोर्णिकागण्डके रन्ध्रे काष्ठमृदां च नाडिहृदये द्रव्यात्मसत्तैव सा
ती चिखलात बुडते, आकाशात जाते, वाऱ्यांशी खेळते, जमिनीवर, रस्त्यावर, घरात, बाजारात, जंगलात, आतल्या खोलीत पडते; हातात, कानाच्या कमळात, घरातल्या मऊ लोकरच्या गोळ्यात, छिद्रात, लाकडात, मातीमध्ये, हृदयाच्या नाड्यांमध्ये—सर्वत्र वस्तूंची हीच खरी ओळख आहे.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
मुनिंनी असं सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला; सूर्य मावळला आणि सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्याच्या मऊ किरणांसह, स्नानासाठी निघाले.
अथ सा बहुकालेन कर्कटी नाम राक्षसी । सर्वेषां नरमांसानां नूनं तृप्तिम् उपाययौ
नंतर, बऱ्याच काळानंतर कर्कटी नावाच्या राक्षसीला सर्व माणसांच्या मांसावर तृप्ती मिळाली.
पूर्वेणैव किलाह्ना सा तृप्ता रुधिरबिन्दुना । सूच्यां किम् इव मात्य् अन्तस् तृष्णासूचिस् तु दुर्भरा
मागच्या दिवशी तिला फक्त रक्ताचा एक थेंब मिळूनही तृप्ती झाली होती; पण आतली तहान ही सुईसारखी बोचरी असते, ती सहन करणे फार कठीण असते.
चिन्तयाम् आस हा कष्टं किम् इदं सूचितां गता । सूक्ष्मास्मि हतशक्तिश् च मयि ग्रासो न माति च
ती विचार करू लागली, 'अरे देवा, किती कठीण अवस्था आली आहे! मी आता सुईसारखी बारीक झाले आहे, माझ्यात ताकद उरलेली नाही आणि मला एक घासही खाता येत नाही.'
क्व मे तानि विशालानि गतान्य् अङ्गानि दुर्धियः । कालमेघविलासानि वने शीर्णानि पर्णवत्
अरे माझ्या मूढ मना, माझी ती मोठी अंगं कुठे गेली? जसा काळ्या ढगांच्या खेळामुळे जंगलातली पानं सुकून गायब होतात, तशीच माझी अंगं नाहीशी झाली.
मय्य् अस्यां मन्दभाग्यायां मनाग् अपि न माति च । स्वादुमांसरसग्रासो वसावासित आसवः
माझ्यासारख्या दुर्दैवी माणसात गोड, रसाळ मांस खाण्याचा आनंद किंवा चरबी आणि रक्ताचा नशा याचा थोडासुद्धा मागमूस उरलेला नाही.
पङ्के ऽन्तर् विनिमज्जामि पतामि धरणीतले । हतास्मि जनपदौघैस् तस्करैर् दलितास्मि च
मी चिखलात बुडतोय, जमिनीवर पडतोय; लोकांच्या गर्दीत मी नष्ट झालोय, चोरांनी मला चिरडून टाकलंय.
हा हताहम् अनाथाहम् अनाश्वासा निरास्पदा । दुःखाद् दुःखे निमज्जामि सङ्कटात् सङ्कटे ऽपि च
हाय, मी पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालोय, मी निराधार आहे, मला कुठेच दिलासा नाही, कुठेच आश्रय नाही; मी दुःखातून आणखी मोठ्या दुःखात बुडतोय, संकटातून अजून मोठ्या संकटात जातोय.
न मे सखी न मे दासी न मे माता न मे पिता । न मे बन्धुर् न मे भृत्यो न मे भ्राता न मे सुतः
माझा कोणी मित्र नाही, दासी नाही, आई नाही, वडील नाहीत; मला कोणताही नातेवाईक नाही, नोकर नाही, भाऊ नाही, मुलगाही नाही.
न मे देहो न मे स्थानं न मे कश्चित् समाश्रयः । नैकस्थानसमाश्वासो भ्रमामि वनपर्णवत्
माझं शरीर नाही, माझं घर नाही, मला कुणावरही आधार नाही; मी एकाच ठिकाणी न थांबता, जसं जंगलातलं पान वाऱ्यावर फिरतं, तसं भटकत राहतो.
आपदां धुरि तिष्ठामि निविष्टास्मि सुदारुणे । अभावम् अभिवाञ्छामि सो ऽपि सम्पद्यते न मे
मी संकटांची ओझी उचलतो, फारच कठीण अवस्थेत अडकलो आहे; मला अस्तित्व नकोसं वाटतं, पण तेही मला मिळत नाही.
स्वको देहः परित्यक्तो मूढचेतनया मया । काचबुद्ध्या विमूढेन हस्ताच् चिन्तामणिर् यथा
माझ्या गोंधळलेल्या मनाने मी स्वतःचं शरीर सोडून दिलं, जणू एखाद्या मूर्खाने हातातला चिंतामणी दगड गमावावा तसं.
आपतन्ती मनोमोहं पूर्वम् आपत् प्रयच्छति । पश्चाद् अनर्थविस्ताररूपेण प्रविजृम्भते
दुर्दैव आधी मनात फसवणूक घडवतं, मग ते प्रत्यक्ष येतं; त्यानंतर ते संकटं वाढवत वाढवत मोठं होतं.
बुसेषु परिसुप्तास्मि मार्गेषु लुलितास्मि च । व्रणेषु प्रेषितास्म्य् अन्तर् हा मे दुःखपरम्परा
मी जमिनीवर झोपले आहे, रस्त्यावर इकडून तिकडे फेकली गेले आहे, जखमांमध्येही ढकलली गेले आहे — अहो, माझ्या या दुःखांची साखळी कधीच संपत नाही!
परप्रेष्यकरी नित्यं परसञ्चारचारिणी । परं कार्पण्यम् आयाता जाता परवशास्म्य् अहम्
मी नेहमी दुसऱ्यांची सेवा करत राहिले, दुसऱ्यांसाठीच धावपळ करत राहिले, त्यामुळे मी अगदी दीन झाली आहे; आता मी पूर्णपणे दुसऱ्यांच्या मर्जीवर आहे.
भृतिं करोमि तुच्छैव सापि वेधनरूपिणी । अहो ममाल्पभाग्याया दौर्भाग्यम् अपि दुर्लभम्
मी मिळवते ती मजुरी अगदीच तुटपुंजी, आणि तीही कष्टानेच मिळते; माझ्यासारख्या दुर्दैवी माणसाला तर दुर्दैवही मिळणं कठीण आहे.
उत्थितस् स्फारवेतालः कुर्वन्त्याश् शान्तिम् एव मे । सर्वनाशो धनादाने प्रवृत्ताया ममोदितः
भीषण वेताल उठला आहे, मी शांतता शोधत असताना त्याने मला फक्त विनाशच दिला. मी माझं धन द्यायला निघालो आणि त्याच वेळी माझ्यावर सर्वनाश ओढावला.
किम् अन्धया मया तादृक् सन्त्यक्तं तन् महावपुः । यथा नाशेन वा भाव्यं तथोदेत्य् अशुभा मतिः
मी इतका अंध का झालो की ते महान शरीर मी सोडून दिलं? जेव्हा विनाश अटळ असतो, तेव्हा अशा अशुभ विचारांना जागा मिळते.
माम् अवान्तरनिर्दग्धां न्यूनां कीटकणाद् अपि । उद्धरिष्यति को नाम पांसुराशिषु हारिताम्
माझ्या आतून जळालेल्या, किड्याच्या पंखाहूनही क्षीण आणि धुळीच्या ढिगाऱ्यात हरवलेल्या मला कोण उध्दारेल?
विविक्तमनसां बुद्धौ क्व स्फुरन्ति हताशयाः । ग्राममार्गतृणानीव गिरेर् उपरि वासिनाम्
ज्यांच्या मनात एकांत आणि विरक्ती आहे, त्यांच्या बुद्धीत संपलेल्या आशा कशा उगवतील? जणू गावाच्या रस्त्यावरील गवताचे पाते डोंगरावर उगवावे तसं.
स्थितानाम् अज्ञसम्बोधे कथम् अभ्युदयो भवेत् । अण्व् अप्य् उदेति प्राकाश्यं न खद्योतानुसेविनः
अज्ञानात बाहेर न पडणाऱ्यांना कसा काहीही विकास होईल? ज्याने फक्त काजव्यांच्या मागे धावावं, त्याला अगदी क्षुल्लक प्रकाशही मिळत नाही.
अतः कियन्तं नो जाने कालम् आवलितापदम् । मयापच्छ्वभ्रगर्तेषु लुठितव्यं हतेहया
माझी आशा संपली आहे, म्हणून मी अजून किती काळ या दुःखाच्या खोल दरीत लोळत राहीन, हे मला माहीत नाही.
कदा स्याम् अञ्जनमहाशैलपुत्रकरूपिणी । द्यावापृथिव्योर् वैडूर्यस्तम्भताम् अनुतिष्ठती
मी कधी त्या अंजन पर्वताच्या कन्येसारखी होईन, जी आकाश आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये वैडूर्याचा भक्कम खांबासारखी उभी आहे?
मेघमालासमभुजा स्थिरविद्युच्छटेक्षणा । नीहारजालवसना प्रोच्चकेशासिताम्बरा
जिचे हात मेघांच्या कडांसारखे, डोळे स्थिर वीजेसारखे, धुक्याच्या आवरणात लपलेली, मोकळे केस आणि काळ्या वस्त्रात शोभणारी आहे.
लम्बोदराभ्रसन्दर्शप्रनर्तितशिखण्डिनी । लम्बलोलस्तनी श्यामदेहपातद्रवत्सुरा
जिचे पोट ढगासारखे गोल आहे, तिच्या डोक्यावरचे पिसे नाचत असते, तिची लांब झुलणारी स्तन काळ्या ढगासारखी गडद आहेत, आणि ती दारूसारखी ओघळते.
हासभस्मच्छटाच्छन्नसूर्यमण्डलरोधिनी । कृतान्तग्रसनोद्युक्तकृत्यैकाकृतिधारिणी
तिच्या हास्याने सूर्याचा तेज राखेने झाकले जाते, ती त्याचा प्रकाश थांबवते, आणि सर्वाचा अंत गिळायला सज्ज असलेल्या रूपात ती उभी राहते.
कुणालोलूखलबृसीशूर्पस्रग्दामभारिणी । पर्वतात् पर्वते शृङ्गे न्यस्य पादं विहारिणी
ती मुसळ, ओखळ, सुप आणि दोर्यांची जड माळ घालते, डोंगरावरून डोंगराच्या शिखरावर पाय ठेवत भटकते.