समानवैपरीत्येन समानसमगामिनी । उदानविपरीतत्वाद् उदानसमगामिनी
समानाच्या विरुद्धपणामुळे ती समानासोबत जाते; आणि उदानाच्या उलटपणामुळे ती उदानासोबतही जाते.
व्यानस्था व्याधिजननी सर्वाङ्गरसचारिणी । हृत्कण्टशूलोत्प्लवनवैवर्ण्योन्मादकारिणी
व्यायन या वायूमध्ये स्थिरावलेली, आजार निर्माण करणारी, सगळ्या अंगांमध्ये रसासोबत फिरणारी, हृदय आणि घशात वेदना, सूज, रंग बदलणे आणि वेड लागणे अशी लक्षणे निर्माण करते.
प्रायस् सौचिकहस्तस्था सुप्तोर्णागण्डकोटरे । बालहस्ते ऽङ्गुलीतल्पवेधनैकविलासिनी
ती प्रामुख्याने स्वच्छता करणाऱ्याच्या हातात असते, नखांच्या पोकळीत झोपलेली असते, आणि लहान मुलाच्या हाताच्या बोटांच्या टोकाला टोचण्यातच तिला आनंद मिळतो.
पादप्रविष्टा रुधिरपानपाजिरविस्तृता । तुष्यत्य् अतितरां तुच्छभोजना तुच्छभोजनैः
ती पायात शिरते, रक्त आणि मलमूत्राच्या नळ्यांमध्ये पसरते, अगदी तुच्छ अशा अन्नानेही ती फारच तृप्त होते.
शेते कर्दमकोशस्था चिरकालम् अधोमुखी । इच्छानुरूपम् आसाद्य क इवास्पदम् उज्झति
ती चिखलाच्या पोकळीत, तोंड खाली करून, खूप काळ पडून राहते; ज्या गोष्टीची तिला इच्छा असते ते मिळाल्यावर, असा निवारा कोण सोडतो?
क्रौर्येणापहृतात्मानं दर्शयत्य् उपवेधनैः । उत्सवाद् अपि नीचानां कलहो हि सुखायते
ज्याच्या मनावर क्रौर्याने कब्जा केला आहे, तो ते वेगवेगळ्या मार्गांनी दाखवतो; कारण अगदी सणासुदीच्याही वेळी नीच माणसांना भांडणातच आनंद मिळतो.
कपर्दिका वलभ्यान्तरात्मानं बहु मन्यते । दुरुच्छेदा हि भूतानाम् अहङ्कारचमत्कृतिः
ज्याने एक नाणे पेटीत लपवून ठेवले आहे, तो त्याला फार मोठे समजतो; कारण अहंकाराची गोडी प्राण्यांमध्ये सहजासहजी जात नाही.
श्वेतिकायुग्मलभ्येन साहृतेनात्मना नृणाम् । मृतिम् आधास्यते चित्रा स्वार्थे नोदेति मूढता
पांढऱ्या सोंगट्यांच्या जोडीने ज्याचे मन गुंतले आहे, तो स्वतःच आपला नाश ओढवून घेतो; पण स्वतःच्या फायद्यासाठी हुशार माणसाच्या मनात मूर्खपणा येत नाही.
वस्त्रतन्तुविभेदेन परमारणम् आशु मे । इदं सम्पद्यत इति भवत्य् अत्यन्तनिर्मला
कपड्याचा एक धागा तुटला की मला लगेचच अंतिम नाश मिळेल, अशी एक अत्यंत निर्मळ कल्पना मनात येते.
स्थापिता मलम् आदत्ते सूची यद् घर्षणं विना । परापवेधविरहाद् व्याधिस् सो ऽस्याः प्रवर्तते
सुई एकदा बाजूला ठेवली की, ती घर्षणाशिवाय सुद्धा मळ गोळा करते; बाहेरून टोचणं न झाल्यास तिच्यात आजार निर्माण होतो.
सूक्ष्मदृश्या वेधदात्री क्षणाद् विस्मृतिम् एति वा । तीक्ष्णा भेदकरी क्रूरा सूचिचेष्टेव दैविकी
ती फारच सूक्ष्म आणि दिसायला कठीण असली तरी, टोचणारी गोष्ट क्षणात विस्मरण आणू शकते; ती तीक्ष्ण, भेदक आणि कठोर असते, जणू काही दैवी सुईच.
तन्तुवेधनमात्रेण हतो ऽन्य इति तोषिता । दुर्जनो येन तेनैव नाशितो वेत्ति दुष्टताम्
फक्त धागा टोचून दुसऱ्याला त्रास दिला की वाईट माणूस खूश होतो; तो ज्याने इतरांचं नुकसान करतो तेच जाणतो, स्वतःचं वाईटपण त्याला कधीच कळत नाही.
पङ्के मज्जति याति खे विहरति व्योमानिलैर् दिक्तटाञ् शेते पांसुषु भूतले पथि गृहे हट्टे वने ऽन्तःपुरे । हस्ते श्रोत्रसरोरुहे ऽथ मृदुनि स्वस्थोर्णिकागण्डके रन्ध्रे काष्ठमृदां च नाडिहृदये द्रव्यात्मसत्तैव सा
ती चिखलात बुडते, आकाशात जाते, वाऱ्यांशी खेळते, जमिनीवर, रस्त्यावर, घरात, बाजारात, जंगलात, आतल्या खोलीत पडते; हातात, कानाच्या कमळात, घरातल्या मऊ लोकरच्या गोळ्यात, छिद्रात, लाकडात, मातीमध्ये, हृदयाच्या नाड्यांमध्ये—सर्वत्र वस्तूंची हीच खरी ओळख आहे.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
मुनिंनी असं सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला; सूर्य मावळला आणि सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्याच्या मऊ किरणांसह, स्नानासाठी निघाले.
अथ सा बहुकालेन कर्कटी नाम राक्षसी । सर्वेषां नरमांसानां नूनं तृप्तिम् उपाययौ
नंतर, बऱ्याच काळानंतर कर्कटी नावाच्या राक्षसीला सर्व माणसांच्या मांसावर तृप्ती मिळाली.
पूर्वेणैव किलाह्ना सा तृप्ता रुधिरबिन्दुना । सूच्यां किम् इव मात्य् अन्तस् तृष्णासूचिस् तु दुर्भरा
मागच्या दिवशी तिला फक्त रक्ताचा एक थेंब मिळूनही तृप्ती झाली होती; पण आतली तहान ही सुईसारखी बोचरी असते, ती सहन करणे फार कठीण असते.
चिन्तयाम् आस हा कष्टं किम् इदं सूचितां गता । सूक्ष्मास्मि हतशक्तिश् च मयि ग्रासो न माति च
ती विचार करू लागली, 'अरे देवा, किती कठीण अवस्था आली आहे! मी आता सुईसारखी बारीक झाले आहे, माझ्यात ताकद उरलेली नाही आणि मला एक घासही खाता येत नाही.'
क्व मे तानि विशालानि गतान्य् अङ्गानि दुर्धियः । कालमेघविलासानि वने शीर्णानि पर्णवत्
अरे माझ्या मूढ मना, माझी ती मोठी अंगं कुठे गेली? जसा काळ्या ढगांच्या खेळामुळे जंगलातली पानं सुकून गायब होतात, तशीच माझी अंगं नाहीशी झाली.
मय्य् अस्यां मन्दभाग्यायां मनाग् अपि न माति च । स्वादुमांसरसग्रासो वसावासित आसवः
माझ्यासारख्या दुर्दैवी माणसात गोड, रसाळ मांस खाण्याचा आनंद किंवा चरबी आणि रक्ताचा नशा याचा थोडासुद्धा मागमूस उरलेला नाही.
पङ्के ऽन्तर् विनिमज्जामि पतामि धरणीतले । हतास्मि जनपदौघैस् तस्करैर् दलितास्मि च
मी चिखलात बुडतोय, जमिनीवर पडतोय; लोकांच्या गर्दीत मी नष्ट झालोय, चोरांनी मला चिरडून टाकलंय.
हा हताहम् अनाथाहम् अनाश्वासा निरास्पदा । दुःखाद् दुःखे निमज्जामि सङ्कटात् सङ्कटे ऽपि च
हाय, मी पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालोय, मी निराधार आहे, मला कुठेच दिलासा नाही, कुठेच आश्रय नाही; मी दुःखातून आणखी मोठ्या दुःखात बुडतोय, संकटातून अजून मोठ्या संकटात जातोय.
न मे सखी न मे दासी न मे माता न मे पिता । न मे बन्धुर् न मे भृत्यो न मे भ्राता न मे सुतः
माझा कोणी मित्र नाही, दासी नाही, आई नाही, वडील नाहीत; मला कोणताही नातेवाईक नाही, नोकर नाही, भाऊ नाही, मुलगाही नाही.
न मे देहो न मे स्थानं न मे कश्चित् समाश्रयः । नैकस्थानसमाश्वासो भ्रमामि वनपर्णवत्
माझं शरीर नाही, माझं घर नाही, मला कुणावरही आधार नाही; मी एकाच ठिकाणी न थांबता, जसं जंगलातलं पान वाऱ्यावर फिरतं, तसं भटकत राहतो.
आपदां धुरि तिष्ठामि निविष्टास्मि सुदारुणे । अभावम् अभिवाञ्छामि सो ऽपि सम्पद्यते न मे
मी संकटांची ओझी उचलतो, फारच कठीण अवस्थेत अडकलो आहे; मला अस्तित्व नकोसं वाटतं, पण तेही मला मिळत नाही.
स्वको देहः परित्यक्तो मूढचेतनया मया । काचबुद्ध्या विमूढेन हस्ताच् चिन्तामणिर् यथा
माझ्या गोंधळलेल्या मनाने मी स्वतःचं शरीर सोडून दिलं, जणू एखाद्या मूर्खाने हातातला चिंतामणी दगड गमावावा तसं.
आपतन्ती मनोमोहं पूर्वम् आपत् प्रयच्छति । पश्चाद् अनर्थविस्ताररूपेण प्रविजृम्भते
दुर्दैव आधी मनात फसवणूक घडवतं, मग ते प्रत्यक्ष येतं; त्यानंतर ते संकटं वाढवत वाढवत मोठं होतं.
बुसेषु परिसुप्तास्मि मार्गेषु लुलितास्मि च । व्रणेषु प्रेषितास्म्य् अन्तर् हा मे दुःखपरम्परा
मी जमिनीवर झोपले आहे, रस्त्यावर इकडून तिकडे फेकली गेले आहे, जखमांमध्येही ढकलली गेले आहे — अहो, माझ्या या दुःखांची साखळी कधीच संपत नाही!
परप्रेष्यकरी नित्यं परसञ्चारचारिणी । परं कार्पण्यम् आयाता जाता परवशास्म्य् अहम्
मी नेहमी दुसऱ्यांची सेवा करत राहिले, दुसऱ्यांसाठीच धावपळ करत राहिले, त्यामुळे मी अगदी दीन झाली आहे; आता मी पूर्णपणे दुसऱ्यांच्या मर्जीवर आहे.
भृतिं करोमि तुच्छैव सापि वेधनरूपिणी । अहो ममाल्पभाग्याया दौर्भाग्यम् अपि दुर्लभम्
मी मिळवते ती मजुरी अगदीच तुटपुंजी, आणि तीही कष्टानेच मिळते; माझ्यासारख्या दुर्दैवी माणसाला तर दुर्दैवही मिळणं कठीण आहे.
उत्थितस् स्फारवेतालः कुर्वन्त्याश् शान्तिम् एव मे । सर्वनाशो धनादाने प्रवृत्ताया ममोदितः
भीषण वेताल उठला आहे, मी शांतता शोधत असताना त्याने मला फक्त विनाशच दिला. मी माझं धन द्यायला निघालो आणि त्याच वेळी माझ्यावर सर्वनाश ओढावला.