स्कन्धवस्त्रजवप्रोता वेधाक्ष्णा सुखम् ईक्षते । कथम् एनं भिनद्मीति तीक्ष्णानाम् एतद् ईप्सितम्
सुईला दोऱ्याचा आधार मिळाला की ती तीक्ष्ण नजरेने पाहते—‘हे कसं भेदावं?’ असं तीचं मन असतं; हेच तर तीक्ष्ण लोकांचं स्वप्न असतं.
समम् एव च कौशेये क्षौमे च वसने शिता । जडः क इव वा नाम गुणागुणम् उपेक्षते
सुई रेशीम असो किंवा कापसाचं वस्त्र असो, दोन्हींत सारखीच जाते; पण गुण आणि दोष यातला फरक जो ओळखत नाही, तो मूर्खच असतो.
सा दधानोज्ज्वलं सूत्रम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिपीडिता । अन्त्रतन्तुम् इवानन्तम् उद्गिरन्ती निरीक्षते
ती सुई अंगठा आणि बोटांनी दाबलेली असते, उजळ दोरा धरलेली असते, आणि जणू अंत न दिसणारा दोरा ओढत पुढे पाहत राहते.
तीक्ष्णास्यहृदयत्वेन सरसेषु न केषुचित् । सूत्रितापि पदार्थेषु विशत्य् अलसगामिनी
तीक्ष्ण आणि कठोर स्वभावामुळे, दोऱ्यात ओवली गेली तरी ती सुई मऊ वस्तूंमध्ये सहजपणे जात नाही, तर ती जडपणे आणि मंद गतीनेच वस्तूंमध्ये पुढे सरकते.
अगर्दभीमुखप्रोता सुतीक्ष्णापि न चापि धीः । अवेधिताप्य् अहृदया राजपुत्र्य् अपि दुर्भगा
गाढवाच्या तोंडातून ओवली गेली तरी, ती सुई फारच तीक्ष्ण असली तरीही, छिद्र पाडू शकत नाही आणि तिच्या कठोरतेमुळे ती दुर्दैवीच राहते, जणू एखादी राजकन्या.
विना परापकारेण तीक्ष्णे सरणम् ईहते । वेधनाद् रोधिता सूचिः कर्णपाशे प्रलम्बते
इतरांना दुखावल्याशिवाय ती तीक्ष्ण सुई मार्ग शोधत नाही; छिद्र पाडल्यानंतर मात्र ती कानाच्या पाळीला अडकून राहते आणि हलू शकत नाही.
शेते किं चारु मैत्र्येव बुसे करपरिच्युता । स्वरूपसदृशं मित्रं कस्मै नाम न रोचते
हातातून सुटली की ती सुई कापसात अगदी सुंदरपणे पडून राहते, जशी मैत्री असते; आपल्या स्वभावासारखा मित्र कोणाला आवडणार नाही?
मिश्रिता मूढचित्तानां वृत्तिभिः प्राकृते जने । तिष्ठत्य् आत्मसमां को हि सङ्गतिं त्यक्तुम् इच्छति
सामान्य लोकांच्या मनात भ्रमाचे रंग मिसळलेले असतात. अशा वेळी, स्वतःसारख्या माणसांची संगत सोडायला कोणाला आवडेल?
भवत्य् अयस्कारचितौ सन्त्यक्तान्तर्धिगामिनी । भस्त्रावातैर् विवलिता गगनोड्डयनोन्मुखी
जेव्हा ती आतल्या हालचालीची शक्ती सोडली जाते, तेव्हा लोखंडाच्या खोलीत वायूच्या फुग्याच्या झोताने ती अस्वस्थ होते आणि आकाशात उडण्याची ओढ लागते.
प्राणापानप्रवाहस्था हृत्पद्मान्तरगामिनी । दुःखशक्तिर् महाघोरा जीवशक्तिर् इवोद्यता
प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहात, हृदयाच्या कमळात फिरणारी, ती दुःखाची अतिशय भयंकर शक्ती, जणू जीवशक्तीच उगवत असल्यासारखी भासते.
समानवैपरीत्येन समानसमगामिनी । उदानविपरीतत्वाद् उदानसमगामिनी
समानाच्या विरुद्धपणामुळे ती समानासोबत जाते; आणि उदानाच्या उलटपणामुळे ती उदानासोबतही जाते.
व्यानस्था व्याधिजननी सर्वाङ्गरसचारिणी । हृत्कण्टशूलोत्प्लवनवैवर्ण्योन्मादकारिणी
व्यायन या वायूमध्ये स्थिरावलेली, आजार निर्माण करणारी, सगळ्या अंगांमध्ये रसासोबत फिरणारी, हृदय आणि घशात वेदना, सूज, रंग बदलणे आणि वेड लागणे अशी लक्षणे निर्माण करते.
प्रायस् सौचिकहस्तस्था सुप्तोर्णागण्डकोटरे । बालहस्ते ऽङ्गुलीतल्पवेधनैकविलासिनी
ती प्रामुख्याने स्वच्छता करणाऱ्याच्या हातात असते, नखांच्या पोकळीत झोपलेली असते, आणि लहान मुलाच्या हाताच्या बोटांच्या टोकाला टोचण्यातच तिला आनंद मिळतो.
पादप्रविष्टा रुधिरपानपाजिरविस्तृता । तुष्यत्य् अतितरां तुच्छभोजना तुच्छभोजनैः
ती पायात शिरते, रक्त आणि मलमूत्राच्या नळ्यांमध्ये पसरते, अगदी तुच्छ अशा अन्नानेही ती फारच तृप्त होते.
शेते कर्दमकोशस्था चिरकालम् अधोमुखी । इच्छानुरूपम् आसाद्य क इवास्पदम् उज्झति
ती चिखलाच्या पोकळीत, तोंड खाली करून, खूप काळ पडून राहते; ज्या गोष्टीची तिला इच्छा असते ते मिळाल्यावर, असा निवारा कोण सोडतो?
क्रौर्येणापहृतात्मानं दर्शयत्य् उपवेधनैः । उत्सवाद् अपि नीचानां कलहो हि सुखायते
ज्याच्या मनावर क्रौर्याने कब्जा केला आहे, तो ते वेगवेगळ्या मार्गांनी दाखवतो; कारण अगदी सणासुदीच्याही वेळी नीच माणसांना भांडणातच आनंद मिळतो.
कपर्दिका वलभ्यान्तरात्मानं बहु मन्यते । दुरुच्छेदा हि भूतानाम् अहङ्कारचमत्कृतिः
ज्याने एक नाणे पेटीत लपवून ठेवले आहे, तो त्याला फार मोठे समजतो; कारण अहंकाराची गोडी प्राण्यांमध्ये सहजासहजी जात नाही.
श्वेतिकायुग्मलभ्येन साहृतेनात्मना नृणाम् । मृतिम् आधास्यते चित्रा स्वार्थे नोदेति मूढता
पांढऱ्या सोंगट्यांच्या जोडीने ज्याचे मन गुंतले आहे, तो स्वतःच आपला नाश ओढवून घेतो; पण स्वतःच्या फायद्यासाठी हुशार माणसाच्या मनात मूर्खपणा येत नाही.
वस्त्रतन्तुविभेदेन परमारणम् आशु मे । इदं सम्पद्यत इति भवत्य् अत्यन्तनिर्मला
कपड्याचा एक धागा तुटला की मला लगेचच अंतिम नाश मिळेल, अशी एक अत्यंत निर्मळ कल्पना मनात येते.
स्थापिता मलम् आदत्ते सूची यद् घर्षणं विना । परापवेधविरहाद् व्याधिस् सो ऽस्याः प्रवर्तते
सुई एकदा बाजूला ठेवली की, ती घर्षणाशिवाय सुद्धा मळ गोळा करते; बाहेरून टोचणं न झाल्यास तिच्यात आजार निर्माण होतो.
सूक्ष्मदृश्या वेधदात्री क्षणाद् विस्मृतिम् एति वा । तीक्ष्णा भेदकरी क्रूरा सूचिचेष्टेव दैविकी
ती फारच सूक्ष्म आणि दिसायला कठीण असली तरी, टोचणारी गोष्ट क्षणात विस्मरण आणू शकते; ती तीक्ष्ण, भेदक आणि कठोर असते, जणू काही दैवी सुईच.
तन्तुवेधनमात्रेण हतो ऽन्य इति तोषिता । दुर्जनो येन तेनैव नाशितो वेत्ति दुष्टताम्
फक्त धागा टोचून दुसऱ्याला त्रास दिला की वाईट माणूस खूश होतो; तो ज्याने इतरांचं नुकसान करतो तेच जाणतो, स्वतःचं वाईटपण त्याला कधीच कळत नाही.
पङ्के मज्जति याति खे विहरति व्योमानिलैर् दिक्तटाञ् शेते पांसुषु भूतले पथि गृहे हट्टे वने ऽन्तःपुरे । हस्ते श्रोत्रसरोरुहे ऽथ मृदुनि स्वस्थोर्णिकागण्डके रन्ध्रे काष्ठमृदां च नाडिहृदये द्रव्यात्मसत्तैव सा
ती चिखलात बुडते, आकाशात जाते, वाऱ्यांशी खेळते, जमिनीवर, रस्त्यावर, घरात, बाजारात, जंगलात, आतल्या खोलीत पडते; हातात, कानाच्या कमळात, घरातल्या मऊ लोकरच्या गोळ्यात, छिद्रात, लाकडात, मातीमध्ये, हृदयाच्या नाड्यांमध्ये—सर्वत्र वस्तूंची हीच खरी ओळख आहे.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
मुनिंनी असं सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला; सूर्य मावळला आणि सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्याच्या मऊ किरणांसह, स्नानासाठी निघाले.
अथ सा बहुकालेन कर्कटी नाम राक्षसी । सर्वेषां नरमांसानां नूनं तृप्तिम् उपाययौ
नंतर, बऱ्याच काळानंतर कर्कटी नावाच्या राक्षसीला सर्व माणसांच्या मांसावर तृप्ती मिळाली.
पूर्वेणैव किलाह्ना सा तृप्ता रुधिरबिन्दुना । सूच्यां किम् इव मात्य् अन्तस् तृष्णासूचिस् तु दुर्भरा
मागच्या दिवशी तिला फक्त रक्ताचा एक थेंब मिळूनही तृप्ती झाली होती; पण आतली तहान ही सुईसारखी बोचरी असते, ती सहन करणे फार कठीण असते.
चिन्तयाम् आस हा कष्टं किम् इदं सूचितां गता । सूक्ष्मास्मि हतशक्तिश् च मयि ग्रासो न माति च
ती विचार करू लागली, 'अरे देवा, किती कठीण अवस्था आली आहे! मी आता सुईसारखी बारीक झाले आहे, माझ्यात ताकद उरलेली नाही आणि मला एक घासही खाता येत नाही.'
क्व मे तानि विशालानि गतान्य् अङ्गानि दुर्धियः । कालमेघविलासानि वने शीर्णानि पर्णवत्
अरे माझ्या मूढ मना, माझी ती मोठी अंगं कुठे गेली? जसा काळ्या ढगांच्या खेळामुळे जंगलातली पानं सुकून गायब होतात, तशीच माझी अंगं नाहीशी झाली.
मय्य् अस्यां मन्दभाग्यायां मनाग् अपि न माति च । स्वादुमांसरसग्रासो वसावासित आसवः
माझ्यासारख्या दुर्दैवी माणसात गोड, रसाळ मांस खाण्याचा आनंद किंवा चरबी आणि रक्ताचा नशा याचा थोडासुद्धा मागमूस उरलेला नाही.
पङ्के ऽन्तर् विनिमज्जामि पतामि धरणीतले । हतास्मि जनपदौघैस् तस्करैर् दलितास्मि च
मी चिखलात बुडतोय, जमिनीवर पडतोय; लोकांच्या गर्दीत मी नष्ट झालोय, चोरांनी मला चिरडून टाकलंय.