सायस्सूची मनस्सूच्या वलिता विजहार ह । दिक्ष्व् अप्स्व् इव शिलागुर्वी नावङ्गवलिता सती
ती दमलेली सुई, मनाच्या सुईने वाकवली गेली, इकडे तिकडे भटकत राहिली; जड दगड पाण्यात बुडत नाही तशी, वाकली तरी ती खाली गेली नाही.
विससार दिगन्तेषु सान्तःकरणसत्तया । तृणलेखेव पवनशक्त्या संसृतिरूपया
मनाच्या मूळ शक्तीने संसाराची हालचाल सर्व दिशांना पसरते, जशी वाऱ्याच्या जोरावर गवताची काडी हलते.
मुखेन सूक्ष्मसूत्रान्तं त्यजन्ती सुशिरोम्भने । परापूरोद्यमेनाशु जातेव हृदयान्विता
सुंदर करघ्यात, तिने आपल्या तोंडाने सूक्ष्म दोऱ्याचा शेवट सोडला, जणू एखादी स्त्री मनापासून प्रयत्न करून मूल जन्माला घालते.
परापूररसेनेव सूच्या हृत् सुविकासितम् । अनारतवमत् सूक्ष्मसूत्रान्तम् इव सूम्भने
जसा उच्च रसामुळे सुईने हृदय मोठं उघडलं जातं, तसंच ती करघ्यात सतत सूक्ष्म दोऱ्याचा शेवट सोडत राहते.
तीक्ष्णैर् अपि चिरक्षीणः पूर्यते निर्विचारणम् । दृष्टान्तो ऽत्र क्षणात् सूच्या पूरितो जर्जरः पटः
तीक्ष्ण वस्तूंनी जुनी फाटकी वस्त्रं सहज भरली जातात; इथे उदाहरण आहे, क्षणात सुईने फाटका कापड भरून निघतो.
सूत्रांशुनिर्गतैर् योग्यं सूच्या हृदयम् अर्जितम् । परपूरणयैवाशु तेजश् च कचितार्करुक्
सुई जशी दोऱ्याच्या किरणांनी कापडाच्या मध्यभागी सहज प्रवेश करते, तशीच उच्च शक्तीने त्या वस्त्रात तेज भरले जाते, जणू काही सूर्याच्या किरणांनी प्रकाश विणला जातो.
अकस्मात् तेन रूढेण क्षीणपूरणरूपिणा । हृदये राक्षसी सूची कर्मणातप्यतेव सा
अचानक, त्या घट्ट भरलेल्या आणि आता रिकाम्या झालेल्या रूपामुळे, राक्षसी सुई हृदयात जणू कर्माच्या फळामुळे जळते आहे, तशी यातना भासते.
वेधं खुररवेणैव करोतीषत्प्रचारिता । प्रकृतेन निजेनापि खेदाय व्यवहारिता
ती सुई थोडी हलवली की घोड्याच्या खुरासारखा आवाज करत छेद करते; आणि आपल्याच स्वभावामुळे, वापरली गेली की थकवा आणते.
सञ्चारयति वस्त्रेषु सूत्रं चतुरवेधना । आदीर्घं वासनातन्तुं शरीरेष्व् इव वेदना
ती सुई कापडात चार प्रकारे छेद करत दोर ओढते, आणि जशी शरीरात दीर्घ वासनांची रेषा उमटते, तशीच वेदना निर्माण होते.
सञ्चार्यमाणा वेगेन धावतीवाक्षिपाटने । अदर्शितमुखा एव दुर्जना मर्मवेधिनः
सुई जशी कपड्यात वेगाने धावत जाते आणि तिचं तोंड दिसत नाही, तशीच वाईट माणसंही लपूनच इतरांना दुखावतात.
स्कन्धवस्त्रजवप्रोता वेधाक्ष्णा सुखम् ईक्षते । कथम् एनं भिनद्मीति तीक्ष्णानाम् एतद् ईप्सितम्
सुईला दोऱ्याचा आधार मिळाला की ती तीक्ष्ण नजरेने पाहते—‘हे कसं भेदावं?’ असं तीचं मन असतं; हेच तर तीक्ष्ण लोकांचं स्वप्न असतं.
समम् एव च कौशेये क्षौमे च वसने शिता । जडः क इव वा नाम गुणागुणम् उपेक्षते
सुई रेशीम असो किंवा कापसाचं वस्त्र असो, दोन्हींत सारखीच जाते; पण गुण आणि दोष यातला फरक जो ओळखत नाही, तो मूर्खच असतो.
सा दधानोज्ज्वलं सूत्रम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिपीडिता । अन्त्रतन्तुम् इवानन्तम् उद्गिरन्ती निरीक्षते
ती सुई अंगठा आणि बोटांनी दाबलेली असते, उजळ दोरा धरलेली असते, आणि जणू अंत न दिसणारा दोरा ओढत पुढे पाहत राहते.
तीक्ष्णास्यहृदयत्वेन सरसेषु न केषुचित् । सूत्रितापि पदार्थेषु विशत्य् अलसगामिनी
तीक्ष्ण आणि कठोर स्वभावामुळे, दोऱ्यात ओवली गेली तरी ती सुई मऊ वस्तूंमध्ये सहजपणे जात नाही, तर ती जडपणे आणि मंद गतीनेच वस्तूंमध्ये पुढे सरकते.
अगर्दभीमुखप्रोता सुतीक्ष्णापि न चापि धीः । अवेधिताप्य् अहृदया राजपुत्र्य् अपि दुर्भगा
गाढवाच्या तोंडातून ओवली गेली तरी, ती सुई फारच तीक्ष्ण असली तरीही, छिद्र पाडू शकत नाही आणि तिच्या कठोरतेमुळे ती दुर्दैवीच राहते, जणू एखादी राजकन्या.
विना परापकारेण तीक्ष्णे सरणम् ईहते । वेधनाद् रोधिता सूचिः कर्णपाशे प्रलम्बते
इतरांना दुखावल्याशिवाय ती तीक्ष्ण सुई मार्ग शोधत नाही; छिद्र पाडल्यानंतर मात्र ती कानाच्या पाळीला अडकून राहते आणि हलू शकत नाही.
शेते किं चारु मैत्र्येव बुसे करपरिच्युता । स्वरूपसदृशं मित्रं कस्मै नाम न रोचते
हातातून सुटली की ती सुई कापसात अगदी सुंदरपणे पडून राहते, जशी मैत्री असते; आपल्या स्वभावासारखा मित्र कोणाला आवडणार नाही?
मिश्रिता मूढचित्तानां वृत्तिभिः प्राकृते जने । तिष्ठत्य् आत्मसमां को हि सङ्गतिं त्यक्तुम् इच्छति
सामान्य लोकांच्या मनात भ्रमाचे रंग मिसळलेले असतात. अशा वेळी, स्वतःसारख्या माणसांची संगत सोडायला कोणाला आवडेल?
भवत्य् अयस्कारचितौ सन्त्यक्तान्तर्धिगामिनी । भस्त्रावातैर् विवलिता गगनोड्डयनोन्मुखी
जेव्हा ती आतल्या हालचालीची शक्ती सोडली जाते, तेव्हा लोखंडाच्या खोलीत वायूच्या फुग्याच्या झोताने ती अस्वस्थ होते आणि आकाशात उडण्याची ओढ लागते.
प्राणापानप्रवाहस्था हृत्पद्मान्तरगामिनी । दुःखशक्तिर् महाघोरा जीवशक्तिर् इवोद्यता
प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहात, हृदयाच्या कमळात फिरणारी, ती दुःखाची अतिशय भयंकर शक्ती, जणू जीवशक्तीच उगवत असल्यासारखी भासते.
समानवैपरीत्येन समानसमगामिनी । उदानविपरीतत्वाद् उदानसमगामिनी
समानाच्या विरुद्धपणामुळे ती समानासोबत जाते; आणि उदानाच्या उलटपणामुळे ती उदानासोबतही जाते.
व्यानस्था व्याधिजननी सर्वाङ्गरसचारिणी । हृत्कण्टशूलोत्प्लवनवैवर्ण्योन्मादकारिणी
व्यायन या वायूमध्ये स्थिरावलेली, आजार निर्माण करणारी, सगळ्या अंगांमध्ये रसासोबत फिरणारी, हृदय आणि घशात वेदना, सूज, रंग बदलणे आणि वेड लागणे अशी लक्षणे निर्माण करते.
प्रायस् सौचिकहस्तस्था सुप्तोर्णागण्डकोटरे । बालहस्ते ऽङ्गुलीतल्पवेधनैकविलासिनी
ती प्रामुख्याने स्वच्छता करणाऱ्याच्या हातात असते, नखांच्या पोकळीत झोपलेली असते, आणि लहान मुलाच्या हाताच्या बोटांच्या टोकाला टोचण्यातच तिला आनंद मिळतो.
पादप्रविष्टा रुधिरपानपाजिरविस्तृता । तुष्यत्य् अतितरां तुच्छभोजना तुच्छभोजनैः
ती पायात शिरते, रक्त आणि मलमूत्राच्या नळ्यांमध्ये पसरते, अगदी तुच्छ अशा अन्नानेही ती फारच तृप्त होते.
शेते कर्दमकोशस्था चिरकालम् अधोमुखी । इच्छानुरूपम् आसाद्य क इवास्पदम् उज्झति
ती चिखलाच्या पोकळीत, तोंड खाली करून, खूप काळ पडून राहते; ज्या गोष्टीची तिला इच्छा असते ते मिळाल्यावर, असा निवारा कोण सोडतो?
क्रौर्येणापहृतात्मानं दर्शयत्य् उपवेधनैः । उत्सवाद् अपि नीचानां कलहो हि सुखायते
ज्याच्या मनावर क्रौर्याने कब्जा केला आहे, तो ते वेगवेगळ्या मार्गांनी दाखवतो; कारण अगदी सणासुदीच्याही वेळी नीच माणसांना भांडणातच आनंद मिळतो.
कपर्दिका वलभ्यान्तरात्मानं बहु मन्यते । दुरुच्छेदा हि भूतानाम् अहङ्कारचमत्कृतिः
ज्याने एक नाणे पेटीत लपवून ठेवले आहे, तो त्याला फार मोठे समजतो; कारण अहंकाराची गोडी प्राण्यांमध्ये सहजासहजी जात नाही.
श्वेतिकायुग्मलभ्येन साहृतेनात्मना नृणाम् । मृतिम् आधास्यते चित्रा स्वार्थे नोदेति मूढता
पांढऱ्या सोंगट्यांच्या जोडीने ज्याचे मन गुंतले आहे, तो स्वतःच आपला नाश ओढवून घेतो; पण स्वतःच्या फायद्यासाठी हुशार माणसाच्या मनात मूर्खपणा येत नाही.
वस्त्रतन्तुविभेदेन परमारणम् आशु मे । इदं सम्पद्यत इति भवत्य् अत्यन्तनिर्मला
कपड्याचा एक धागा तुटला की मला लगेचच अंतिम नाश मिळेल, अशी एक अत्यंत निर्मळ कल्पना मनात येते.
स्थापिता मलम् आदत्ते सूची यद् घर्षणं विना । परापवेधविरहाद् व्याधिस् सो ऽस्याः प्रवर्तते
सुई एकदा बाजूला ठेवली की, ती घर्षणाशिवाय सुद्धा मळ गोळा करते; बाहेरून टोचणं न झाल्यास तिच्यात आजार निर्माण होतो.