स्थूलास्थिग्रन्थिवलिते नित्यकम्पस्फुरत्तले । अनात्मीयाच्छनीहारशुद्धांशुककृतभ्रमे
मोठ्या, गाठी पडलेल्या हाडांत, नेहमी थरथरणाऱ्या, हलणाऱ्या जमिनीवर; दुसऱ्याच्या वस्त्राच्या शुद्ध किरणांनी निर्माण झालेल्या भ्रमात.
किणस्थाण्वग्रविश्रान्तमक्षिकाविङ्कवायसे । रौक्ष्यरूढरसद्वाते विलोलाङ्गुलिशाखिनि
गवताच्या काडीच्या टोकावर विसावलेल्या, माशांच्या गोंगाटाच्या वाऱ्यात; कोरड्या, रसहीन वाऱ्यात, हलणाऱ्या बोटांच्या फांद्यांवर.
मलाभ्रलेखासंसारे स्वाङ्गुलिव्रणगर्तके । स्वेदावश्यायदुष्ष्ठ्यूते पर्ववाल्मीकपर्वते
मळाच्या ढगांच्या रेषांनी भरलेल्या जगात, स्वतःच्या बोटांवरील जखमेच्या खड्ड्यात; घाम, दव आणि दूषित द्रवांनी भरलेल्या, सांध्यांच्या आणि मुंग्यांच्या वारुळासारख्या डोंगरावर.
कचत्पांसुजलभ्रान्तौ नखाजगरकर्कशे । क्वचित् क्वचित् सरिद्भीतभीतयूकाकुपान्थके
कधी धुळीत, पाण्यात आणि भ्रमात, सापाच्या कातेसारख्या खरखरीत नखांनी; कधी विहिरीच्या कडेला, नदीची भीती वाटत असताना, अंगावर उवा असलेल्या वाटेवर.
विरला शुष्कसन्दृष्टपिटकापूतपल्वले । मध्यस्थलेखामार्गौघे शीतश्वसनगोचरे
कधी कधी रस्ता विरळ, कोरडा आणि तडा गेलेला असतो, ठिकठिकाणी डाग आणि चिखलाचे डबके असतात; त्या वाटेच्या मधोमध, थंड वाऱ्याच्या झुळूकीत.
ग्रस्तयूकानरौघासृक्पूर्णसृक्विनखास्यताम् । दधताङ्गुष्ठयक्षेण क्रान्ते सर्वत्र पातिना
कधी अंगावर उवा, डाग आणि रक्त लागलेले, रक्ताने भरलेले आणि नखांचे ओरखडे असलेले तोंड; अंगठा आणि आडवे दाबून, ओढणारा जिकडे तिकडे घेऊन जातो.
नानाविरचना चित्रपटपत्तनगामिनी । गमागमपरिश्रान्ता तत्रात्यन्तचिराश्वगा
नानाविध रंगसंगतीने, रंगीत कापडासारखी गावोगावी फिरणारी; येण्या-जाण्याने थकलेली, तिथे फार काळ विसावते.
नगरान् नगरे न्यस्तसूत्रभाण्डिकभारिणी । प्राप्ते करतलारण्ये बलीवर्दविवर्तिनी
प्रत्येक शहरात, ती सुई दोऱ्यांचा आणि वस्तूंचा ओझं घेऊन जाते; जेव्हा ती तळहातासारख्या जंगलात पोहोचते, तेव्हा बैलांनी ती इकडून तिकडे फिरवली जाते.
गुप्ते विश्रमणायैव मनाक् करपरिच्युता । तन्तुप्रोतमुखाकृष्टिखिन्ना क्वापि विशीर्यते
लपून, थोडं विश्रांतीसाठी ती हातातून सुटते; तोंडातून दोरा ओढताना दमली की, कुठेतरी ती तुटून जाते.
वेधनं कर्णसंश्लिष्टा कठिनापि न साकरोत् । न हि तीक्ष्णो बहिः कार्ये नीचत्वं विजहाति चेत्
कानाशी घट्ट लागली तरी ती टोचत नाही, जरी ती कठीण असली तरी; कारण मन जड झालं की, तीक्ष्ण वस्तूही आपली धार गमावते.
सायस्सूची मनस्सूच्या वलिता विजहार ह । दिक्ष्व् अप्स्व् इव शिलागुर्वी नावङ्गवलिता सती
ती दमलेली सुई, मनाच्या सुईने वाकवली गेली, इकडे तिकडे भटकत राहिली; जड दगड पाण्यात बुडत नाही तशी, वाकली तरी ती खाली गेली नाही.
विससार दिगन्तेषु सान्तःकरणसत्तया । तृणलेखेव पवनशक्त्या संसृतिरूपया
मनाच्या मूळ शक्तीने संसाराची हालचाल सर्व दिशांना पसरते, जशी वाऱ्याच्या जोरावर गवताची काडी हलते.
मुखेन सूक्ष्मसूत्रान्तं त्यजन्ती सुशिरोम्भने । परापूरोद्यमेनाशु जातेव हृदयान्विता
सुंदर करघ्यात, तिने आपल्या तोंडाने सूक्ष्म दोऱ्याचा शेवट सोडला, जणू एखादी स्त्री मनापासून प्रयत्न करून मूल जन्माला घालते.
परापूररसेनेव सूच्या हृत् सुविकासितम् । अनारतवमत् सूक्ष्मसूत्रान्तम् इव सूम्भने
जसा उच्च रसामुळे सुईने हृदय मोठं उघडलं जातं, तसंच ती करघ्यात सतत सूक्ष्म दोऱ्याचा शेवट सोडत राहते.
तीक्ष्णैर् अपि चिरक्षीणः पूर्यते निर्विचारणम् । दृष्टान्तो ऽत्र क्षणात् सूच्या पूरितो जर्जरः पटः
तीक्ष्ण वस्तूंनी जुनी फाटकी वस्त्रं सहज भरली जातात; इथे उदाहरण आहे, क्षणात सुईने फाटका कापड भरून निघतो.
सूत्रांशुनिर्गतैर् योग्यं सूच्या हृदयम् अर्जितम् । परपूरणयैवाशु तेजश् च कचितार्करुक्
सुई जशी दोऱ्याच्या किरणांनी कापडाच्या मध्यभागी सहज प्रवेश करते, तशीच उच्च शक्तीने त्या वस्त्रात तेज भरले जाते, जणू काही सूर्याच्या किरणांनी प्रकाश विणला जातो.
अकस्मात् तेन रूढेण क्षीणपूरणरूपिणा । हृदये राक्षसी सूची कर्मणातप्यतेव सा
अचानक, त्या घट्ट भरलेल्या आणि आता रिकाम्या झालेल्या रूपामुळे, राक्षसी सुई हृदयात जणू कर्माच्या फळामुळे जळते आहे, तशी यातना भासते.
वेधं खुररवेणैव करोतीषत्प्रचारिता । प्रकृतेन निजेनापि खेदाय व्यवहारिता
ती सुई थोडी हलवली की घोड्याच्या खुरासारखा आवाज करत छेद करते; आणि आपल्याच स्वभावामुळे, वापरली गेली की थकवा आणते.
सञ्चारयति वस्त्रेषु सूत्रं चतुरवेधना । आदीर्घं वासनातन्तुं शरीरेष्व् इव वेदना
ती सुई कापडात चार प्रकारे छेद करत दोर ओढते, आणि जशी शरीरात दीर्घ वासनांची रेषा उमटते, तशीच वेदना निर्माण होते.
सञ्चार्यमाणा वेगेन धावतीवाक्षिपाटने । अदर्शितमुखा एव दुर्जना मर्मवेधिनः
सुई जशी कपड्यात वेगाने धावत जाते आणि तिचं तोंड दिसत नाही, तशीच वाईट माणसंही लपूनच इतरांना दुखावतात.
स्कन्धवस्त्रजवप्रोता वेधाक्ष्णा सुखम् ईक्षते । कथम् एनं भिनद्मीति तीक्ष्णानाम् एतद् ईप्सितम्
सुईला दोऱ्याचा आधार मिळाला की ती तीक्ष्ण नजरेने पाहते—‘हे कसं भेदावं?’ असं तीचं मन असतं; हेच तर तीक्ष्ण लोकांचं स्वप्न असतं.
समम् एव च कौशेये क्षौमे च वसने शिता । जडः क इव वा नाम गुणागुणम् उपेक्षते
सुई रेशीम असो किंवा कापसाचं वस्त्र असो, दोन्हींत सारखीच जाते; पण गुण आणि दोष यातला फरक जो ओळखत नाही, तो मूर्खच असतो.
सा दधानोज्ज्वलं सूत्रम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिपीडिता । अन्त्रतन्तुम् इवानन्तम् उद्गिरन्ती निरीक्षते
ती सुई अंगठा आणि बोटांनी दाबलेली असते, उजळ दोरा धरलेली असते, आणि जणू अंत न दिसणारा दोरा ओढत पुढे पाहत राहते.
तीक्ष्णास्यहृदयत्वेन सरसेषु न केषुचित् । सूत्रितापि पदार्थेषु विशत्य् अलसगामिनी
तीक्ष्ण आणि कठोर स्वभावामुळे, दोऱ्यात ओवली गेली तरी ती सुई मऊ वस्तूंमध्ये सहजपणे जात नाही, तर ती जडपणे आणि मंद गतीनेच वस्तूंमध्ये पुढे सरकते.
अगर्दभीमुखप्रोता सुतीक्ष्णापि न चापि धीः । अवेधिताप्य् अहृदया राजपुत्र्य् अपि दुर्भगा
गाढवाच्या तोंडातून ओवली गेली तरी, ती सुई फारच तीक्ष्ण असली तरीही, छिद्र पाडू शकत नाही आणि तिच्या कठोरतेमुळे ती दुर्दैवीच राहते, जणू एखादी राजकन्या.
विना परापकारेण तीक्ष्णे सरणम् ईहते । वेधनाद् रोधिता सूचिः कर्णपाशे प्रलम्बते
इतरांना दुखावल्याशिवाय ती तीक्ष्ण सुई मार्ग शोधत नाही; छिद्र पाडल्यानंतर मात्र ती कानाच्या पाळीला अडकून राहते आणि हलू शकत नाही.
शेते किं चारु मैत्र्येव बुसे करपरिच्युता । स्वरूपसदृशं मित्रं कस्मै नाम न रोचते
हातातून सुटली की ती सुई कापसात अगदी सुंदरपणे पडून राहते, जशी मैत्री असते; आपल्या स्वभावासारखा मित्र कोणाला आवडणार नाही?
मिश्रिता मूढचित्तानां वृत्तिभिः प्राकृते जने । तिष्ठत्य् आत्मसमां को हि सङ्गतिं त्यक्तुम् इच्छति
सामान्य लोकांच्या मनात भ्रमाचे रंग मिसळलेले असतात. अशा वेळी, स्वतःसारख्या माणसांची संगत सोडायला कोणाला आवडेल?
भवत्य् अयस्कारचितौ सन्त्यक्तान्तर्धिगामिनी । भस्त्रावातैर् विवलिता गगनोड्डयनोन्मुखी
जेव्हा ती आतल्या हालचालीची शक्ती सोडली जाते, तेव्हा लोखंडाच्या खोलीत वायूच्या फुग्याच्या झोताने ती अस्वस्थ होते आणि आकाशात उडण्याची ओढ लागते.
प्राणापानप्रवाहस्था हृत्पद्मान्तरगामिनी । दुःखशक्तिर् महाघोरा जीवशक्तिर् इवोद्यता
प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहात, हृदयाच्या कमळात फिरणारी, ती दुःखाची अतिशय भयंकर शक्ती, जणू जीवशक्तीच उगवत असल्यासारखी भासते.