तुच्छो ऽप्य् अर्थो ऽल्पसत्त्वानां यात्य् अतिप्रार्थनीयताम् । सूचीवृत्तपिशाचीत्वं राक्षस्या तपसार्जितम्
ज्यांच्यात ताकद कमी आहे, त्यांना अगदी क्षुल्लक गोष्टही फारच हवीशी वाटते; असंच सुईसारखं पिशाच्चपण त्या राक्षसीने तप करून मिळवलं.
अपि पुण्यशरीराणां जातिबन्धो न शाम्यति । अनुसूचि पिशाचीत्वं राक्षस्या समुपार्जितम्
पुण्यवान शरीर असलं तरी जन्माचं बंधन सुटत नाही; त्या राक्षसीनं आपल्या कर्मामुळे सुईसारखं पिशाच्चपण मिळवलं.
तस्यां दिगन्तभ्रमणे प्रवृत्तायां सहानिलैः । तत्रैव सा तनुस् स्थूला गलिता शारदाभ्रवत्
ती वाऱ्याबरोबर दिशादिशांना भटकू लागली, तेव्हा तिचं जड शरीर तिथेच शरद ऋतूच्या ढगासारखं विरघळून गेलं.
कस्यचिद् विवशाङ्गस्य क्षीवस्य विपुलस्य वा । प्रविश्यान्तर् वातसूची भवत्य् अति विषूचिका
कोणत्याही असहाय, कृश किंवा स्थूल माणसाच्या अंगात वाऱ्याची सुई शिरली, की ती आतून तीव्र विषूचिका रोगासारखी होते.
कस्यचित् तनुदेहस्य स्वच्छस्य सुधियो ऽपि च । प्रविश्य जीवसूचित्वे भवत्य् अन्तर् विषूचिका
कोणत्याही शुद्ध, बुद्धिमान आणि सूक्ष्म शरीर असलेल्या माणसाच्या अंगात शिरली, तरी ती जिवाची सुई आतून विषूचिका रोगासारखी होते.
एवं क्वचित् तृप्यति सा दुर्बुद्धिहृदयस्थिता । क्वचिद् उच्छिद्यते पुण्यैर् मन्त्रौषधिकृतक्रमैः
अशी ती चुकीच्या विचारांची मनोवृत्ती कधी कधी तृप्त होते, तर कधी पुण्यामुळे, मंत्र आणि औषध यांच्या विधीने नष्ट होते.
आसीद् बहूनि वर्षाणि भ्रमणैकपरायणा । देहद्वयेन गच्छन्ती व्योम्नि भूमितले तथा
अनेक वर्षे ती फक्त भटकंतीच करत राहिली, दोन देहांनी आकाशात आणि जमिनीवर फिरत होती.
रजस्तिरोहिता भूमौ हस्ते ऽङ्गुलितिरोहिता । प्रभातिरोहिता व्योम्नि वस्त्रे सूत्रतिरोहिता
जमिनीवर ती धुळीने लपते, हातात बोटाने, आकाशात तेजाने, आणि वस्त्रात धाग्याने लपते.
अन्तस्स्था स्नायुसरिति दुर्भगे पांसुपाण्डुनि । शुष्करेखासरित्खाते सूक्ष्मरेखाजरत्तृणे
ती आतल्या स्नायूंच्या प्रवाहात, दुर्दैवी फिकट मातीमध्ये, कोरड्या रेषांच्या नदीच्या खड्ड्यात आणि सूक्ष्म रेषांच्या जुन्या गवतामध्ये असते.
अर्थहीने गतच्छाये शून्ये उच्छ्वासकारिणि । मक्षिकावातहरणे श्रीवृक्षपरिवर्जिते
अर्थ नसलेल्या, सावली नसलेल्या, रिकाम्या आणि फक्त श्वास घेता येणाऱ्या जागेत; जिथे माशा वाऱ्याने उडवल्या जातात, जिथे शुभ वृक्षच नाही.
स्थूलास्थिग्रन्थिवलिते नित्यकम्पस्फुरत्तले । अनात्मीयाच्छनीहारशुद्धांशुककृतभ्रमे
मोठ्या, गाठी पडलेल्या हाडांत, नेहमी थरथरणाऱ्या, हलणाऱ्या जमिनीवर; दुसऱ्याच्या वस्त्राच्या शुद्ध किरणांनी निर्माण झालेल्या भ्रमात.
किणस्थाण्वग्रविश्रान्तमक्षिकाविङ्कवायसे । रौक्ष्यरूढरसद्वाते विलोलाङ्गुलिशाखिनि
गवताच्या काडीच्या टोकावर विसावलेल्या, माशांच्या गोंगाटाच्या वाऱ्यात; कोरड्या, रसहीन वाऱ्यात, हलणाऱ्या बोटांच्या फांद्यांवर.
मलाभ्रलेखासंसारे स्वाङ्गुलिव्रणगर्तके । स्वेदावश्यायदुष्ष्ठ्यूते पर्ववाल्मीकपर्वते
मळाच्या ढगांच्या रेषांनी भरलेल्या जगात, स्वतःच्या बोटांवरील जखमेच्या खड्ड्यात; घाम, दव आणि दूषित द्रवांनी भरलेल्या, सांध्यांच्या आणि मुंग्यांच्या वारुळासारख्या डोंगरावर.
कचत्पांसुजलभ्रान्तौ नखाजगरकर्कशे । क्वचित् क्वचित् सरिद्भीतभीतयूकाकुपान्थके
कधी धुळीत, पाण्यात आणि भ्रमात, सापाच्या कातेसारख्या खरखरीत नखांनी; कधी विहिरीच्या कडेला, नदीची भीती वाटत असताना, अंगावर उवा असलेल्या वाटेवर.
विरला शुष्कसन्दृष्टपिटकापूतपल्वले । मध्यस्थलेखामार्गौघे शीतश्वसनगोचरे
कधी कधी रस्ता विरळ, कोरडा आणि तडा गेलेला असतो, ठिकठिकाणी डाग आणि चिखलाचे डबके असतात; त्या वाटेच्या मधोमध, थंड वाऱ्याच्या झुळूकीत.
ग्रस्तयूकानरौघासृक्पूर्णसृक्विनखास्यताम् । दधताङ्गुष्ठयक्षेण क्रान्ते सर्वत्र पातिना
कधी अंगावर उवा, डाग आणि रक्त लागलेले, रक्ताने भरलेले आणि नखांचे ओरखडे असलेले तोंड; अंगठा आणि आडवे दाबून, ओढणारा जिकडे तिकडे घेऊन जातो.
नानाविरचना चित्रपटपत्तनगामिनी । गमागमपरिश्रान्ता तत्रात्यन्तचिराश्वगा
नानाविध रंगसंगतीने, रंगीत कापडासारखी गावोगावी फिरणारी; येण्या-जाण्याने थकलेली, तिथे फार काळ विसावते.
नगरान् नगरे न्यस्तसूत्रभाण्डिकभारिणी । प्राप्ते करतलारण्ये बलीवर्दविवर्तिनी
प्रत्येक शहरात, ती सुई दोऱ्यांचा आणि वस्तूंचा ओझं घेऊन जाते; जेव्हा ती तळहातासारख्या जंगलात पोहोचते, तेव्हा बैलांनी ती इकडून तिकडे फिरवली जाते.
गुप्ते विश्रमणायैव मनाक् करपरिच्युता । तन्तुप्रोतमुखाकृष्टिखिन्ना क्वापि विशीर्यते
लपून, थोडं विश्रांतीसाठी ती हातातून सुटते; तोंडातून दोरा ओढताना दमली की, कुठेतरी ती तुटून जाते.
वेधनं कर्णसंश्लिष्टा कठिनापि न साकरोत् । न हि तीक्ष्णो बहिः कार्ये नीचत्वं विजहाति चेत्
कानाशी घट्ट लागली तरी ती टोचत नाही, जरी ती कठीण असली तरी; कारण मन जड झालं की, तीक्ष्ण वस्तूही आपली धार गमावते.
सायस्सूची मनस्सूच्या वलिता विजहार ह । दिक्ष्व् अप्स्व् इव शिलागुर्वी नावङ्गवलिता सती
ती दमलेली सुई, मनाच्या सुईने वाकवली गेली, इकडे तिकडे भटकत राहिली; जड दगड पाण्यात बुडत नाही तशी, वाकली तरी ती खाली गेली नाही.
विससार दिगन्तेषु सान्तःकरणसत्तया । तृणलेखेव पवनशक्त्या संसृतिरूपया
मनाच्या मूळ शक्तीने संसाराची हालचाल सर्व दिशांना पसरते, जशी वाऱ्याच्या जोरावर गवताची काडी हलते.
मुखेन सूक्ष्मसूत्रान्तं त्यजन्ती सुशिरोम्भने । परापूरोद्यमेनाशु जातेव हृदयान्विता
सुंदर करघ्यात, तिने आपल्या तोंडाने सूक्ष्म दोऱ्याचा शेवट सोडला, जणू एखादी स्त्री मनापासून प्रयत्न करून मूल जन्माला घालते.
परापूररसेनेव सूच्या हृत् सुविकासितम् । अनारतवमत् सूक्ष्मसूत्रान्तम् इव सूम्भने
जसा उच्च रसामुळे सुईने हृदय मोठं उघडलं जातं, तसंच ती करघ्यात सतत सूक्ष्म दोऱ्याचा शेवट सोडत राहते.
तीक्ष्णैर् अपि चिरक्षीणः पूर्यते निर्विचारणम् । दृष्टान्तो ऽत्र क्षणात् सूच्या पूरितो जर्जरः पटः
तीक्ष्ण वस्तूंनी जुनी फाटकी वस्त्रं सहज भरली जातात; इथे उदाहरण आहे, क्षणात सुईने फाटका कापड भरून निघतो.
सूत्रांशुनिर्गतैर् योग्यं सूच्या हृदयम् अर्जितम् । परपूरणयैवाशु तेजश् च कचितार्करुक्
सुई जशी दोऱ्याच्या किरणांनी कापडाच्या मध्यभागी सहज प्रवेश करते, तशीच उच्च शक्तीने त्या वस्त्रात तेज भरले जाते, जणू काही सूर्याच्या किरणांनी प्रकाश विणला जातो.
अकस्मात् तेन रूढेण क्षीणपूरणरूपिणा । हृदये राक्षसी सूची कर्मणातप्यतेव सा
अचानक, त्या घट्ट भरलेल्या आणि आता रिकाम्या झालेल्या रूपामुळे, राक्षसी सुई हृदयात जणू कर्माच्या फळामुळे जळते आहे, तशी यातना भासते.
वेधं खुररवेणैव करोतीषत्प्रचारिता । प्रकृतेन निजेनापि खेदाय व्यवहारिता
ती सुई थोडी हलवली की घोड्याच्या खुरासारखा आवाज करत छेद करते; आणि आपल्याच स्वभावामुळे, वापरली गेली की थकवा आणते.
सञ्चारयति वस्त्रेषु सूत्रं चतुरवेधना । आदीर्घं वासनातन्तुं शरीरेष्व् इव वेदना
ती सुई कापडात चार प्रकारे छेद करत दोर ओढते, आणि जशी शरीरात दीर्घ वासनांची रेषा उमटते, तशीच वेदना निर्माण होते.
सञ्चार्यमाणा वेगेन धावतीवाक्षिपाटने । अदर्शितमुखा एव दुर्जना मर्मवेधिनः
सुई जशी कपड्यात वेगाने धावत जाते आणि तिचं तोंड दिसत नाही, तशीच वाईट माणसंही लपूनच इतरांना दुखावतात.