कज्जलासिततीक्ष्णाग्रास् स्नेहदीर्घदशापराः । प्रकाशा दाहदस्पर्शास् तृष्णा दीपशिखा इव
तृष्णा म्हणजे दिव्याच्या ज्योतीसारखी आहे — तिच्या टोकावर काळं काजळ आहे, तिचं अंग तेलामुळे लांबट झालंय, ती तेजस्वी आहे आणि तिचा स्पर्श जाळणारा आहे.
अपि मेरूपमं प्राज्ञम् अपि शूरम् अपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम्
तृष्णा इतकी बलवान आहे की, ती मेरू पर्वतासारख्या स्थिर आणि शहाण्या माणसालाही, पराक्रमी असो वा ठाम असो, एका क्षणात गवतासारखा क्षुल्लक करून टाकते.
विस्तीर्णगहना भीमा घनजालरजोमयी । सान्धकारोग्रनीहारा तृष्णा विन्ध्यमहाटवी
तृष्णा म्हणजे विंध्य पर्वताची घनदाट, भयंकर आणि विस्तीर्ण जंगलासारखी आहे — जिथे ढगांचा आणि धुळीचा पसारा आहे, दाट अंधार आणि घनदाट धुके भरलेलं आहे.
एकैव सर्वभुवनान्तरलब्धलक्ष्या दुर्लक्षताम् उपगतेव पुरस्स्थितैव । तृष्णा स्थिता जगति चञ्चलवीचिमाले क्षीरार्णवाम्बुपटले मधुरेव शक्तिः
तृष्णा एकटीच सर्व जगात सर्वत्र दिसते, पण ओळखायला फार कठीण आहे; ती या जगात जणू क्षीरसागराच्या पृष्ठभागावरच्या चंचल लाटांसारखी, गोड पण सामर्थ्यवान, अशी उभी आहे.
आर्द्रान्त्रतन्त्रीगहनो विकारी परितापवान् । देहस् स्फुरति संसारे सो ऽपि दुःखाय केवलम्
हा देह आतून ओलसर, गुंतागुंतीचा, सतत बदलणारा आणि दुःखांनी भरलेला आहे. तो या जगात अस्वस्थपणे फिरतो आणि फक्त दुःखाचाच कारण ठरतो.
अज्ञो ऽपि तज्ज्ञसदृशो वलितात्मचमत्कृतिः । युक्त्या भव्यो ऽप्य् अभव्यो मे न जडो नापि चेतनः
अज्ञान असूनही हा देह जाणणाऱ्यासारखा भासतो, खोट्या अहंकाराने वागतो; विचार केला तर कधी योग्य, कधी अयोग्य वाटतो, पण तो ना पूर्ण जड आहे, ना पूर्ण चेतन.
जडाजडदृशोर् मध्ये दोलायितदुराशयः । न विवेकी न मूढात्मा मोहम् एव प्रयच्छति
हा देह जड आणि चेतन यांच्या मधे डोलणारा, अस्थिर आणि अनिश्चित अपेक्षांनी भरलेला आहे; तो ना विवेकी आहे, ना मूर्ख, फक्त भ्रमच निर्माण करतो.
स्तोकेनानन्दम् आयाति स्तोकेनायाति खेदिताम् । नास्ति देहसमश् शोच्यो नीचो गुणबहिष्कृतः
हा देह थोडा आनंद आणि थोडं दुःख अनुभवतो; पण देहासारखा दुसरा कोणताही दयनीय, नीच आणि गुणरहित नाही.
आगमापायिना नित्यं दन्तकेसरशालिना । विकासिस्मितपुष्पेण प्रतिक्षणम् अलङ्कृतः
हा देह नेहमी येण्या-जाण्याच्या प्रवाहात असतो, त्याला दात आणि केसांची शोभा असते, आणि उमलणाऱ्या फुलांसारख्या हास्याने तो प्रत्येक क्षणी सजलेला असतो.
भुजशाखौघनमितो द्विजानुस्तम्भसुस्थितः । लोचनालिवपाक्रान्तश् शिरःपीठबृहत्फलः
त्याच्या हातांच्या फांद्या असतात, हाडांच्या खांबांवर तो मजबूत उभा असतो, डोळ्यांत मधमाश्यांच्या झुंडीप्रमाणे चैतन्य भरलेले असते, आणि मानेवर ठेवलेले डोके मोठ्या फळासारखे दिसते.
स्रवदस्रुरसस्रोता हस्तपादसुपल्लवः । गुल्फवान् कार्यसङ्घातविहङ्गमततास्पदम्
त्याचे हातपाय कोवळ्या कळ्यांसारखे असतात, रक्त आणि रस यांच्या नद्या त्यात वाहतात, टाचा असतात, आणि कर्मरूपी पक्ष्यांना विसावण्यासाठी तो जागा असतो.
सच्छायो देहवृक्षो ऽयं जीवपान्थगणास्पदम् । कस्यात्मीयः कस्य पर आस्थानास्थे किलात्र के
हा देहरूपी वृक्ष स्वतःची सावली घेऊन जीवांच्या प्रवाशांसाठी आश्रयस्थान आहे; मग हा कोणाचा स्वतःचा आहे, कोणाचा परका आहे—इथे खरेच कोण आपला आणि कोण परका?
भारसन्तारणार्थेन गृहीतायां पुनः पुनः । नावि देहलतायां च कस्य स्याद् आत्मभावना
हे शरीर वारंवार फक्त ओझं वाहण्यासाठी घेतलं जातं, तर मग कोण त्याला स्वतःचं समजेल? जसं कोणी स्वतःला होडी किंवा वेल मानत नाही, तसंच.
देहनाम्नि वने शून्ये बहुगर्तसमाकुले । तनूरुहासङ्ख्यतरौ विश्वासं को ऽधिगच्छति
शरीर नावाच्या या ओसाड जंगलात, जिथे अनेक खड्डे आहेत आणि केसांची झाडं असंख्य आहेत, तिथे कोणाला खरंच विश्वास वाटेल?
चर्मस्नाय्वस्थिवलिते शरीरपटहे दृढे । मार्जारवद् अहं नान्तस् तिष्ठाम्य् अविरतध्वनौ
चामडी, स्नायू आणि हाडांनी विणलेल्या या मजबूत शरीराच्या आवरणात, मी मांजरीसारखा आत शांत बसत नाही; तिथे नेहमीच गोंधळ असतो.
संसारारण्यसंरूढो विलसच्चित्तमर्कटः । चिन्तामञ्जरिकाकारो दीर्घदुःखघुणक्षतः
संसाराच्या जंगलात वाढलेला मनाचा माकड, चिंता या फुलांच्या घडासारखा दिसतो आणि दीर्घ काळाच्या दुःखरूपी किड्याने जखमी झालेला असतो.
तृष्णाभुजङ्गमीगेहः कोपकाककृतालयः । स्मितपुष्पो द्रुमश् श्रीमाञ् शुभाशुभमहाफलः
हे शरीर म्हणजे तृष्णेच्या सापाचं घर आहे, रागाच्या कावळ्याने बांधलेलं घर आहे; त्याचं हास्य म्हणजे फुलं, हा वृक्ष सुंदर आहे आणि शुभ-अशुभ मोठ्या फळांनी भरलेला आहे.
सुस्कन्धो दोर्लताजालो हस्तस्तबकसुन्दरः । पवनस्पन्दिताशेषस्वाङ्गावयवपल्लवः
याचा खोड मजबूत आहे, हातांची जाळी सुंदर आहे, हात म्हणजे देखण्या फुलांच्या घड्या आहेत आणि वाऱ्याने हलणाऱ्या कोवळ्या फांद्यांसारखी सगळी अंगांची पानं आहेत.
सर्वेन्द्रियखगाधारस् सुजानुस् सुत्वग् उन्नतः । सरसच्छायया युक्तः कामपान्थनिषेवितः
सर्व इंद्रियांच्या पक्ष्यांनी हा आधारलेला आहे, गुडघे सुडौल आहेत, त्वचा गुळगुळीत आणि उंच आहे, स्वतःच्या सरोवराच्या सावलीने शोभलेला आहे आणि इच्छेच्या वाटसरूंनी नेहमी वावरलेला आहे.
मूर्ध्नि सञ्जनितादीर्घशिरोरुहतृणावलिः । अहङ्कारजरद्गृद्धकुलायसुषिरोदरः
डोक्यावर लांब गवतासारख्या केसांची रांग उगवलेली आहे आणि आतल्या पोकळीत अहंकाराने म्हाताऱ्या गिधाडांचं घरटं आहे.
उद्भिन्नवासनाजालमूलत्वाद् दुर्बलाकृतिः । व्यायामविरमः कायवृक्षो ऽयं न सुखाय मे
उद्भवणाऱ्या वासनांच्या जाळ्यातून जन्मलेला हा देहाचा वृक्ष फारच दुर्बळ आहे. यात ताकद नाही, म्हणून मला यातून काहीच सुख मिळत नाही.
कलेवरम् अहङ्कारगृहस्थस्य महागृहम् । लुठत्व् अभ्येतु वा स्थैर्यं किम् अनेन मुने हि मे
हा देह म्हणजे अहंकार नावाच्या गृहस्थासाठी मोठं घर आहे. हे घर कोसळो किंवा उभं राहो, त्याची स्थिरता मला काहीच महत्त्वाची वाटत नाही, हे मुनी.
पङ्क्तिबद्धेन्द्रियपशु वल्गत्तृष्णागृहाङ्गनम् । रजोरञ्जितसर्वाङ्गं नेष्टं देहगृहं मम
इंद्रियांची रांग जणू जनावरांसारखी, आतल्या खोल्यांत सतत धावणाऱ्या तृष्णा, आणि सगळ्या अंगावर आसक्तीचं डाग लागलेलं — असं हे देहाचं घर मला अजिबात आवडत नाही.
काष्ठास्थिकाष्ठसङ्घट्टपरिसङ्कटकोटरम् । अन्त्रदामभिर् आबद्धं नेष्टं देहगृहं मम
लाकडासारख्या हाडांच्या आणि सांध्यांच्या धडकेत भरलेलं, आतड्यांच्या दोऱ्यांनी बांधलेलं हे देहाचं घर मला अजिबात आवडत नाही.
प्रसृतस्नायुतन्त्रीकं रक्ताम्बुकृतकर्दमम् । जरामक्कोलधवलं नेष्टं देहगृहं मम
हे शरीररूपी घर, स्नायू आणि तंतूंनी ताणलेले, रक्ताच्या ओलसरपणाने मळकटलेले, आणि वार्धक्याच्या राखेने फिकट झालेले, मला अजिबात आवडत नाही.
चित्रकृत्यभृतानन्तचेष्टावष्टब्धसंस्थिति । मिथ्यामोहमहास्थूणं नेष्टं देहगृहं मम
हे शरीररूपी घर, निरंतर हालचालींनी आणि कृतींनी भरलेले, व्यर्थ मोहात घट्ट अडकलेले, आणि खोट्या आसक्तीच्या मोठ्या खांबावर उभे असलेले, मला अजिबात आवडत नाही.
दुःखार्भककृताक्रन्दं सुखशय्यामनोहरम् । दुरीहादग्धदासीकं नेष्टं देहगृहं मम
हे शरीररूपी घर, भूक आणि तहान यांच्या दुःखाने ओठांवर रडण्याचे आवाज घुमणारे, सुखाच्या शयेसारखे भासणारे, पण व्यर्थ इच्छा जाळून टाकलेल्या दासीने व्यापलेले, मला अजिबात आवडत नाही.
मलाढ्यविषयव्यूहभाण्डोपस्करसङ्कटम् । अज्ञानक्षारवलितं नेष्टं देहगृहं मम
हे शरीररूपी घर, अशुद्ध विषयांच्या वस्तू आणि साधनांनी भरलेले, आणि अज्ञानाच्या विषारी क्षारात बुडालेले, मला अजिबात आवडत नाही.
गुल्फगुल्गुलुविश्रान्तजानूच्चस्तम्भमस्तकम् । दीर्घदोर्दारुसुदृढं नेष्टं देहगृहं मम
या देहरूप घराच्या पाया घोट्यांवर टेकले आहेत, गुडघे खांबांसारखे आहेत, डोके छपरासारखे आहे, हात लांब आणि मजबूत लाकडासारखे आहेत—हे घर मला प्रिय नाही.
प्रकटाक्षगवाक्षान्तःक्रीडत्प्रज्ञागृहाङ्गनम् । चिन्तादुहितृकं ब्रह्मन् नेष्टं देहगृहं मम
हे ब्रह्मन्, या देहरूप घराच्या खिडक्या म्हणजे डोळे, अंगण म्हणजे बुद्धी जिथे विचार खेळतात, आणि चिंता म्हणजे त्याची मुलगी—हे घर मला प्रिय नाही.