तीर्थमुन्याश्रमश्रेणीं द्रष्टुम् उत्कण्ठितं मनः । रामस्याभूद् भृशं तत्र कदाचिद् गुणशालिनः
त्या काळात, गुणांनी भरलेल्या रामाच्या मनात पवित्र तीर्थक्षेत्रे आणि ऋषींच्या आश्रमांची ओळ पाहण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली.
राघवश् चिन्तयित्वैवम् उपेत्य चरणौ पितुः । हंसः पद्माव् इव नवौ जग्राह नखकेसरौ
राघवाने असं विचार करून आपल्या वडिलांच्या पायाजवळ गेला आणि हंस जसा ताज्या कमळाच्या केसरांना धरतो, तसंच त्याने वडिलांचे पाय धरले.
तीर्थानि देवसद्मानि वनान्य् आयतनानि च । द्रष्टुम् उत्कण्ठितं तात ममेदं हि भृशं मनः
बाबा, माझं मन पवित्र तीर्थस्थळं, देवांची घरं, वनं आणि पवित्र स्थानं पाहण्याची फारच ओढ लागली आहे.
तद् एताम् अर्थनां पूर्वां सफलीकर्तुम् अर्हसि । न सो ऽस्ति भुवने तात त्वया यो ऽर्थी विमानितः
म्हणून, माझी ही मागणी पूर्ण करावी, असं तुला सांगतो. बाबा, या जगात असं कोणी नाही की ज्याने तुझ्याकडे काही मागितलं आणि तू त्याला निराश केलंस.
इति सम्प्रार्थितो राजा वसिष्ठेन समं तदा । विचार्यामुञ्चद् एवैनं रामं प्रथमम् अर्थिनम्
अशा प्रकारे विनंती केल्यावर, राजाने वसिष्ठांसोबत विचार करून, सर्वप्रथम मागणी करणाऱ्या रामाला परवानगी दिली.
शुभे नक्षत्रदिवसे भ्रातृभ्यां सह राघवः । मङ्गलालङ्कृतवपुः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः
शुभ नक्षत्राच्या दिवशी, राघव आपल्या दोन भावांसह, मंगल अलंकार घालून, ब्राह्मणांकडून आशीर्वाद घेऊन प्रवासाला निघाला.
वसिष्ठप्रहितैर् विप्रैश् शास्त्रतज्ज्ञैस् समन्वितः । स्निग्धैः कतिपयैर् एव राजपुत्रवरैस् सह
वसिष्ठांनी पाठवलेल्या, वेदशास्त्रात पारंगत अशा विद्वान ब्राह्मणांसोबत आणि काही प्रेमळ, मान्यवर राजपुत्रांच्या संगतीत तो निघाला.
अम्बाभिर् विहिताशीर्भिर् आलिङ्ग्यालिङ्ग्य भूषितः । निरगात् स गृहात् तस्मात् तीर्थयात्रार्थम् उद्यतः
आईंनी आशीर्वाद दिले, प्रेमाने मिठी मारली आणि शुभेच्छा दिल्या, अशा या अलंकृत अवस्थेत तो तीर्थयात्रेसाठी घरातून बाहेर पडला.
निर्गतस् स्वपुरात् पौरैस् तूर्यघोषेण वर्धितः । पीयमानः पुरन्ध्रीणां नेत्रैर् भृङ्गौघभङ्गुरैः
तो आपल्या नगरातून निघाला, नगरवासीयांनी वाद्यांच्या गजरात त्याचे स्वागत केले, आणि नगरातील स्त्रियांनी मधमाश्यांच्या झुंडीप्रमाणे डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहिले.
ग्रामीणललनालोकहस्तपद्मापवर्जितैः । लाजवर्षैर् विकीर्णात्मा हिमैर् इव हिमाचलः
गावातील स्त्रियांनी कमळासारख्या हातांनी अक्षता उधळल्या, त्याचा मार्ग जणू हिमालयावर हिमकण पडावेत तसा पांढरा शुभ्र झाला.
आवर्जयन् विप्रगणान् परिशृण्वन् प्रजाशिषः । आलोकयन् दिगन्तांश् च परिचक्राम जङ्गले
त्याने ब्राह्मणांच्या समूहांना जवळ बोलावलं, लोकांच्या आशीर्वादांचं ऐकलं, दिशांचे टोक पाहिले आणि तो जंगलात भटकत राहिला.
अथारभ्य स्वकात् तस्मात् क्रमात् कोसलमण्डलात् । स्नानदानतपोध्यानपूर्वकं स ददर्श ह
मग आपल्या कोसल प्रदेशातून हळूहळू पुढे जात, स्नान, दान, तप आणि वाचन केल्यानंतर त्याने पाहिलं,
नदीस् तीर्थानि पुण्यानि वनान्य् आयतनानि च । जङ्गलानि वनान्तेषु तटान्य् अब्धिमहीभृताम्
नद्या, तीर्थक्षेत्रं, पवित्र अरण्यं, देवळं, जंगलाच्या कडेला असलेली माळराने, समुद्र आणि पर्वतांचे काठ.
मन्दाकिनीम् इन्दुनिभां कालिन्दीं चोत्पलामलाम् । सरस्वतीं शतद्रुं च चन्द्रभागाम् इरावतीम्
त्याने मंदाकिनी, जी चंद्रासारखी चमकत होती, कालिंदी, जी कमळासारखी निर्मळ होती, सरस्वती, शतद्रू, चंद्रभागा आणि इरावती या नद्याही पाहिल्या.
वेणां च कृष्णवेणां च निर्विन्ध्यां सरयूं तथा । चर्मण्वतीं वितस्तां च विपाशां बाहुदाम् अपि
त्याने वेणा, कृष्णवेणा, निर्विंध्य, सरयू, चर्मण्वती, वितस्ता, विपाशा आणि बाहुदा या नद्यांना भेट दिली.
प्रयागं नैमिषं चैव धर्मारण्यं गयां तथा । वाराणसीं श्रीगिरिं च केदारं पुष्करं तथा
तो प्रयाग, नैमिष, धर्मारण्य, गया, वाराणसी, श्रीगिरी, केदार आणि पुष्कर या ठिकाणी गेला.
मानसं च क्रमसरस् तथैवोत्तरमानसम् । वडवां मडवां चैव तीर्थवृन्दं ससोदरम्
त्याने मानस, क्रमसर, उत्तरामानस, वडवा, मडवा आणि अनेक पवित्र स्थळे व त्यांच्या गुहांना भेट दिली.
अग्नितीर्थं महातीर्थम् इन्द्रद्युम्नसरस् तथा । सरांसि सरसीश् चैव तथा वापीह्रदावलीम्
तो अग्नितीर्थ, महातीर्थ, इंद्रद्युम्न सरोवर तसेच विविध सरोवरे, तळी आणि जलाशय यांनाही गेला.
स्वामिनं कार्त्तिकेयं च सालिग्रामहरिं तथा । स्थानानि च चतुष्षष्टिं हरस्य गिरिजापतेः
त्याने स्वामिन, कार्तिकेय, सालिग्रामातील हरि आणि गिरिजापती हराचे चौर्यसष्ट स्थानं अशी सर्व तीर्थस्थळं भेट दिली.
नानाश्चर्यविचित्राणि चतुरब्धितटानि च । विन्ध्यकन्दरकुञ्जांश् च कुलशैलस्थलानि च
त्याने अनेक अद्भुत आणि विलक्षण ठिकाणं, चारही समुद्रांच्या काठावरची स्थळं, विंध्य पर्वतांमधील गुहा आणि कुंज, तसेच कुलपर्वतांची स्थळं पाहिली.
राजर्षीणां च महतां ब्रह्मर्षीणां तथैव च । देवानां ब्राह्मणानां च पावनान् आश्रमाञ् शुभान्
त्याने मोठ्या राजर्षी, ब्रह्मर्षी, देव आणि ब्राह्मण यांच्या पवित्र आणि शुभ आश्रमांना भेट दिली.
भूयो भूयस् स बभ्राम भ्रातृभ्यां सह मानदः । चतुर्ष्व् अपि दिगन्तेषु सर्वान् एव महीतटान्
मान्यवराने आपल्या भावांसह पुन्हा पुन्हा पृथ्वीच्या चारही दिशांना सर्व सीमा आणि प्रदेश भटकून पाहिले.
अमरकिन्नरमानवमानितस् समवलोक्य महीम् अखिलाम् इमाम् । उपययौ स्वगृहं रघुनन्दनो विहृतदिक् शिवलोकम् इवेश्वरः
अमर, किन्नर आणि माणसांकडून सन्मानित होऊन, रघुकुळातील आनंद रामाने ही सारी पृथ्वी पाहिली आणि मग तो आपल्या घरी परतला, जणू काही सर्व दिशांना विहार करून ईश्वर शिवलोकात परततो.
लाजपुष्पाञ्जलिव्रातैर् विकीर्णः पौरवासिभिः । स विवेश गृहं श्रीमाञ् जयन्तो विष्टपं यथा
शहरातील लोकांनी लाज आणि फुलांची उधळण करत स्वागत केले, आणि तेजस्वी जयंत आपल्या घरी गेला, जणू काही तो स्वर्गात जात आहे.
प्रणनामाथ पितरं वसिष्ठं मातृबान्धवान् । ब्राह्मणान् गुरुवृद्धांश् च राघवः प्रथमागतः
नंतर प्रथम आलेल्या राघवाने आपल्या वडिलांना, वसिष्ठ ऋषींना, आईला, नातेवाईकांना, ब्राह्मणांना आणि गुरुजन व वयोवृद्धांना नमस्कार केला.
सुहृद्भिर् मातृभिश् चैव पित्रा द्विजगणेन च । मुहुरालिङ्गनाचारै राघवो न ममौ तदा
मित्र, मातां, वडील आणि ब्राह्मण यांच्या वारंवार प्रेमळ आलिंगनाने राघवाला त्या वेळी कधीच कंटाळा आला नाही.
तस्मिन् दृढैर् दाशरथौ प्रियप्रकथनैर् मिथः । जुघूर्णुर् मधुरैर् आशा मृदुवंशस्वनैर् इव
तेथे दोन्ही दशरथपुत्र एकमेकांशी प्रेमळ आणि ठाम शब्दांत बोलत होते. त्यांच्या मधुर आवाजाने सर्व दिशांना आनंद मिळत होता, जणू काही मृदू वंशीच्या सुरांनी सगळीकडे गोडवा पसरला होता.
बहून्य् आस दिनान्य् अत्र रामागमनम् उत्सवः । महानन्दे जनान् मुञ्चन् केलिकोलाहलाकुलः
राघवाचे आगमन हा उत्सव अनेक दिवस चालू होता. त्या आनंदमय वातावरणात लोक मोठ्या हर्षाने न्हालेल्या, आणि सर्वत्र खेळ-धमाल व जल्लोषाचा गजर होत होता.
उवास स सुखं गेहे ततः प्रभृति राघवः । वर्णयन् विविधाचारान् देशाचारान् इतस् ततः
त्यावेळेपासून राघव आपल्या घरी सुखाने राहू लागला. तो वेगवेगळ्या प्रदेशांचे आणि लोकांचे विविध रीतीरिवाज सांगत असे.
प्रातर् उत्थाय रामो ऽसौ कृत्वा सन्ध्यां यथाविधि । सभासंस्थं ददर्शेन्द्रसमं स्वपितरं तदा
राम सकाळी लवकर उठून, विधिप्रमाणे संध्यावंदन करून, सभेत बसलेल्या आपल्या वडिलांना पाहत असे, जे त्या वेळी इंद्रासारखे भासत होते.