अलीकम् इदम् उत्पन्नम् अलीकं च विवर्धते । अलीकम् एव स्वदते तथालीकं विलीयते
हे जे निर्माण झालं आहे ते खोटंच आहे, आणि खोटंच वाढत जातं. ते केवळ खोट्याचाच अनुभव घेतं, आणि शेवटी ते खोट्यातच विरून जातं.
चिन्मात्रस्यान्तरे सर्गश् चिन्मात्रं सकलान्तरे । तत्त्वात् समस्तसत्तानां चिन्मात्रं सर्वम् एव वा
शुद्ध चैतन्यातच सृष्टी आहे; सगळ्या गोष्टींमध्ये शुद्ध चैतन्य आहे; खरं पाहिलं तर सर्व प्राणी म्हणजे शुद्ध चैतन्यच, किंवा खरंतर सर्व काहीच शुद्ध चैतन्य आहे.
चिन्मात्रम् एव बहिर् अन्तर् उपर्य् अधस्तान् मानप्रमेयम् इति मातृपदं च धत्ते । नित्योपशान्तम् इति तेन समस्तसत्ता नित्यं स्थितं सुसमम् एकम् अपेततुर्यम्
शुद्ध चैतन्यच आत, बाहेर, वर, खाली, जाणणारा, जाण्याचं साधन आणि जे जाणलं जातं ते आहे; त्यामुळेच ते जाणणाऱ्याचं स्थान घेतं. ते नेहमी शांत असतं, आणि त्यामुळंच सर्व सृष्टी नेहमी एकसारखी, समतोल, एकरूप आणि चौथ्या अवस्थेपलीकडे स्थिर असते.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । राक्षस्योक्तं महाप्रश्नजालम् आवलिताखिलम्
इथे एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते — राक्षसीने विचारलेल्या मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या प्रश्नांची ही कथा सर्व बाजूंनी व्यापलेली आहे.
अस्ति कज्जलपङ्काद्रेर् इवोग्रा सालभञ्जिका । हिमाद्रेर् उत्तरे पार्श्वे कर्कटी नाम राक्षसी
हिमालयाच्या उत्तरेकडील बाजूला, काळ्या काजळीच्या डोंगरावर जशी उग्र सालभंजिका असते, तशी कर्कटी नावाची एक राक्षसी आहे.
विषूचिकाभिधाना या कन्या सा न्यायबाधिका । विन्ध्याटवीव देहेन युक्त्या कार्श्यम् उपागता
तिला विषूचिका असे नाव आहे. ती न्यायाच्या छळामुळे खंगलेली एक कन्या आहे, जशी विंध्याच्या जंगलात सुकलेपण येते तशी ती विचाराने कृश झाली आहे.
महाबलाग्निनयना रोदोरन्ध्रावपूरिणी । नीलाम्बराम्बरा कृष्णा देहबद्धेव यामिनी
तिच्या डोळ्यांत मोठ्या ज्वाळांसारखा तेज आहे, नाकाच्या छिद्रांत धूर भरलेला आहे, ती गडद निळ्या वस्त्रात आहे आणि तिचा रंग काळ्या रात्रीसारखा आहे, जणू रात्रच शरीरात बांधली आहे.
नीहारवसनाच्छन्ना मेदुराभ्रशिरःपटा । लम्बाभ्रबिम्बोरसिजा नित्योर्ध्वतिमिरोर्ध्वजा
धुकट्याच्या वस्त्रांनी झाकलेली, गडद ढगासारखा पदर डोक्यावर घेतलेली, तिची छाती लोंबत्या काळ्या ढगांसारखी, आणि कायम काळोखाचा झेंडा उंचावलेली अशी ती दिसते.
स्थिरविद्युल्लतानेत्रा तमालतरुतारका । वैडूर्यशूर्पाग्रनखी भस्मनीहारहासिनी
तिच्या डोळ्यांत वीज चमकते तशी स्थिरता आहे, तमाळ वृक्षांमधल्या ताऱ्यांसारखे ते तेजस्वी आहेत; तिच्या नखांच्या टोकांना वैडूर्य रत्नासारखी धार आहे, आणि ती राखेच्या माळेने हसत आहे.
निर्मांसनरदेहौघपुष्पस्रग्दामभूषिता । सर्वाङ्गोग्रान्त्रसम्प्रोतशवमालाविराजिता
मांस नसलेल्या मानवी देहांच्या राशींच्या फुलमाळांनी ती सजलेली आहे, आणि तिच्या सर्व अंगांना उग्र आतड्यांनी ओवलेल्या प्रेतांच्या माळा शोभा देतात.
वेतालावेशविवलत्कालकङ्कालकुण्डला । अर्कादानोत्कदीप्ताभ्रभीमोग्रभुजमण्डला
भुतांच्या वश झाल्याने अस्वस्थ झालेली, तिच्या कानात काळाच्या कवटींची भीषण कुंडले आहेत; सूर्याने उजळलेल्या गडगडणाऱ्या ढगांसारख्या तिच्या बलवान बाहूंनी ती प्रखरतेने झळकत आहे.
तस्या विपुलकायत्वाद् दुर्लभत्वान् निजान्धसः । अतृप्तो ऽर्णवलेखाया इवाभूज् जाठरो ऽनलः
तिच्या मोठ्या शरीरामुळे आणि स्वतःच्या अन्नाचा अभाव असल्यामुळे तिच्या पोटातील ज्वाळा कधीच शांत होत नव्हती, जशी पाण्याचा थेंब जरी मिळाला तरीही अग्नी तृप्त होत नाही.
न कदाचन सा तृप्तिम् उपायाति महोदरी । वडवानलजिह्वेव चिन्तयाम् आस चैकदा
ती महाकाय स्त्री कधीच तृप्त होत नव्हती; समुद्राच्या तळातील ज्वाळेसारखी तिची भूक कायम अस्वस्थच राहायची, आणि एकदा तिने विचार करायला सुरुवात केली.
जम्बुद्वीपगतान् सर्वान् निगिरामि जनान् यदि । अनारतम् अनुच्छ्वासं जलराशीन् इवार्णवः
मी जरी जंबुद्वीपावरचे सगळे लोक गिळले, तरीही माझी भूक कधीच थांबत नाही, जशी समुद्रात सतत नद्या वाहून येतात आणि तो कधीच थांबत नाही.
मेघेन मृगतृष्णेव तन् मे क्षुद् उपशाम्यति । अविरुद्धैव सा युक्तिर् ययापदि हि जीव्यते
माझी भूक मेघ किंवा मृगजळ यानेही शमत नाही; प्रतिकूल परिस्थितीत ज्या उपायाने जगता येईल तोच योग्य आहे.
मन्त्रौषधतपोदानदेवपूजादिरक्षितम् । समम् एव जनं सर्वं निर्बाधं कः प्रबाधते
मंत्र, औषधी, दान, तप, देवांची पूजा आणि अशा अनेक गोष्टींनी जेव्हा सर्व लोकांचे रक्षण होते, तेव्हा कोण त्यांना त्रास देऊ शकतो?
तपः करोमि परमम् अखिन्नेनैव चेतसा । तपसैव महोग्रेण यद् दुरापं तद् आप्यते
मी अखंड आणि दृढ मनाने श्रेष्ठ तप करीन; कारण कठीण गोष्टीसुद्धा तीव्र तपामुळे मिळू शकतात.
इति सञ्चिन्त्य सा सर्वजन्तुजातजिघत्सया । तपोऽर्थम् अथ सस्मार प्रदेशं भूतदुर्गमम्
अशी विचार करून, सर्व जीवांना गिळण्याची तीव्र भूक असलेली ती, मग तपासाठी एक दूर आणि कठीण जागा आठवू लागली.
आरुरोह च तच् छृङ्गं स्थिरविद्युद्विलोचना । हस्तपादादिमद्देहा श्यामलेवाभ्रमण्डली
ती विजेसारख्या स्थिर डोळ्यांनी, हातपाय असलेल्या काळ्या ढगासारख्या शरीराने त्या शिखरावर चढली.
तत्राम्बराम्बरा स्नातुं तपः कर्तुं कृतस्थितिः । अतिष्ठद् एकपादेन चन्द्रार्कास्पन्दलोचना
तेथे ती आकाशात स्नान करण्यासाठी आणि तप करण्यासाठी एक पायावर उभी राहिली. तिच्या डोळ्यांत चंद्र आणि सूर्याप्रमाणे हलचाल नव्हती.
क्रमेण दिवसाः पक्षास् तस्या मासर्तवो ययुः । शीतातपेष्व् अलोलायाः कृत्ताया इव शैलतः
हळूहळू तिच्यासाठी, जिला थंडी-उष्णतेचा काहीही फरक पडत नव्हता, जणू काही कापलेल्या दगडासारखी, दिवस, पंधरवडे, महिने आणि ऋतुंनी एकामागून एक जात राहिले.
सा बभूवाभ्रमालायास् समा संस्तम्भिताकृतिः । कृष्णोत्थितोर्ध्वकेशी खम् आहर्तुम् इव चोद्भुजा
ती जणू काही ढगांच्या माळेसारखी दिसू लागली, तिची देहबद्धता पूर्णपणे स्थिर झाली, काळे केस वर उंचावलेले, आणि हात वर करून जणू आकाश गाठण्याचा प्रयत्न करत होती.
आलोक्य तां पवनजर्जरिताङ्गकत्वक्क्लीवां सझाङ्कृतिरणत्पवनावधूतैः । ऊर्ध्वस्थमूर्धजतमःपटलैर् दधानां तारौघमौक्तिकम् अजस् समुपाजगाम
वाऱ्याने तिची त्वचा पातळ झालेली, शरीर सैल पडलेले, वाऱ्याच्या झोताने तिच्या दागिन्यांचा आवाज होत असताना, वर उंचावलेल्या केसांनी काळोख पसरलेला आणि तारांच्या माळांनी सजलेली तिला पाहून अजन्म्याने तिच्याजवळ येऊन उभा राहिला.
अथ वर्षसहस्रेण तां पितामह आययौ । दारुणं हि तपस् सिद्ध्यै विष्ठाग्निर् अपि शीतहा
मग हजार वर्षांनी तिच्याकडे ब्रह्मदेव आले. कठोर तप पूर्ण करण्यासाठी, अगदी विष्ठेने पेटवलेली आगही थंड होते.
मनसैव प्रणम्यैनं सा तथेति स्थिता सती । को वरः क्षुत्क्षयायालम् इति चिन्तान्विताभवत्
ती मनाने त्यांना वंदन करून, 'तसेच होवो' असे म्हणाली आणि उभी राहिली. मग तिने विचार केला, 'भूक कायमची संपवण्यासाठी कोणता वर पुरेसा आहे?'
अनायसी चायसी च स्याम् अहं जीवसूचिका । अस्योक्त्या द्विविधा सूचीभूत्वालक्ष्या विशाम्य् अहम्
मी सहज आणि लोखंडाची बनलेली, अशी जीवाची सुई होऊ दे. या मागणीने, दोन प्रकारची सुई होऊन, मी कुणाच्याही लक्षात न येता अदृश्य होऊ शकते.
प्राणेन सह सर्वेषां हृदयं सुरभिर् यथा । यथाभिमतम् एतेन ग्रसेयं सकलं जनम्
श्वासाबरोबर मी सर्वांच्या हृदयात, जशी सुगंध शिरतो तशी, प्रवेश करू दे. आणि या मार्गाने, मला हवे तसे मी सगळ्या लोकांना गिळू शकते.
क्रमेण क्षुद्विनाशाय क्षुद्विनाशः परं सुखम् । इति सञ्चिन्तयन्तीं ताम् उवाच कमलोद्भवः
ती विचार करत होती, 'हळूहळू भूक नाहीशी झाली की, खूप मोठं सुख मिळतं.' तेव्हा कमळातून जन्मलेले ब्रह्मदेव तिला म्हणाले.
अन्यादृष्टस् तया दृष्टस् त्व् अमृताभ्ररवोपमम् । पुत्रि कर्कटिके रक्षःकुलशैलाभ्रमालिके
तिला दुसरं एक दृश्य दिसलं, जणू काही अमृताचं ढग होतं. ब्रह्मदेव म्हणाले, 'कर्कटीकापुत्री, राक्षसांच्या डोंगराची तू माळ आहेस.'
उत्तिष्ठ त्वयि तुष्टो ऽस्मि गृहाणाभिमतं वरम् । भगवन् भूतभव्येश स्याम् अहं जीवसूचिका
'उठ, मी तुझ्यावर खूश आहे. तुला जे हवं ते वर माग.' ती म्हणाली, 'भगवन्, भूतकाळ आणि भविष्याचे स्वामी, मी जीवसूचिका व्हावं अशी माझी इच्छा आहे.'