अनाख्यैव परा सत्ता स्वातिवाहिकताम् इव । सा गच्छत्य् अप्य् अगच्छन्ती तादृक्शक्त्यात्मभावनात्
ती परम सत्ता, जी वर्णन करता येत नाही, ती जणू काही देहांमध्ये फिरते असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात ती कुठेही जात नाही — हे सगळं आत्मकल्पनेच्या शक्तीमुळे घडतं.
मातृमेयप्रमाणादि यदा ब्रह्मैव वेदनात् । तदातिवाहिकोक्तीनां कः प्रसङ्गस् तद् एव तत्
जेव्हा जाणणारा, जाणवणारी वस्तू आणि जाणण्याचं साधन — हे सगळं ब्रह्मच आहे, हे प्रत्यक्ष ज्ञानानं उमगलं, तेव्हा देहांतरणाच्या गोष्टींना काय अर्थ उरतो? कारण तेच एक सत्य आहे.
अन्यत्ववेदनाद् अन्यः परस्माद् आतिवाहिकः । ब्रह्मत्ववेदनाद् ब्रह्म नासंवित्तिर् हि सान्यथा
जेव्हा वेगळेपणाची जाणीव असते तेव्हा देहांतरण वेगळं वाटतं; पण जेव्हा फक्त ब्रह्माचीच ओळख होते, तेव्हा फक्त ब्रह्मच उरतं — दुसरी कोणतीही जाणीव राहत नाही.
असम्भवाद् असंवित्तेर् ब्रह्मात्मकतयाथवा । को मोक्षः को विचारस् स्याद् अलं भेदविकल्पनैः
ब्रह्मरूपाव्यतिरिक्त कोणतीही जाणीव शक्यच नसेल, तर मग मुक्ती किंवा विचार कशाचा? या भेदभावांच्या कल्पना पुरे आता.
सिद्धान्तकाल एवैष प्रश्नस् ते राम राजते । अकालपुष्पमाला हि शोभनापि न शोभते
हे राम, तुझा हा प्रश्न फक्त निष्कर्षाच्या वेळीच शोभतो; कारण ऋतू नसताना केलेली फुलांची माळ जरी सुंदर असली, तरी खरी शोभा येत नाही.
सार्थैवानर्थिकाकालमाला विवलिता यथा । तथैवाकालगीर् जन्तोस् सर्वं काले हि शोभते
जशी योग्य वेळ न साधता केलेली माळ कितीही सजवली तरी शोभत नाही, तसंच जिवंत प्राण्याने अयोग्य वेळी बोललेलं काहीच शोभत नाही; प्रत्येक गोष्ट आपल्या वेळेतच छान दिसते.
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञानां कालो दातेति दृश्यते । ननु सर्वपदार्थानां कालेन फलयोगिता
अडथळे असो किंवा परवानगी, हे सगळं काळच देतो असं दिसतं; खरंतर प्रत्येक गोष्टीचं फळ मिळणं काळावरच अवलंबून असतं.
एवम् एष स जीवात्मा सुप्तात्मा समुपस्थितः । पितामहत्वम् उच्छूनः पश्यन्न् आत्मनि कालतः
अशा प्रकारे, हा जीवात्मा झोपेत असताना, काळाच्या ओघात स्वतःमध्ये पूर्वीचा पितामहपदाचा अनुभव संपलेला आहे हे पाहतो.
ओमुच्चारणसंवित्तिपूर्वं वेदान् प्रपश्यति । यः करोति मनोराज्यं भवत्य् आशु स तन्मतिः
जो 'ॐ' या उच्चाराच्या जाणिवेपूर्वी वेदांचे दर्शन करतो आणि आपल्या मनाच्या राज्यावर राज्य करतो, तो लवकरच त्या समजुतीत स्थिर होतो.
इदम् एवम् असत् सद्वद् विदन् व्योम्नि सुतात्मनि । पर्वतौघाकृति व्योमजगद् व्योम्नि विजृम्भते
हे खरे नसलेलेही खरे आहे असे समजून, शुद्ध आत्म्याच्या आकाशात, पर्वतांच्या राशीसारखे हे विश्व त्या आकाशात विस्तारते.
नेह प्रजायते किञ्चिन् नेह किञ्चन नश्यति । जगद् गन्धर्वनगररूपेण ब्रह्मबृंहितम्
इथे काहीही जन्मत नाही आणि काहीही नष्ट होत नाही; हे जग गंधर्वांच्या नगरीसारखे ब्रह्मात विस्तारलेले आहे.
यथैव ब्रह्मजादीनां जीवानां सदसन्मयी । सत्ता तथैव सर्वेषाम् आसरीसृपम् आसुरम्
जसं ब्रह्मा आणि इतर सगळ्या जीवांचं अस्तित्व खरं आणि खोटं या दोन्हींचं मिश्रण आहे, तसंच सापासारख्या किंवा असुरांसारख्या सर्वांचं अस्तित्वही असंच आहे.
संविद्विभ्रम एवायम् एवम् अभ्युत्थितो ऽप्य् असत् । आब्रह्म कीटसंवित्तेस् सम्यक्संवेदनक्षयः
ही फक्त चित्ताची गोंधळलेली अवस्था आहे; अशा प्रकारे जरी ती निर्माण झाली, तरी ती खरी नाही. ब्रह्मा पासून किड्यापर्यंत, जेव्हा खरी जाणीव संपते, तेव्हा सर्वांचीच जाणीव नाहीशी होते.
यथा सम्पद्यते ब्रह्मा कीटस् सम्पद्यते तथा । कीटस् तु रूढभूतौघवलनात् तुच्छकर्मतः
जसं ब्रह्मा निर्माण होतो, तसंच किडाही निर्माण होतो; पण किड्याचं अस्तित्व स्थूल घटकांच्या प्रभावामुळे आणि त्याच्या कृतींच्या क्षुल्लकतेमुळे मर्यादित असतं.
यद् एव जीवनं जीवे चेत्योन्मुखमयात्मकम् । तद् एव पौरुषं तस्मिन् सारं कर्म तद् एव च
ज्या प्रकारे जिवंत प्राण्यामध्ये जिवन असतं, ते विषयांकडे वळणाऱ्या वृत्तीचं असतं; तेच त्याचं पुरुषार्थ, तेच त्याचं सार, आणि तेच त्याचं कर्म आहे.
ब्रह्मणस् सर्गताहन्ते कीटस्याप्य् असदुत्थिते । चित्तमात्रात्मके भ्रान्ते प्रेक्षामात्रभवत्क्षये
ब्रह्मदेवाच्या सृष्टीपासून अगदी कीटकाच्या नाशापर्यंत, जेव्हा मनाची माया संपते, तेव्हा फक्त शुद्ध जाणिवाच उरते.
मातृमानप्रमेयार्थो न चिन्मात्रेतरो यदा । तदा द्वैतैक्यवादार्थश् शशशृङ्गाब्जिनीसमः
जेव्हा जाणणारा, ज्ञान मिळवण्याचे साधन आणि ज्ञेय हे सगळे शुद्ध चेतनेपासून वेगळे राहत नाहीत, तेव्हा द्वैत किंवा अद्वैत यांचे मत म्हणजे आकाशातील कमळ किंवा सशाच्या शिंगासारखेच असत्य ठरते.
भावदार्ढ्यात्मकं मिथ्या ब्रह्मणो ऽण्डं विभाव्यते । आत्मैव कोशकारेण लालारूपात्मकं यथा
ब्रह्मदेवाचे अंड हे खरेपणाच्या स्वरूपाचे आहे असे समजले जाते, पण ते खरे नाही; जसे रेशीमकोष तयार करणारा किडा स्वतःच्या थुंकीतून कोष करतो, तसाच आत्मा देखील कल्पनेने वेगळा दिसतो.
सत्तया ब्रह्मणा यद् यद् यथा दृष्टं विभाति तत् । तत् तथा दृश्यते तज्ज्ञैस् स्वभावस्यैष निश्चयः
ब्रह्मदेवाला जे जे खरे वाटते, ते तसेच दिसते; वस्तूंच्या स्वभावाचा हा निश्चित अर्थ आहे, असे ज्यांना सत्याची ओळख आहे ते सांगतात.
यथा यद् उदितं वस्तु तन् न तत्तां विना भवेत् । निमेषम् अपि कल्पो वा स्वभावस्यैष निश्चयः
जगात जी कोणतीही वस्तू प्रकट होते, ती तिच्या स्वभावाशिवाय एक क्षणही टिकू शकत नाही. हेच वस्तूंच्या खऱ्या स्वरूपाचं निश्चित ज्ञान आहे.
अलीकम् इदम् उत्पन्नम् अलीकं च विवर्धते । अलीकम् एव स्वदते तथालीकं विलीयते
हे जे निर्माण झालं आहे ते खोटंच आहे, आणि खोटंच वाढत जातं. ते केवळ खोट्याचाच अनुभव घेतं, आणि शेवटी ते खोट्यातच विरून जातं.
चिन्मात्रस्यान्तरे सर्गश् चिन्मात्रं सकलान्तरे । तत्त्वात् समस्तसत्तानां चिन्मात्रं सर्वम् एव वा
शुद्ध चैतन्यातच सृष्टी आहे; सगळ्या गोष्टींमध्ये शुद्ध चैतन्य आहे; खरं पाहिलं तर सर्व प्राणी म्हणजे शुद्ध चैतन्यच, किंवा खरंतर सर्व काहीच शुद्ध चैतन्य आहे.
चिन्मात्रम् एव बहिर् अन्तर् उपर्य् अधस्तान् मानप्रमेयम् इति मातृपदं च धत्ते । नित्योपशान्तम् इति तेन समस्तसत्ता नित्यं स्थितं सुसमम् एकम् अपेततुर्यम्
शुद्ध चैतन्यच आत, बाहेर, वर, खाली, जाणणारा, जाण्याचं साधन आणि जे जाणलं जातं ते आहे; त्यामुळेच ते जाणणाऱ्याचं स्थान घेतं. ते नेहमी शांत असतं, आणि त्यामुळंच सर्व सृष्टी नेहमी एकसारखी, समतोल, एकरूप आणि चौथ्या अवस्थेपलीकडे स्थिर असते.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । राक्षस्योक्तं महाप्रश्नजालम् आवलिताखिलम्
इथे एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते — राक्षसीने विचारलेल्या मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या प्रश्नांची ही कथा सर्व बाजूंनी व्यापलेली आहे.
अस्ति कज्जलपङ्काद्रेर् इवोग्रा सालभञ्जिका । हिमाद्रेर् उत्तरे पार्श्वे कर्कटी नाम राक्षसी
हिमालयाच्या उत्तरेकडील बाजूला, काळ्या काजळीच्या डोंगरावर जशी उग्र सालभंजिका असते, तशी कर्कटी नावाची एक राक्षसी आहे.
विषूचिकाभिधाना या कन्या सा न्यायबाधिका । विन्ध्याटवीव देहेन युक्त्या कार्श्यम् उपागता
तिला विषूचिका असे नाव आहे. ती न्यायाच्या छळामुळे खंगलेली एक कन्या आहे, जशी विंध्याच्या जंगलात सुकलेपण येते तशी ती विचाराने कृश झाली आहे.
महाबलाग्निनयना रोदोरन्ध्रावपूरिणी । नीलाम्बराम्बरा कृष्णा देहबद्धेव यामिनी
तिच्या डोळ्यांत मोठ्या ज्वाळांसारखा तेज आहे, नाकाच्या छिद्रांत धूर भरलेला आहे, ती गडद निळ्या वस्त्रात आहे आणि तिचा रंग काळ्या रात्रीसारखा आहे, जणू रात्रच शरीरात बांधली आहे.
नीहारवसनाच्छन्ना मेदुराभ्रशिरःपटा । लम्बाभ्रबिम्बोरसिजा नित्योर्ध्वतिमिरोर्ध्वजा
धुकट्याच्या वस्त्रांनी झाकलेली, गडद ढगासारखा पदर डोक्यावर घेतलेली, तिची छाती लोंबत्या काळ्या ढगांसारखी, आणि कायम काळोखाचा झेंडा उंचावलेली अशी ती दिसते.
स्थिरविद्युल्लतानेत्रा तमालतरुतारका । वैडूर्यशूर्पाग्रनखी भस्मनीहारहासिनी
तिच्या डोळ्यांत वीज चमकते तशी स्थिरता आहे, तमाळ वृक्षांमधल्या ताऱ्यांसारखे ते तेजस्वी आहेत; तिच्या नखांच्या टोकांना वैडूर्य रत्नासारखी धार आहे, आणि ती राखेच्या माळेने हसत आहे.
निर्मांसनरदेहौघपुष्पस्रग्दामभूषिता । सर्वाङ्गोग्रान्त्रसम्प्रोतशवमालाविराजिता
मांस नसलेल्या मानवी देहांच्या राशींच्या फुलमाळांनी ती सजलेली आहे, आणि तिच्या सर्व अंगांना उग्र आतड्यांनी ओवलेल्या प्रेतांच्या माळा शोभा देतात.