अहं किम् इति शब्दार्थवेदनाम् सो ऽङ्गसंविदम् । संविदन् वस्तुशब्दार्थं जीवः पश्यति सार्थकम्
'मी कोण आहे?' अशा शब्दांचा अर्थ आणि अंगांची जाणीव जीवाला उमगते; जाणीव वस्तूंचा आणि शब्दांचा खरा अर्थ ओळखते.
तादृक्संवेदनस् सो ऽथ रसशब्दार्थवेदनम् । भाविजिह्वार्थनाम्नैकदेशे ऽनुभवति क्षणात्
अशा जाणिवेने मग तो चवीचा, आवाजाचा आणि अर्थाचा अनुभव घेतो, आणि हे सगळं क्षणभर 'भावजिह्वा' नावाच्या भागात अनुभवतो.
तादृक्संवेदनाज् जीवश् शब्दार्थोन्मुखतां गतः । भविष्यन्नेत्रनाम्नैकदेशे भवति भासनम्
अशा जाणिवेमुळे जीवाला शब्दाचा अर्थ जाणून घ्यायची ओढ निर्माण होते, आणि 'भविष्य नेत्र' नावाच्या भागात प्रकाश येतो.
तादृक्संवेदनस् सो ऽथ घ्राणं तद्वृत्तिवेदनात् । स्थितो यस्मिन् भविष्यन्ती तावद् दृष्ट्यादितत्स्थितिः
अशा जाणिवेने मग तो नाकाचं कार्यही अनुभवतो; जिथे तो स्थिरावतो, तिथेच दृष्टी वगैरेची स्थिती राहते.
एवम्प्रायस् स जीवात्मा काकतालीयवच् छनैः । विशिष्टसन्निवेशत्वं भावितं पश्यति स्वतः
अशा प्रकारे, जीवात्मा कावळा आणि ताडफळाच्या योगासारखा, हळूहळू स्वतःमध्ये निर्माण होणारी वेगळी रचना पाहतो.
स तस्य सन्निवेशस्य त्व् असतो ऽपि सतस् सतः । शब्दभावैकदेशत्वं श्रवणार्थेन विन्दति
तो त्या रचनेत, ती खरी असो वा नसावी, अस्तित्वात असो वा नसावी, कानाने ऐकताना शब्दाचा काही भाग आहे हे ओळखतो.
स्पर्शभावैकदेशत्वं त्वक्छब्दार्थेन विन्दति । रसभावैकदेशत्वं जिह्वार्थाकृति पश्यति
तो त्वचा आणि शब्द यांच्या अर्थाने स्पर्शाचा काही भाग ओळखतो, आणि जिभेच्या विषयाच्या रूपातून चवीचा काही भाग पाहतो.
रूपभावैकदेशत्वं नेत्रार्थाकृति पश्यति । गन्धभावैकदेशत्वं नासिकात्वेन पश्यति
तो डोळ्याच्या विषयाच्या आकारातून रूपाचा काही भाग पाहतो, आणि नाकाच्या स्वरूपातून वासाचा काही भाग ओळखतो.
एवम्भावमयैतत्ता प्रकटीकरणक्षमम् । भविष्यद् इन्द्रियाख्यं सा रन्ध्रं पश्यति देहके
अशा गुणांनी बनलेली ही अवस्था प्रकट होण्यास सक्षम आहे; तो शरीरात भविष्यात इंद्रिय म्हणवले जाणारे ते छिद्र पाहतो.
इत्य् एवम् आदिजीवस्य राघवाद्यतनस्य च । उदेति प्रतिभासात्मा देह एवातिवाहिकः
राघव, जसा आद्य जीव आहे तसाच सध्याचा जीवसुद्धा, त्याच्यातील प्रतितीचा आत्मा, म्हणजे देहातच फिरणारा जीव, हाच उगवतो.
अनाख्यैव परा सत्ता स्वातिवाहिकताम् इव । सा गच्छत्य् अप्य् अगच्छन्ती तादृक्शक्त्यात्मभावनात्
ती परम सत्ता, जी वर्णन करता येत नाही, ती जणू काही देहांमध्ये फिरते असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात ती कुठेही जात नाही — हे सगळं आत्मकल्पनेच्या शक्तीमुळे घडतं.
मातृमेयप्रमाणादि यदा ब्रह्मैव वेदनात् । तदातिवाहिकोक्तीनां कः प्रसङ्गस् तद् एव तत्
जेव्हा जाणणारा, जाणवणारी वस्तू आणि जाणण्याचं साधन — हे सगळं ब्रह्मच आहे, हे प्रत्यक्ष ज्ञानानं उमगलं, तेव्हा देहांतरणाच्या गोष्टींना काय अर्थ उरतो? कारण तेच एक सत्य आहे.
अन्यत्ववेदनाद् अन्यः परस्माद् आतिवाहिकः । ब्रह्मत्ववेदनाद् ब्रह्म नासंवित्तिर् हि सान्यथा
जेव्हा वेगळेपणाची जाणीव असते तेव्हा देहांतरण वेगळं वाटतं; पण जेव्हा फक्त ब्रह्माचीच ओळख होते, तेव्हा फक्त ब्रह्मच उरतं — दुसरी कोणतीही जाणीव राहत नाही.
असम्भवाद् असंवित्तेर् ब्रह्मात्मकतयाथवा । को मोक्षः को विचारस् स्याद् अलं भेदविकल्पनैः
ब्रह्मरूपाव्यतिरिक्त कोणतीही जाणीव शक्यच नसेल, तर मग मुक्ती किंवा विचार कशाचा? या भेदभावांच्या कल्पना पुरे आता.
सिद्धान्तकाल एवैष प्रश्नस् ते राम राजते । अकालपुष्पमाला हि शोभनापि न शोभते
हे राम, तुझा हा प्रश्न फक्त निष्कर्षाच्या वेळीच शोभतो; कारण ऋतू नसताना केलेली फुलांची माळ जरी सुंदर असली, तरी खरी शोभा येत नाही.
सार्थैवानर्थिकाकालमाला विवलिता यथा । तथैवाकालगीर् जन्तोस् सर्वं काले हि शोभते
जशी योग्य वेळ न साधता केलेली माळ कितीही सजवली तरी शोभत नाही, तसंच जिवंत प्राण्याने अयोग्य वेळी बोललेलं काहीच शोभत नाही; प्रत्येक गोष्ट आपल्या वेळेतच छान दिसते.
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञानां कालो दातेति दृश्यते । ननु सर्वपदार्थानां कालेन फलयोगिता
अडथळे असो किंवा परवानगी, हे सगळं काळच देतो असं दिसतं; खरंतर प्रत्येक गोष्टीचं फळ मिळणं काळावरच अवलंबून असतं.
एवम् एष स जीवात्मा सुप्तात्मा समुपस्थितः । पितामहत्वम् उच्छूनः पश्यन्न् आत्मनि कालतः
अशा प्रकारे, हा जीवात्मा झोपेत असताना, काळाच्या ओघात स्वतःमध्ये पूर्वीचा पितामहपदाचा अनुभव संपलेला आहे हे पाहतो.
ओमुच्चारणसंवित्तिपूर्वं वेदान् प्रपश्यति । यः करोति मनोराज्यं भवत्य् आशु स तन्मतिः
जो 'ॐ' या उच्चाराच्या जाणिवेपूर्वी वेदांचे दर्शन करतो आणि आपल्या मनाच्या राज्यावर राज्य करतो, तो लवकरच त्या समजुतीत स्थिर होतो.
इदम् एवम् असत् सद्वद् विदन् व्योम्नि सुतात्मनि । पर्वतौघाकृति व्योमजगद् व्योम्नि विजृम्भते
हे खरे नसलेलेही खरे आहे असे समजून, शुद्ध आत्म्याच्या आकाशात, पर्वतांच्या राशीसारखे हे विश्व त्या आकाशात विस्तारते.
नेह प्रजायते किञ्चिन् नेह किञ्चन नश्यति । जगद् गन्धर्वनगररूपेण ब्रह्मबृंहितम्
इथे काहीही जन्मत नाही आणि काहीही नष्ट होत नाही; हे जग गंधर्वांच्या नगरीसारखे ब्रह्मात विस्तारलेले आहे.
यथैव ब्रह्मजादीनां जीवानां सदसन्मयी । सत्ता तथैव सर्वेषाम् आसरीसृपम् आसुरम्
जसं ब्रह्मा आणि इतर सगळ्या जीवांचं अस्तित्व खरं आणि खोटं या दोन्हींचं मिश्रण आहे, तसंच सापासारख्या किंवा असुरांसारख्या सर्वांचं अस्तित्वही असंच आहे.
संविद्विभ्रम एवायम् एवम् अभ्युत्थितो ऽप्य् असत् । आब्रह्म कीटसंवित्तेस् सम्यक्संवेदनक्षयः
ही फक्त चित्ताची गोंधळलेली अवस्था आहे; अशा प्रकारे जरी ती निर्माण झाली, तरी ती खरी नाही. ब्रह्मा पासून किड्यापर्यंत, जेव्हा खरी जाणीव संपते, तेव्हा सर्वांचीच जाणीव नाहीशी होते.
यथा सम्पद्यते ब्रह्मा कीटस् सम्पद्यते तथा । कीटस् तु रूढभूतौघवलनात् तुच्छकर्मतः
जसं ब्रह्मा निर्माण होतो, तसंच किडाही निर्माण होतो; पण किड्याचं अस्तित्व स्थूल घटकांच्या प्रभावामुळे आणि त्याच्या कृतींच्या क्षुल्लकतेमुळे मर्यादित असतं.
यद् एव जीवनं जीवे चेत्योन्मुखमयात्मकम् । तद् एव पौरुषं तस्मिन् सारं कर्म तद् एव च
ज्या प्रकारे जिवंत प्राण्यामध्ये जिवन असतं, ते विषयांकडे वळणाऱ्या वृत्तीचं असतं; तेच त्याचं पुरुषार्थ, तेच त्याचं सार, आणि तेच त्याचं कर्म आहे.
ब्रह्मणस् सर्गताहन्ते कीटस्याप्य् असदुत्थिते । चित्तमात्रात्मके भ्रान्ते प्रेक्षामात्रभवत्क्षये
ब्रह्मदेवाच्या सृष्टीपासून अगदी कीटकाच्या नाशापर्यंत, जेव्हा मनाची माया संपते, तेव्हा फक्त शुद्ध जाणिवाच उरते.
मातृमानप्रमेयार्थो न चिन्मात्रेतरो यदा । तदा द्वैतैक्यवादार्थश् शशशृङ्गाब्जिनीसमः
जेव्हा जाणणारा, ज्ञान मिळवण्याचे साधन आणि ज्ञेय हे सगळे शुद्ध चेतनेपासून वेगळे राहत नाहीत, तेव्हा द्वैत किंवा अद्वैत यांचे मत म्हणजे आकाशातील कमळ किंवा सशाच्या शिंगासारखेच असत्य ठरते.
भावदार्ढ्यात्मकं मिथ्या ब्रह्मणो ऽण्डं विभाव्यते । आत्मैव कोशकारेण लालारूपात्मकं यथा
ब्रह्मदेवाचे अंड हे खरेपणाच्या स्वरूपाचे आहे असे समजले जाते, पण ते खरे नाही; जसे रेशीमकोष तयार करणारा किडा स्वतःच्या थुंकीतून कोष करतो, तसाच आत्मा देखील कल्पनेने वेगळा दिसतो.
सत्तया ब्रह्मणा यद् यद् यथा दृष्टं विभाति तत् । तत् तथा दृश्यते तज्ज्ञैस् स्वभावस्यैष निश्चयः
ब्रह्मदेवाला जे जे खरे वाटते, ते तसेच दिसते; वस्तूंच्या स्वभावाचा हा निश्चित अर्थ आहे, असे ज्यांना सत्याची ओळख आहे ते सांगतात.
यथा यद् उदितं वस्तु तन् न तत्तां विना भवेत् । निमेषम् अपि कल्पो वा स्वभावस्यैष निश्चयः
जगात जी कोणतीही वस्तू प्रकट होते, ती तिच्या स्वभावाशिवाय एक क्षणही टिकू शकत नाही. हेच वस्तूंच्या खऱ्या स्वरूपाचं निश्चित ज्ञान आहे.