ब्रह्म सर्वं जगद् वस्तु पिण्ड एकम् अखण्डितम् । फलपत्त्रलतागुल्मपीठं बीजम् इव स्थितम्
संपूर्ण जग ब्रह्मच आहे; ते एक अखंड आणि अखंडित असा समूह आहे, जणू एखाद्या बीजात फळ, पानं, वेल, झुडूप आणि आसन सगळं सामावलेलं असतं तसं.
अहो चित्रं जगद् इदम् असत् सद् इव भासते । अहो बृहद् अहो स्वच्छम् अहो स्फुटम् अहो तनु
वा! हे जग किती अद्भुत आहे, खरं नसूनही खरं वाटतं; किती विशाल, किती पारदर्शक, किती स्पष्ट आणि किती सूक्ष्म आहे!
ब्रह्मणि प्रतिभासात्मा तन्मात्रगणगोलकः । अवश्यायकणाभो ऽसौ यथा स्फुरति तच् छ्रुतम्
ब्रह्मामध्ये दिसणाऱ्या गोष्टींचं मूळ म्हणजे सूक्ष्म तत्त्वांचा गोळा, आणि तो जसा अनिवार्य कणांच्या समूहासारखा चमकत असतो, तसंच ऐकायला येतं.
यथासौ याति वैमुख्यं यथा भवति चात्मभूः । यथा स्वभावसिद्धिर् वा तथा कथय मे प्रभो
हे प्रभु, तो कसा मागे वळतो, आत्मा कसा स्थिर होतो, आणि स्वाभाविक सिद्धी कशी मिळते, हे मला सांग.
अत्यन्तासम्भवद् रूपम् अनन्यत् स्वस्वभावतः । अत्यन्ताननुभूतं सत् स्वनुभूतम् इवाग्रतः
त्याचे स्वरूप अगदी अशक्य आहे, पण ते स्वतःच्या स्वभावासारखेच आहे; कधीच अनुभवले गेले नाही तरी, ते समोर जणू प्रत्यक्ष दिसते.
हुल्लस् सभुल्लो घुल्लाङ्घ इति बालहृदि स्फुटम् । यथोदेति तथोदेति परे ब्रह्मणि जीवता
लहान मुलाच्या मनात 'हुल्लस', 'सभुल्लो', 'घुल्लांघ' असे शब्द जसे स्पष्टपणे येतात, तसंच हा जीव परम ब्रह्मात प्रकटतो.
मानमेयात्मिकाशुद्धासत्यैव सत्यवत् स्थिता । भिन्नेव च न भिन्नास्माद् ब्रह्मणो बृंहणात्मिका
ती मोजता येणारी, शुद्ध आणि असत्य असूनही खरी असल्यासारखीच स्थिर असते; वेगळी वाटली तरी, ती ब्रह्मापासून वेगळी नाही, कारण ब्रह्माचा स्वभाव विस्ताराचा आहे.
यथा ब्रह्म भवत्य् आशु जीवः कलनजीवितः । तथा जीवो भवत्य् आशु मनो मननवेदनम्
जसा जीव कल्पनेच्या आधारावर जगतो आणि लगेचच ब्रह्मरूप होतो, तसाच तो जीव विचार आणि जाणिवेच्या स्वरूपाचा मन होतो.
चित्तं तन्मात्रमननं पश्यत्य् आशु स्वरूपवत् । एष सङ्घो ऽनिललवप्रख्यस् स्फुरति खान्तरे
मन हे फक्त सूक्ष्म तत्त्वांचा विचार करणारे असते आणि ते लगेचच स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखते; हा समूह वाऱ्याच्या झोतासारखा आकाशात चमकतो.
औच्छून्यम् एषो ऽनुभवत्य् अवश्यायकणोपमम् । संवेदनात्मकं कालकलितैकान्तम् आत्मनि
हे शून्यतेचा अनुभव घेते, जणू काही अपरिहार्यतेच्या कणासारखे; त्याचे खरे स्वरूप म्हणजेच जाणीव, आणि काळाच्या छायेत ते स्वतःमध्येच स्थिर असते.
अहं किम् इति शब्दार्थवेदनाम् सो ऽङ्गसंविदम् । संविदन् वस्तुशब्दार्थं जीवः पश्यति सार्थकम्
'मी कोण आहे?' अशा शब्दांचा अर्थ आणि अंगांची जाणीव जीवाला उमगते; जाणीव वस्तूंचा आणि शब्दांचा खरा अर्थ ओळखते.
तादृक्संवेदनस् सो ऽथ रसशब्दार्थवेदनम् । भाविजिह्वार्थनाम्नैकदेशे ऽनुभवति क्षणात्
अशा जाणिवेने मग तो चवीचा, आवाजाचा आणि अर्थाचा अनुभव घेतो, आणि हे सगळं क्षणभर 'भावजिह्वा' नावाच्या भागात अनुभवतो.
तादृक्संवेदनाज् जीवश् शब्दार्थोन्मुखतां गतः । भविष्यन्नेत्रनाम्नैकदेशे भवति भासनम्
अशा जाणिवेमुळे जीवाला शब्दाचा अर्थ जाणून घ्यायची ओढ निर्माण होते, आणि 'भविष्य नेत्र' नावाच्या भागात प्रकाश येतो.
तादृक्संवेदनस् सो ऽथ घ्राणं तद्वृत्तिवेदनात् । स्थितो यस्मिन् भविष्यन्ती तावद् दृष्ट्यादितत्स्थितिः
अशा जाणिवेने मग तो नाकाचं कार्यही अनुभवतो; जिथे तो स्थिरावतो, तिथेच दृष्टी वगैरेची स्थिती राहते.
एवम्प्रायस् स जीवात्मा काकतालीयवच् छनैः । विशिष्टसन्निवेशत्वं भावितं पश्यति स्वतः
अशा प्रकारे, जीवात्मा कावळा आणि ताडफळाच्या योगासारखा, हळूहळू स्वतःमध्ये निर्माण होणारी वेगळी रचना पाहतो.
स तस्य सन्निवेशस्य त्व् असतो ऽपि सतस् सतः । शब्दभावैकदेशत्वं श्रवणार्थेन विन्दति
तो त्या रचनेत, ती खरी असो वा नसावी, अस्तित्वात असो वा नसावी, कानाने ऐकताना शब्दाचा काही भाग आहे हे ओळखतो.
स्पर्शभावैकदेशत्वं त्वक्छब्दार्थेन विन्दति । रसभावैकदेशत्वं जिह्वार्थाकृति पश्यति
तो त्वचा आणि शब्द यांच्या अर्थाने स्पर्शाचा काही भाग ओळखतो, आणि जिभेच्या विषयाच्या रूपातून चवीचा काही भाग पाहतो.
रूपभावैकदेशत्वं नेत्रार्थाकृति पश्यति । गन्धभावैकदेशत्वं नासिकात्वेन पश्यति
तो डोळ्याच्या विषयाच्या आकारातून रूपाचा काही भाग पाहतो, आणि नाकाच्या स्वरूपातून वासाचा काही भाग ओळखतो.
एवम्भावमयैतत्ता प्रकटीकरणक्षमम् । भविष्यद् इन्द्रियाख्यं सा रन्ध्रं पश्यति देहके
अशा गुणांनी बनलेली ही अवस्था प्रकट होण्यास सक्षम आहे; तो शरीरात भविष्यात इंद्रिय म्हणवले जाणारे ते छिद्र पाहतो.
इत्य् एवम् आदिजीवस्य राघवाद्यतनस्य च । उदेति प्रतिभासात्मा देह एवातिवाहिकः
राघव, जसा आद्य जीव आहे तसाच सध्याचा जीवसुद्धा, त्याच्यातील प्रतितीचा आत्मा, म्हणजे देहातच फिरणारा जीव, हाच उगवतो.
अनाख्यैव परा सत्ता स्वातिवाहिकताम् इव । सा गच्छत्य् अप्य् अगच्छन्ती तादृक्शक्त्यात्मभावनात्
ती परम सत्ता, जी वर्णन करता येत नाही, ती जणू काही देहांमध्ये फिरते असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात ती कुठेही जात नाही — हे सगळं आत्मकल्पनेच्या शक्तीमुळे घडतं.
मातृमेयप्रमाणादि यदा ब्रह्मैव वेदनात् । तदातिवाहिकोक्तीनां कः प्रसङ्गस् तद् एव तत्
जेव्हा जाणणारा, जाणवणारी वस्तू आणि जाणण्याचं साधन — हे सगळं ब्रह्मच आहे, हे प्रत्यक्ष ज्ञानानं उमगलं, तेव्हा देहांतरणाच्या गोष्टींना काय अर्थ उरतो? कारण तेच एक सत्य आहे.
अन्यत्ववेदनाद् अन्यः परस्माद् आतिवाहिकः । ब्रह्मत्ववेदनाद् ब्रह्म नासंवित्तिर् हि सान्यथा
जेव्हा वेगळेपणाची जाणीव असते तेव्हा देहांतरण वेगळं वाटतं; पण जेव्हा फक्त ब्रह्माचीच ओळख होते, तेव्हा फक्त ब्रह्मच उरतं — दुसरी कोणतीही जाणीव राहत नाही.
असम्भवाद् असंवित्तेर् ब्रह्मात्मकतयाथवा । को मोक्षः को विचारस् स्याद् अलं भेदविकल्पनैः
ब्रह्मरूपाव्यतिरिक्त कोणतीही जाणीव शक्यच नसेल, तर मग मुक्ती किंवा विचार कशाचा? या भेदभावांच्या कल्पना पुरे आता.
सिद्धान्तकाल एवैष प्रश्नस् ते राम राजते । अकालपुष्पमाला हि शोभनापि न शोभते
हे राम, तुझा हा प्रश्न फक्त निष्कर्षाच्या वेळीच शोभतो; कारण ऋतू नसताना केलेली फुलांची माळ जरी सुंदर असली, तरी खरी शोभा येत नाही.
सार्थैवानर्थिकाकालमाला विवलिता यथा । तथैवाकालगीर् जन्तोस् सर्वं काले हि शोभते
जशी योग्य वेळ न साधता केलेली माळ कितीही सजवली तरी शोभत नाही, तसंच जिवंत प्राण्याने अयोग्य वेळी बोललेलं काहीच शोभत नाही; प्रत्येक गोष्ट आपल्या वेळेतच छान दिसते.
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञानां कालो दातेति दृश्यते । ननु सर्वपदार्थानां कालेन फलयोगिता
अडथळे असो किंवा परवानगी, हे सगळं काळच देतो असं दिसतं; खरंतर प्रत्येक गोष्टीचं फळ मिळणं काळावरच अवलंबून असतं.
एवम् एष स जीवात्मा सुप्तात्मा समुपस्थितः । पितामहत्वम् उच्छूनः पश्यन्न् आत्मनि कालतः
अशा प्रकारे, हा जीवात्मा झोपेत असताना, काळाच्या ओघात स्वतःमध्ये पूर्वीचा पितामहपदाचा अनुभव संपलेला आहे हे पाहतो.
ओमुच्चारणसंवित्तिपूर्वं वेदान् प्रपश्यति । यः करोति मनोराज्यं भवत्य् आशु स तन्मतिः
जो 'ॐ' या उच्चाराच्या जाणिवेपूर्वी वेदांचे दर्शन करतो आणि आपल्या मनाच्या राज्यावर राज्य करतो, तो लवकरच त्या समजुतीत स्थिर होतो.
इदम् एवम् असत् सद्वद् विदन् व्योम्नि सुतात्मनि । पर्वतौघाकृति व्योमजगद् व्योम्नि विजृम्भते
हे खरे नसलेलेही खरे आहे असे समजून, शुद्ध आत्म्याच्या आकाशात, पर्वतांच्या राशीसारखे हे विश्व त्या आकाशात विस्तारते.