अत्यन्तशुद्धचिन्मात्रे परिणामश् चिराय यः । तुर्यातीतं पदं यत् स्यात् तत्स्थो भूयो न शोचति
जो माणूस अत्यंत शुद्ध चैतन्याच्या अवस्थेत, म्हणजे चतुर्थ अवस्थेपलीकडे, दीर्घकाळ स्थिर राहतो, तो पुन्हा कधीच दुःखी होत नाही.
तस्मिन् सर्वम् उदेतीदं तस्मिन्न् एव प्रलीयते । तत्रैव तनुते चेदं दृष्टौ मुक्तावली यथा
त्या शुद्ध चैतन्यातून हे सर्व जग उत्पन्न होतं आणि त्यातच विलीन होतं. ह्याच ठिकाणी हे विश्व विस्तारतं, जसं एखाद्या दृष्टीमध्ये मोत्यांची माळ दिसते.
अरोधकत्वात् खं हेतुर् यथा वृक्षसमुन्नतेः । अकर्त्र्य् अपि तथा कर्त्री चेतनाच् चिज् जगत्स्थितेः
जसं आकाश काहीही अडथळा करत नाही म्हणून झाड वाढू शकतं, तसंच, काहीही कृती न करता, चैतन्य हेच या जगाच्या अस्तित्वाचं कारण आहे.
सन्निधानाद् यथा लोहः प्रतिबिम्बस्य हेतुताम् । यात्य् आदर्शस् तथैवायं चिन्मयो ऽप्य् अर्थवेदने
जसं लोखंड आरशाजवळ असलं की त्याचं प्रतिबिंब तयार होतं, तसंच, ही चैतन्यदशा वस्तूंच्या जाणिवेसाठी कारणीभूत ठरते.
बीजम् अङ्कुरपत्त्रादियुक्त्या यद्वत् फलं भवेत् । चिन्मात्रं चेत्यजीवादियुक्त्या तद्वन् मनो भवेत्
जसं बीज अंकुर, पानं आणि इतर प्रक्रियेमुळे फळ देतं, तसंच, शुद्ध चैतन्य वस्तू, जीव आणि मन यांच्या प्रक्रियेतून मन निर्माण करतं.
स्वतो बीजं फलाद्य् उज्झद् यथा बीजं पुनर् भवेत् । तथा चिच् चेत्यचित्तादि त्यक्त्वा स्वास्थ्येन तिष्ठति
जसं एखादं बीज आपोआप फळ देऊन पुन्हा बीज होतं, तसंच, जेव्हा चैतन्य, त्याचे विषय आणि मन हे सोडून दिलं जातं, तेव्हा माणूस आपल्या नैसर्गिक अवस्थेत स्थिर राहतो.
यद्य् अप्य् अबोधे बोधे च बीजान्तस् तरुबीजयोः । इव भेदो ऽस्ति न जगद्ब्रह्मणोर् अपि चित्तयोः
जरी अज्ञान आणि ज्ञान यात फरक आहे, जसा झाडातलं बीज आणि मूळ बीज यात असतो, तरी जगाचं मन आणि ब्रह्माचं मन यात असा काहीही फरक नाही.
तथापि व्यज्यते बोधे सत्य् आत्मत्वम् अखण्डितम् । रूपश्रीर् इव दीपेन चिन्मात्रालोकम् एति यत्
तरीही, जेव्हा ज्ञान प्रकट होतं, तेव्हा आत्म्याचं अखंड स्वरूप उघड होतं, जसं दिव्याच्या प्रकाशात एखाद्या रूपाची शोभा दिसते, तसं शुद्ध चैतन्याचं तेज प्रकट होतं.
यद् यन् निखन्यते भूमेर् यथा तत् तन् नभो भवेत् । या या विचार्यते ऽविद्या तथा सा सा परं भवेत्
जसं जे काही जमिनीत पुरलं जातं ते आकाश होतं, तसंच जी-जी अज्ञान तपासली जाते, तीच-ती परमत्त्वात रूपांतरित होते.
स्फटिकान्तस् सन्निवेशस् स्वाणूनां वेदनाद् यथा । शुद्धो ऽपि भाति नानेव तथा ब्रह्मोदरं जगत्
जसं स्फटिकाच्या कणांची रचना, स्वतःच्या कणांची जाणीव झाल्यामुळे, जरी ती शुद्ध असली तरी अनेकप्रकारची वाटते, तसंच ब्रह्माच्या विशालतेत हे जगही अनेकप्रकारचं दिसतं.
ब्रह्म सर्वं जगद् वस्तु पिण्ड एकम् अखण्डितम् । फलपत्त्रलतागुल्मपीठं बीजम् इव स्थितम्
संपूर्ण जग ब्रह्मच आहे; ते एक अखंड आणि अखंडित असा समूह आहे, जणू एखाद्या बीजात फळ, पानं, वेल, झुडूप आणि आसन सगळं सामावलेलं असतं तसं.
अहो चित्रं जगद् इदम् असत् सद् इव भासते । अहो बृहद् अहो स्वच्छम् अहो स्फुटम् अहो तनु
वा! हे जग किती अद्भुत आहे, खरं नसूनही खरं वाटतं; किती विशाल, किती पारदर्शक, किती स्पष्ट आणि किती सूक्ष्म आहे!
ब्रह्मणि प्रतिभासात्मा तन्मात्रगणगोलकः । अवश्यायकणाभो ऽसौ यथा स्फुरति तच् छ्रुतम्
ब्रह्मामध्ये दिसणाऱ्या गोष्टींचं मूळ म्हणजे सूक्ष्म तत्त्वांचा गोळा, आणि तो जसा अनिवार्य कणांच्या समूहासारखा चमकत असतो, तसंच ऐकायला येतं.
यथासौ याति वैमुख्यं यथा भवति चात्मभूः । यथा स्वभावसिद्धिर् वा तथा कथय मे प्रभो
हे प्रभु, तो कसा मागे वळतो, आत्मा कसा स्थिर होतो, आणि स्वाभाविक सिद्धी कशी मिळते, हे मला सांग.
अत्यन्तासम्भवद् रूपम् अनन्यत् स्वस्वभावतः । अत्यन्ताननुभूतं सत् स्वनुभूतम् इवाग्रतः
त्याचे स्वरूप अगदी अशक्य आहे, पण ते स्वतःच्या स्वभावासारखेच आहे; कधीच अनुभवले गेले नाही तरी, ते समोर जणू प्रत्यक्ष दिसते.
हुल्लस् सभुल्लो घुल्लाङ्घ इति बालहृदि स्फुटम् । यथोदेति तथोदेति परे ब्रह्मणि जीवता
लहान मुलाच्या मनात 'हुल्लस', 'सभुल्लो', 'घुल्लांघ' असे शब्द जसे स्पष्टपणे येतात, तसंच हा जीव परम ब्रह्मात प्रकटतो.
मानमेयात्मिकाशुद्धासत्यैव सत्यवत् स्थिता । भिन्नेव च न भिन्नास्माद् ब्रह्मणो बृंहणात्मिका
ती मोजता येणारी, शुद्ध आणि असत्य असूनही खरी असल्यासारखीच स्थिर असते; वेगळी वाटली तरी, ती ब्रह्मापासून वेगळी नाही, कारण ब्रह्माचा स्वभाव विस्ताराचा आहे.
यथा ब्रह्म भवत्य् आशु जीवः कलनजीवितः । तथा जीवो भवत्य् आशु मनो मननवेदनम्
जसा जीव कल्पनेच्या आधारावर जगतो आणि लगेचच ब्रह्मरूप होतो, तसाच तो जीव विचार आणि जाणिवेच्या स्वरूपाचा मन होतो.
चित्तं तन्मात्रमननं पश्यत्य् आशु स्वरूपवत् । एष सङ्घो ऽनिललवप्रख्यस् स्फुरति खान्तरे
मन हे फक्त सूक्ष्म तत्त्वांचा विचार करणारे असते आणि ते लगेचच स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखते; हा समूह वाऱ्याच्या झोतासारखा आकाशात चमकतो.
औच्छून्यम् एषो ऽनुभवत्य् अवश्यायकणोपमम् । संवेदनात्मकं कालकलितैकान्तम् आत्मनि
हे शून्यतेचा अनुभव घेते, जणू काही अपरिहार्यतेच्या कणासारखे; त्याचे खरे स्वरूप म्हणजेच जाणीव, आणि काळाच्या छायेत ते स्वतःमध्येच स्थिर असते.
अहं किम् इति शब्दार्थवेदनाम् सो ऽङ्गसंविदम् । संविदन् वस्तुशब्दार्थं जीवः पश्यति सार्थकम्
'मी कोण आहे?' अशा शब्दांचा अर्थ आणि अंगांची जाणीव जीवाला उमगते; जाणीव वस्तूंचा आणि शब्दांचा खरा अर्थ ओळखते.
तादृक्संवेदनस् सो ऽथ रसशब्दार्थवेदनम् । भाविजिह्वार्थनाम्नैकदेशे ऽनुभवति क्षणात्
अशा जाणिवेने मग तो चवीचा, आवाजाचा आणि अर्थाचा अनुभव घेतो, आणि हे सगळं क्षणभर 'भावजिह्वा' नावाच्या भागात अनुभवतो.
तादृक्संवेदनाज् जीवश् शब्दार्थोन्मुखतां गतः । भविष्यन्नेत्रनाम्नैकदेशे भवति भासनम्
अशा जाणिवेमुळे जीवाला शब्दाचा अर्थ जाणून घ्यायची ओढ निर्माण होते, आणि 'भविष्य नेत्र' नावाच्या भागात प्रकाश येतो.
तादृक्संवेदनस् सो ऽथ घ्राणं तद्वृत्तिवेदनात् । स्थितो यस्मिन् भविष्यन्ती तावद् दृष्ट्यादितत्स्थितिः
अशा जाणिवेने मग तो नाकाचं कार्यही अनुभवतो; जिथे तो स्थिरावतो, तिथेच दृष्टी वगैरेची स्थिती राहते.
एवम्प्रायस् स जीवात्मा काकतालीयवच् छनैः । विशिष्टसन्निवेशत्वं भावितं पश्यति स्वतः
अशा प्रकारे, जीवात्मा कावळा आणि ताडफळाच्या योगासारखा, हळूहळू स्वतःमध्ये निर्माण होणारी वेगळी रचना पाहतो.
स तस्य सन्निवेशस्य त्व् असतो ऽपि सतस् सतः । शब्दभावैकदेशत्वं श्रवणार्थेन विन्दति
तो त्या रचनेत, ती खरी असो वा नसावी, अस्तित्वात असो वा नसावी, कानाने ऐकताना शब्दाचा काही भाग आहे हे ओळखतो.
स्पर्शभावैकदेशत्वं त्वक्छब्दार्थेन विन्दति । रसभावैकदेशत्वं जिह्वार्थाकृति पश्यति
तो त्वचा आणि शब्द यांच्या अर्थाने स्पर्शाचा काही भाग ओळखतो, आणि जिभेच्या विषयाच्या रूपातून चवीचा काही भाग पाहतो.
रूपभावैकदेशत्वं नेत्रार्थाकृति पश्यति । गन्धभावैकदेशत्वं नासिकात्वेन पश्यति
तो डोळ्याच्या विषयाच्या आकारातून रूपाचा काही भाग पाहतो, आणि नाकाच्या स्वरूपातून वासाचा काही भाग ओळखतो.
एवम्भावमयैतत्ता प्रकटीकरणक्षमम् । भविष्यद् इन्द्रियाख्यं सा रन्ध्रं पश्यति देहके
अशा गुणांनी बनलेली ही अवस्था प्रकट होण्यास सक्षम आहे; तो शरीरात भविष्यात इंद्रिय म्हणवले जाणारे ते छिद्र पाहतो.
इत्य् एवम् आदिजीवस्य राघवाद्यतनस्य च । उदेति प्रतिभासात्मा देह एवातिवाहिकः
राघव, जसा आद्य जीव आहे तसाच सध्याचा जीवसुद्धा, त्याच्यातील प्रतितीचा आत्मा, म्हणजे देहातच फिरणारा जीव, हाच उगवतो.