जरामरणदुःखानाम् एका रत्नसमुद्गिका । आधिव्याधिविलासानां नित्यमत्ता विलासिनी
तीच म्हातारपण, मृत्यू आणि दुःख यांचा रत्नांचा पेटारा आहे; ती नेहमीच व्याधी आणि आजार यांच्यात रंगून खेळणारी आहे.
क्षणम् आलोकविमला सान्धकारलवा क्षणम् । व्योमवीथीसमा तृष्णा नीहारगहना क्षणम्
क्षणभर ती निर्मळ आणि उजळ भासते, तर क्षणभर काळोखाचा तुकडा होते; तृष्णा आकाशातील वाटेसारखी, क्षणभर धुक्यासारखी दाट होते.
गच्छतूपशमं तृष्णा कार्यव्यायामशान्तये । तमी घनतमःकृष्णा यथा रक्षोनिवृत्तये
शांतीसाठी आणि अस्थिर कृत्य थांबवण्यासाठी तृष्णा जाऊ द्या; ती घनदाट अंधारासारखी काळी आहे, जणू काही राक्षस दूर करण्यासाठीच.
तावन् मुह्यत्य् अयं लोको मूको विलुलिताशयः । यावद् एवानुसन्धत्ते तृष्णाविषविषूचिकाम्
जोपर्यंत ही तृष्णेची विषारी साथ मागे लागलेली असते, तोपर्यंत हा जग भ्रमित, गप्प आणि चित्त अस्थिरच राहतो.
लोको ऽयम् अखिलं दुःखं चिन्तयोज्झित उज्झति । चिन्ताविषूचिकामन्त्रश् चिन्तात्यागो हि कथ्यते
चिंतेपासून मुक्त झाल्यावर हे संपूर्ण जग दु:ख सोडते; चिंता दूर करणं हेच या चिंतेच्या आजारावरचं खरं औषध आहे असं सांगितलं जातं.
तृणपाषाणकाष्ठादि सर्वम् आमिषशङ्कया । आदधाना स्फुरत्य् अन्तस् तृष्णा मत्स्यी ह्रदे यथा
गवत, दगड, लाकूड यांसारख्या प्रत्येक गोष्टीत काहीतरी मिळेल या आशेने तृष्णा मनात सतत हलत राहते, जशी तळ्यात मासळी सतत हालचाल करत असते.
रोगार्तिरङ्गगा तृष्णा गम्भीरम् अपि मानवम् । उत्तानतां नयत्य् आशु सूर्यांशव इवाम्बुजम्
तृष्णेची वेदना शरीरात रोगासारखी निर्माण होते आणि अगदी खोल विचार करणाऱ्या माणसालाही ती पटकन उघड्यावर आणते, जशी सूर्यकिरणे कमळाचे फूल उमलवतात.
अन्तश्शून्या ग्रन्थिमत्यो दीर्घस्वाङ्कुरकण्टकाः । मुक्तामणिश्रियो नित्यं तृष्णा वेणुलता इव
तृष्णा म्हणजे बांबूच्या वेलीप्रमाणे आहे — आतून रिकामी, गाठींनी भरलेली, लांब, कोंब आणि काट्यांनी युक्त, आणि नेहमी मोत्यांसारख्या शोभेने सजलेली.
अहो बत महच् चित्रं तृष्णाम् अपि महाधियः । दुश्छेद्याम् अपि कृन्तन्ति विवेकेनामलासिना
काय आश्चर्य! किती मोठी गोष्ट आहे की, मोठ्या बुद्धीचे लोकसुद्धा निर्मळ विवेकाच्या तलवारीने या तृष्णेला छाटू शकतात, जरी ती छाटायला फार कठीण असली तरी.
नासिधारा न वज्राग्निर् न तप्तायःकणार्चिषः । तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मंस् तृष्णेयं हृदि संस्थिता
हे ब्रह्मन्, तलवारीची धार, वज्र, किंवा तापलेल्या लोखंडाच्या ठिणग्याही जशा तीक्ष्ण नाहीत, तशी हृदयात असलेली ही तृष्णा अधिक तीक्ष्ण आहे.
कज्जलासिततीक्ष्णाग्रास् स्नेहदीर्घदशापराः । प्रकाशा दाहदस्पर्शास् तृष्णा दीपशिखा इव
तृष्णा म्हणजे दिव्याच्या ज्योतीसारखी आहे — तिच्या टोकावर काळं काजळ आहे, तिचं अंग तेलामुळे लांबट झालंय, ती तेजस्वी आहे आणि तिचा स्पर्श जाळणारा आहे.
अपि मेरूपमं प्राज्ञम् अपि शूरम् अपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम्
तृष्णा इतकी बलवान आहे की, ती मेरू पर्वतासारख्या स्थिर आणि शहाण्या माणसालाही, पराक्रमी असो वा ठाम असो, एका क्षणात गवतासारखा क्षुल्लक करून टाकते.
विस्तीर्णगहना भीमा घनजालरजोमयी । सान्धकारोग्रनीहारा तृष्णा विन्ध्यमहाटवी
तृष्णा म्हणजे विंध्य पर्वताची घनदाट, भयंकर आणि विस्तीर्ण जंगलासारखी आहे — जिथे ढगांचा आणि धुळीचा पसारा आहे, दाट अंधार आणि घनदाट धुके भरलेलं आहे.
एकैव सर्वभुवनान्तरलब्धलक्ष्या दुर्लक्षताम् उपगतेव पुरस्स्थितैव । तृष्णा स्थिता जगति चञ्चलवीचिमाले क्षीरार्णवाम्बुपटले मधुरेव शक्तिः
तृष्णा एकटीच सर्व जगात सर्वत्र दिसते, पण ओळखायला फार कठीण आहे; ती या जगात जणू क्षीरसागराच्या पृष्ठभागावरच्या चंचल लाटांसारखी, गोड पण सामर्थ्यवान, अशी उभी आहे.
आर्द्रान्त्रतन्त्रीगहनो विकारी परितापवान् । देहस् स्फुरति संसारे सो ऽपि दुःखाय केवलम्
हा देह आतून ओलसर, गुंतागुंतीचा, सतत बदलणारा आणि दुःखांनी भरलेला आहे. तो या जगात अस्वस्थपणे फिरतो आणि फक्त दुःखाचाच कारण ठरतो.
अज्ञो ऽपि तज्ज्ञसदृशो वलितात्मचमत्कृतिः । युक्त्या भव्यो ऽप्य् अभव्यो मे न जडो नापि चेतनः
अज्ञान असूनही हा देह जाणणाऱ्यासारखा भासतो, खोट्या अहंकाराने वागतो; विचार केला तर कधी योग्य, कधी अयोग्य वाटतो, पण तो ना पूर्ण जड आहे, ना पूर्ण चेतन.
जडाजडदृशोर् मध्ये दोलायितदुराशयः । न विवेकी न मूढात्मा मोहम् एव प्रयच्छति
हा देह जड आणि चेतन यांच्या मधे डोलणारा, अस्थिर आणि अनिश्चित अपेक्षांनी भरलेला आहे; तो ना विवेकी आहे, ना मूर्ख, फक्त भ्रमच निर्माण करतो.
स्तोकेनानन्दम् आयाति स्तोकेनायाति खेदिताम् । नास्ति देहसमश् शोच्यो नीचो गुणबहिष्कृतः
हा देह थोडा आनंद आणि थोडं दुःख अनुभवतो; पण देहासारखा दुसरा कोणताही दयनीय, नीच आणि गुणरहित नाही.
आगमापायिना नित्यं दन्तकेसरशालिना । विकासिस्मितपुष्पेण प्रतिक्षणम् अलङ्कृतः
हा देह नेहमी येण्या-जाण्याच्या प्रवाहात असतो, त्याला दात आणि केसांची शोभा असते, आणि उमलणाऱ्या फुलांसारख्या हास्याने तो प्रत्येक क्षणी सजलेला असतो.
भुजशाखौघनमितो द्विजानुस्तम्भसुस्थितः । लोचनालिवपाक्रान्तश् शिरःपीठबृहत्फलः
त्याच्या हातांच्या फांद्या असतात, हाडांच्या खांबांवर तो मजबूत उभा असतो, डोळ्यांत मधमाश्यांच्या झुंडीप्रमाणे चैतन्य भरलेले असते, आणि मानेवर ठेवलेले डोके मोठ्या फळासारखे दिसते.
स्रवदस्रुरसस्रोता हस्तपादसुपल्लवः । गुल्फवान् कार्यसङ्घातविहङ्गमततास्पदम्
त्याचे हातपाय कोवळ्या कळ्यांसारखे असतात, रक्त आणि रस यांच्या नद्या त्यात वाहतात, टाचा असतात, आणि कर्मरूपी पक्ष्यांना विसावण्यासाठी तो जागा असतो.
सच्छायो देहवृक्षो ऽयं जीवपान्थगणास्पदम् । कस्यात्मीयः कस्य पर आस्थानास्थे किलात्र के
हा देहरूपी वृक्ष स्वतःची सावली घेऊन जीवांच्या प्रवाशांसाठी आश्रयस्थान आहे; मग हा कोणाचा स्वतःचा आहे, कोणाचा परका आहे—इथे खरेच कोण आपला आणि कोण परका?
भारसन्तारणार्थेन गृहीतायां पुनः पुनः । नावि देहलतायां च कस्य स्याद् आत्मभावना
हे शरीर वारंवार फक्त ओझं वाहण्यासाठी घेतलं जातं, तर मग कोण त्याला स्वतःचं समजेल? जसं कोणी स्वतःला होडी किंवा वेल मानत नाही, तसंच.
देहनाम्नि वने शून्ये बहुगर्तसमाकुले । तनूरुहासङ्ख्यतरौ विश्वासं को ऽधिगच्छति
शरीर नावाच्या या ओसाड जंगलात, जिथे अनेक खड्डे आहेत आणि केसांची झाडं असंख्य आहेत, तिथे कोणाला खरंच विश्वास वाटेल?
चर्मस्नाय्वस्थिवलिते शरीरपटहे दृढे । मार्जारवद् अहं नान्तस् तिष्ठाम्य् अविरतध्वनौ
चामडी, स्नायू आणि हाडांनी विणलेल्या या मजबूत शरीराच्या आवरणात, मी मांजरीसारखा आत शांत बसत नाही; तिथे नेहमीच गोंधळ असतो.
संसारारण्यसंरूढो विलसच्चित्तमर्कटः । चिन्तामञ्जरिकाकारो दीर्घदुःखघुणक्षतः
संसाराच्या जंगलात वाढलेला मनाचा माकड, चिंता या फुलांच्या घडासारखा दिसतो आणि दीर्घ काळाच्या दुःखरूपी किड्याने जखमी झालेला असतो.
तृष्णाभुजङ्गमीगेहः कोपकाककृतालयः । स्मितपुष्पो द्रुमश् श्रीमाञ् शुभाशुभमहाफलः
हे शरीर म्हणजे तृष्णेच्या सापाचं घर आहे, रागाच्या कावळ्याने बांधलेलं घर आहे; त्याचं हास्य म्हणजे फुलं, हा वृक्ष सुंदर आहे आणि शुभ-अशुभ मोठ्या फळांनी भरलेला आहे.
सुस्कन्धो दोर्लताजालो हस्तस्तबकसुन्दरः । पवनस्पन्दिताशेषस्वाङ्गावयवपल्लवः
याचा खोड मजबूत आहे, हातांची जाळी सुंदर आहे, हात म्हणजे देखण्या फुलांच्या घड्या आहेत आणि वाऱ्याने हलणाऱ्या कोवळ्या फांद्यांसारखी सगळी अंगांची पानं आहेत.
सर्वेन्द्रियखगाधारस् सुजानुस् सुत्वग् उन्नतः । सरसच्छायया युक्तः कामपान्थनिषेवितः
सर्व इंद्रियांच्या पक्ष्यांनी हा आधारलेला आहे, गुडघे सुडौल आहेत, त्वचा गुळगुळीत आणि उंच आहे, स्वतःच्या सरोवराच्या सावलीने शोभलेला आहे आणि इच्छेच्या वाटसरूंनी नेहमी वावरलेला आहे.
मूर्ध्नि सञ्जनितादीर्घशिरोरुहतृणावलिः । अहङ्कारजरद्गृद्धकुलायसुषिरोदरः
डोक्यावर लांब गवतासारख्या केसांची रांग उगवलेली आहे आणि आतल्या पोकळीत अहंकाराने म्हाताऱ्या गिधाडांचं घरटं आहे.