यच् चेत्यते तद् इतरद् व्यतिरिक्तं चितो ऽस्ति नो । किञ्चिन् नास्तीति संशान्त्या चितश् शाम्यति चेतनम्
जे काही चित्ताला दिसतं, ते चित्तापासून वेगळं नाही; आणि जेव्हा काहीच वेगळं असं वाटत नाही, तेव्हा चित्ताचं सर्व हालचाल शांत होते.
चिद्घनेनैकताम् एत्य यदा तिष्ठसि निश्चलः । शाम्यन् व्यवहरन् वापि तदा संशान्त उच्यसे
शुद्ध चैतन्याशी एकरूप होऊन, जेव्हा तू पूर्णपणे स्थिर राहतोस, मग तू काही करीत असो किंवा निवांत बसलेला असो, त्या वेळी तुला खऱ्या अर्थाने शांत म्हणतात.
तन्वी चेतयते चेत्यं घना चिन् नाङ्ग चेतति । अल्पक्षीवः क्षोभम् एति घनक्षीवो हि शाम्यति
सूक्ष्म चेतना वस्तूंचा अनुभव घेते; पण जेव्हा चेतना घन होते, तेव्हा तिला काहीच कळत नाही. जसा थोडासा मद्यपान केलेला माणूस अस्वस्थ होतो, तसा पूर्णपणे नशेत बुडालेला माणूस मात्र शांत असतो.
चिद्घनैक्यं प्रयातस्य रूढस्य परमे पदे । नैरात्म्यशून्यवादाद्यैः पर्यायैः कथनं भवेत्
जो शुद्ध चैतन्याशी एकरूप होऊन त्या परम अवस्थेत पूर्णपणे स्थिर झाला आहे, त्याच्या त्या अवस्थेला 'स्वत्वशून्यता', 'रिक्तता' अशा वेगवेगळ्या शब्दांनी सांगितले जाऊ शकते.
चिच् चेतनेन चेत्यत्वम् इत्य् एवं पश्यति भ्रमम् । जाये जीवामि नश्यामि संसरामीत्य् असन्मयम्
चैतन्याचीच गफलत अशी आहे की, ते स्वतःला जाणणारा आणि जाणले जाणारे असे वेगळे समजते, आणि त्यामुळेच 'मी जन्मलो, मी जगतो, मी नष्ट होतो, मी संसारात फिरतो' अशा खोट्या कल्पना निर्माण होतात.
स्वभावाद् व्यतिरिक्तं तु न चितश् चास्ति चेतनम् । स्पन्दाद् ऋते यथा वायाव् अतः किं केन चेत्यते
स्वभावापलीकडे वेगळं काहीच चैतन्य किंवा जाणिव नाही; जसं वाऱ्याला कंप नसताना हालचालच होत नाही, तसंच इथे कोण काय जाणतो?
चेत्ये त्व् असम्भवत्य् एव किञ्चिद् यच् चेत्यते चिता । रज्जोस् सर्पभ्रमाभासं तद् अविद्याभ्रमं विदुः
जाणणं जर अशक्यच असेल, तर चैतन्याने जे काही जाणल्यासारखं वाटतं, ते दोरीवर साप दिसल्यासारखं भ्रम आहे; ज्ञानी लोक हे अज्ञानाचा फसवा भास समजतात.
संविन्मात्रचिकित्स्ये ऽस्मिन् व्याधौ संसारनामनि । चित्तमात्रपरिस्पन्दे संरम्भो ऽनघ किं तव
ही जी संसार नावाची व्याधी आहे, ती फक्त शुद्ध जाणीवेनं बरी होते; मग, पापरहित, मनाच्या केवळ हलचालींत तू इतका का गुंततोस?
यदि सर्वं परित्यज्य तिष्ठस्य् उत्क्रान्तवासनम् । अमुनैव निमेषेण तन् मुक्तो ऽसि न संशयः
जर तू सर्व काही सोडून, सर्व वासना टाकून स्थिर राहिलास, तर त्या क्षणातच तू मुक्त होतोस—यात काहीच शंका नाही.
यथा रज्ज्वां भुजङ्गाशा विनाङ्गचलनं क्षणात् । संविन्मात्रविवर्तेन नश्यत्य् एवं हि संसृतिः
जशी दोरीमध्ये साप असल्याची कल्पना क्षणात नाहीशी होते, आणि दोरी हललीही नसते, तशीच ही संसाराची माया शुद्ध चैतन्याच्या जाणिवेने लगेच नाहीशी होते.
यत्राभिलाषस् तन् नूनं सन्त्यज्य स्थीयते यदि । प्राप्त एवाङ्ग तन् मोक्षः किम् एतावति दुष्करम्
जिथे इच्छा उत्पन्न होते, तिथे ती पूर्णपणे सोडली आणि मन स्थिर ठेवले, तर मुक्ती मिळतेच, प्रिय. यात इतकं कठीण काय आहे?
अपि प्राणांस् तृणम् इव त्यजन्तीह महाशयाः । यत्राभिलाषस् तन्मात्रत्यागे कृपणता कथम्
इथे मोठ्या मनाचे लोक आपला प्राणसुद्धा गवतासारखा सोडतात; मग इच्छा सोडली की दुसरं काहीही सोडण्यात दुःख वाटण्याचं कारणच काय?
यत्राभिलाषस् तत् त्यक्त्वा चेतसा निरवग्रहम् । प्राप्तं कर्मेन्द्रियैर् गृह्णंस् त्यजन्न् इष्टं च तिष्ठ भोः
जिथे इच्छा उत्पन्न होते, तिथे ती मनाने पूर्णपणे सोडून, कर्मेंद्रियांनी जे येईल ते स्वीकार किंवा नाकार, आणि स्थिर राहा, मित्रा.
यथा करतले बिल्वं यथा वा पर्वतः पुरः । प्रत्यक्षम् एवम् अस्यालम् अजत्वं परमात्मनः
जसा तळहातातला बेलफळ किंवा डोळ्यांसमोरचा डोंगर अगदी स्पष्ट दिसतो, तसंच परब्रह्माचं अजन्म स्वरूपही थेट जाणवतं.
आत्मैव भाति जगद् इत्य् उदितस् तरङ्गैः कल्पान्त एक इव वारिधिर् अप्रमेयः । ज्ञातस् स एव हि ददाति विमोक्षसिद्धिम् अज्ञात एव मनसा चिरबन्धनाय
जसं सगळ्या लाटा समुद्रातच विलीन होतात आणि तो अनंत राहतो, तसंच आत्माचं तेज या जगात दिसून येतं. आत्मा ओळखला की मुक्ती मिळते, पण न ओळखला तर मन दीर्घकाळ बांधलेलं राहतं.
मनस्त्वयोग्यो जीवो ऽयं को भवेत् परमात्मनः । कथं वास्मिन् समुत्पन्नः को वायं वद मे पुनः
हे जीव मनाशी जुळत नाही, तर मग तो परब्रह्माशी कोणता संबंध ठेवतो? तो कसा निर्माण झाला, आणि तो नेमका कोण आहे? मला पुन्हा सांग.
समस्तशक्तिकचितं ब्रह्म सर्वेश्वरं सदा । ययैव शक्त्या स्फुरति प्राप्तां ताम् एव पश्यति
ब्रह्म हे नेहमीच सर्वशक्तींनी युक्त असतं, आणि ज्या शक्तीने ते प्रकट होतं, तीच शक्ती आपल्याला दिसते.
स्वयं यां वेत्ति सर्वात्मा चितिं चेतनरूपिणीम् । सा प्रोक्ता जीवशब्देन सैव सङ्कल्पकारिणी
सर्वांचा आत्मा असलेला जो स्वतःच चेतनेच्या स्वरूपातील चैतन्य जाणतो, त्यालाच 'जीव' असं म्हणतात आणि तोच संकल्प घडवणारा आहे.
स्वभावकारणं द्वित्वे पूर्वं सङ्कल्प्य चित् स्वयम् । नानाकारणतां पश्चाद् याति जन्ममृतिस्थितौ
चैतन्य स्वतःच आधी आपल्या स्वभावात आणि कारणात द्वैताची कल्पना करतं, आणि मग जन्म, मृत्यू, आणि अस्तित्व यामध्ये अनेक कारणांचं रूप घेतं.
एवं स्थिते मुनिश्रेष्ठ दैवं नाम किम् उच्यते । किम् उच्यते तथा कर्म कारणं च किम् उच्यते
असं असताना, हे श्रेष्ठ ऋषी, 'दैव' म्हणजे काय म्हणतात? 'कर्म' म्हणजे काय म्हणतात? आणि 'कारण' म्हणजे काय म्हणतात?
स्पन्दास्पन्दस्वभावं हि चिन्मात्रम् इह विद्यते । खे वात इव तत्स्पन्दात् सोल्लासं शान्तम् अन्यथा
इथे फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, ज्याचं स्वरूप कधी स्पंदन तर कधी निस्पंद असतं; आकाशातल्या वाऱ्यासारखं, त्याच्या स्पंदनातून आनंद येतो, नाहीतर ते शांत राहतं.
चितश् चित्त्वं भावितं सत् स्पन्द इत्य् उच्यते बुधैः । दृश्यत्वाभावितं चैतद् अस्पन्दनम् इति स्मृतम्
शुद्ध चैतन्य जेव्हा मनरूप धारण करतं, तेव्हा ज्ञानी लोक त्याला 'स्पंदन' असं म्हणतात. पण जेव्हा ते असं मनरूप होत नाही, तेव्हा त्याला 'अस्पंदन' असं ओळखलं जातं.
स्पन्दात् स्फुरन्ती चित् सर्गो निस्स्पन्दा ब्रह्म शाश्वतम् । जीवकारणकर्माद्याश् चित्स्पन्दस्याभिधास् स्मृताः
स्पंदनामुळे चैतन्य सृष्टीरूपात प्रकट होतं; आणि जेव्हा स्पंदन नसतं, तेव्हा तेच चैतन्य शाश्वत ब्रह्म असतं. जीवाचं कारण, कृती आणि इतर सर्व गोष्टी या चैतन्याच्या स्पंदनाचीच नावे आहेत असं म्हटलं जातं.
य एवानुभवात्मायं चित्स्पन्दो ऽस्ति स एव हि । जीवकारणकर्माख्यो बीजम् एतद् धि संसृतेः
अनुभवस्वरूप असलेलं हेच चैतन्याचं स्पंदन, जीवाचं कारण, कृती आणि त्याची वेगळेपणाची बीज आहे, आणि ह्यालाच संसाराचं मूळ मानलं जातं.
कृतद्वित्वचिदाभासवशाद् देह उपस्थिते । सङ्कल्पविविधार्थत्वं चित्स्पन्दो ऽनुभवंश् चिरात्
चैतन्यात द्वैताचा भास निर्माण झाल्यामुळे जेव्हा शरीर प्रकट होतं, तेव्हा चैतन्याचं स्पंदन अनेक संकल्पांमधून हळूहळू विविध वस्तूंचा अनुभव घेतं.
नानाकारणतां यातश् चित्स्पन्दो मुच्यते चिरात् । कश्चिज् जन्मसहस्रेण कश्चिद् एकेन जन्मना
चैतन्याची हालचाल वेगवेगळ्या कारणांनी बांधली जाते आणि शेवटी ती मुक्त होते; कुणाला हजार जन्म लागतात, तर कुणाला एका जन्मातच हे साध्य होतं.
स्वभावकारणाद् द्वित्वं चित् समेत्याथ गच्छति । स्वर्गापवर्गनरकबन्धकारणतां शनैः
स्वतःच्या स्वभावामुळे चैतन्य द्वैतात येतं आणि मग हळूहळू ते स्वर्ग, मुक्ती किंवा नरक यात बांधल्या जाण्याची कारणं स्वीकारतं.
हेम्नीव कटकादित्वं काष्ठलोष्टसमस्थितौ । देहे तिष्ठति नानात्वं जडे भावविकारजम्
सोनं जसं दागिना होतं, पण लाकूड किंवा मातीसारखं मूळ स्वरूप बदलत नाही, तसं शरीरात विविधता टिकत नाही; जड वस्तूंमध्ये ती केवळ अवस्थेचा बदल असतो.
अजातम् अप्य् असद्रूपं पश्यतीमं भ्रमं मनः । जातस् स्थितो मृतो ऽस्मीति भ्रमान्तःपतनं यथा
हे मन अजन्म आणि असत्य असलेला हा भ्रम खराच आहे असं पाहतं; जसं जन्मल्यानंतर 'मी आहे' आणि मेल्यावर 'मी नाही' असं समजतं, तसंच भ्रमाच्या शेवटी पडणं होतं.
अहं ममेत्य् असद्रूपम् एव चेतः प्रपश्यति । अदृष्टपरमार्थत्वाद् आशाविवशसंस्थिति
मन 'मी' आणि 'माझं' असं जे खोटं रूप आहे, तेच पाहतं; खरं ज्ञान नसल्यामुळे, ते आशेच्या ओझ्याखाली अडकून राहतं.