नियत्या मूकताहेतुनिष्पौरुषतयाक्रियः । यस् तिष्ठति प्राणमरुत्स्पन्दस् तस्य क्व गच्छति
जो माणूस नियतीमुळे, बोलू न शकण्यामुळे आणि प्रयत्न न केल्यामुळे काहीच करत नाही, त्याच्या प्राणाचा श्वास कुठे जातो?
अथ प्राणक्रियारोधम् अपि कृत्वा विरामदम् । यदि तिष्ठति तत् साधुर् मुक्त एव किम् उच्यते
श्वासाची क्रिया थांबवून कोणी शांतपणे स्थिर राहिला, तर ते खरंच उत्तम आहे; आणि जो मुक्त झाला आहे, त्याच्याबद्दल तर काय सांगावं!
पौरुषैकात्मता श्रेयो मोक्षो ऽत्यन्तम् अकर्मता । आभ्यां तु शबलः पक्षो दुःखायैव महात्मनाम्
प्रयत्न आणि आत्म्याचं एकरूप होणं हेच खरं कल्याण आहे, आणि संपूर्ण निष्क्रियता म्हणजेच मुक्ती. या दोन्हीमध्ये डळमळणं, मोठ्या लोकांसाठी नेहमीच दुःखाचं कारण ठरतं.
नियतिर् ब्रह्मतत्त्वाभा तस्यां चेत् परिणम्यते । नूनं परमशुद्धायां तत् प्राप्तैव परा गतिः
नियती जर ब्रह्मस्वरूपात बदलली, तर त्या अत्यंत शुद्ध अवस्थेत, सर्वोच्च प्राप्ती आधीच मिळालेली असते.
एतैर् नियत्यादिमहाविलासैर् ब्रह्मैव विस्फूर्जति सर्वगात्म । तृणादिवल्लीतरुगुल्मजालैस् सत्तेव तोयस्य धरान्तरस्था
या नियतीसारख्या मोठ्या लीला फक्त ब्रह्माच दाखवतं, कारण तेच सर्वांचं आत्मरूप आहे. जसं पाणी गवत, वेल, झाडं आणि झुडपांच्या रूपानं जमिनीत सर्वत्र असतं, तसंच ब्रह्म सर्वत्र व्यापून आहे.
सर्वशक्तेर् हि या यैव यथोदेति तथैव सा । तदा स्वशक्तिर् नानाभारूपिणी सा स्वभावतः
सर्वशक्तिमानातून जी कोणतीही शक्ती जशी प्रकट होते, ती त्याचीच शक्ती आहे आणि ती आपोआप अनेक रूपांनी दिसून येते.
यो ऽयं सर्वगतो देवः परमात्मा महेश्वरः । स्वच्छस् स्वानुभवानन्दरूपो ऽन्तादिविवर्जितः
हा सर्वत्र व्यापलेला देव, परमात्मा, महेश्वर, अगदी निर्मळ आहे, स्वतःच्या अनुभवातून मिळणाऱ्या आनंदाचा स्वरूप आहे आणि त्याला आरंभ किंवा अंत नाही.
एतस्मात् परमानन्दाच् छुद्धचिन्मात्ररूपिणः । जीवस् सञ्जायते पूर्वं स चित्तं तत् ततो जगत्
या परम आनंदातून, जो फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, प्रथम जीव उत्पन्न होतो; त्यातून मन निर्माण होते आणि त्यातूनच जग निर्माण होते.
स्वानुभूतिप्रमाणे ऽस्मिन् ब्रह्मन् ब्रह्मणि बृंहिते । कथं सत्ताम् अवाप्नोति जीवको द्वैतवर्जिते
स्वतःच्या अनुभवावर आधारलेले आणि विस्तारलेले हे ब्रह्म, ज्यात द्वैत नाही, तिथे जीवाला अस्तित्व कसे मिळू शकते?
असदाभासम् अध्यात्म ब्रह्मास्तीह प्रबृंहितम् । बृंहच्चिद्भैरववपुर् आनन्दाभिधम् अव्ययम्
स्वतःमध्ये, जो खोटा भासतो, तिथेच हे विशाल ब्रह्म विस्तारलेलं आहे — तेच महान, चेतन, भैरवाचं स्वरूप, ज्याला अविनाशी आनंद असं नाव आहे.
तस्य यत् समम् आपूर्णं शुद्धं सत्त्वम् अचिह्नितम् । तद्विदाम् अप्य् अनिर्देश्यं तच् छान्तं परमं पदम्
त्याचं खरं स्वरूप, जे सारखं, पूर्ण, शुद्ध आणि कुठलाही ठसा नसलेलं आहे, ते जाणणाऱ्यांनाही सांगता येत नाही; तेच शांत, सर्वोच्च स्थान आहे.
तस्यैवोद्यन् महाशान्ति यत् सत्त्वं संविदात्मकम् । स्वभावात् स्पन्दनं तत् तज् जीवशब्देन कथ्यते
त्याच्यापासूनच मोठी शांती निर्माण होते, ज्याचं मूळ स्वरूप म्हणजेच जाणीव; तिच्या नैसर्गिक लहरीला 'जीव' असं नाव दिलं जातं.
तत्रेमाः परमादर्शे चिद्व्योम्न्य् अनुभवात्मिकाः । असत्याः प्रतिबिम्बन्ति जगज्जालपरम्पराः
या सर्वोच्च चैतन्याच्या आरशात, जो अनुभवाचा आहे, या खोट्या जगाच्या मालिका प्रतिबिंबित होतात.
ब्रह्मणस् स्फुरणं किञ्चिद् यद् अवाताम्बुधेर् इव । दीपस्य वाप्य् अवातस्य तज् जीवं विद्धि राघव
हे राघव, जसं वाऱ्याशिवाय समुद्र शांत असतो किंवा वाऱ्याशिवाय दिवा मंदपणे उजळतो, तसं ब्रह्मातून जे हलकं तेज प्रकट होतं, त्यालाच जीव म्हणावं.
शान्तत्वापगमे ऽच्छस्य मनाक्संवेदनात्मकम् । स्वाभाविकं यत् स्फुरणं चिद्व्योम्नस् सो ऽङ्ग जीवकः
अगदी स्वच्छ आणि शांत अवस्थेतून जेव्हा ती शांतता दूर जाते आणि मन व जाणिवेचं नैसर्गिक तेज प्रकट होतं, तेच चैतन्याच्या आकाशातील जीव आहे, हे लक्षात ठेव प्रिय.
यथा वातस्य चलनं कृशाणोर् उष्णता यथा । शीतता वा तुषारस्य तथा जीवत्वम् आत्मनः
जसं वाऱ्याला हालचाल असते, अग्निला उष्णता असते आणि बर्फाला गारवा असतो, तसंच आत्म्याला जीवपण असतं.
चिद्रूपस्यात्मतत्त्वस्य स्वभाववशतस् स्वयम् । मनाक्संवेदनं पूर्वं यत् तज् जीव इति स्मृतः
चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्याच्या स्वभावानुसार, मन आणि जाणिवेचं जे पहिलं प्रकट होणं आहे, त्यालाच जीव असं म्हटलं जातं.
तद् एव घनसंवित्ति यात्य् अहन्ताम् अनुक्रमात् । वह्न्यणुस् स्वेन्धनाधिक्यात् स्वां प्रकाशकताम् इव
तीच ती घट्ट जाणीव हळूहळू 'मी'पणाचा भाव घेत जाते, जशी अग्नीची एक ठिणगी अधिक इंधन मिळाल्यावर स्वतःचा प्रकाश वाढवते.
यथास्य तारकासर्गे व्योम्नस् स्फुरति नीलिमा । शून्यस्याप्य् अस्य जीवस्य तथाहम्भावभावना
जसा ताऱ्यांच्या निर्मितीच्या वेळी आकाशात निळसर छटा उमटते, तसाच या रिकाम्या जीवामध्ये 'मी आहे' असा भाव निर्माण होतो.
जीवो ऽहङ्कृतिम् आदत्ते सङ्कल्पकलयेद्धया । स्वयैव वा घनतया नीलिमानम् इवाम्बरम्
जीव कल्पनेच्या खेळामुळे किंवा स्वतःच्या घट्टपणामुळे अहंकाराचा रूप धारण करतो, जसे आकाशाला निळसरपणा येतो.
अहम्भावो हि दिक्कालव्यवच्छेदाङ्किताकृतिः । खस्थस् सङ्कल्पवशतो वातस्पन्द इव स्फुरन्
'मी'पणाचा भाव हा दिशा आणि काळ यांच्या भेदांनी ओळखला जातो; तो आकाशात असतो आणि विचारांच्या प्रभावामुळे वाऱ्याच्या हालचालीसारखा हलतो.
सङ्कल्पोन्मुखतां यातस् त्व् अहङ्काराभिधस् स्थितः । चित्तं जीवो मनो माया प्रकृतिश् चेति नामभिः
कल्पनेच्या प्रवृत्तीने, हे चित्त 'अहंकार', 'मन', 'जीव', 'माया', 'प्रकृती' अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते.
तत्सङ्कल्पात्मकं चेतो भूतमात्रात्मकल्पनम् । कुर्वंस् तत्तां व्रजत्य् एव सङ्कल्पाद् याति पञ्चताम्
कल्पनाच स्वरूप असलेल्या या मनाने, पंचमहाभूतांची कल्पना करून, ते त्या अवस्थेला पोहोचते आणि त्या कल्पनेमुळे शेवटी नाहीसे होते.
तन्मात्रपञ्चकाकारं चित्तं तेजःकणो भवेत् । अजातजगति व्योम्नि तारका पेलवा यथा
पंचतन्मात्रांचे रूप घेतलेले मन, अगदी न जन्मलेल्या आकाशातल्या फिकट ताऱ्यासारखे, प्रकाशकणासारखे दिसते.
तेजःकणत्वम् आदत्ते चित्तं तन्मात्रकल्पनात् । शनैस् स्वस्मात् परिस्पन्दाद् बीजम् अङ्कुरताम् इव
तन्मात्रांची कल्पना केल्यामुळे मन प्रकाशकणासारखे होते; आणि हळूहळू, स्वतःच्या हालचालीमुळे, ते बीज उगवावे तसे विकसित होते.
असौ तेजःकणो ऽण्डाख्यात् कल्पनात् कश्चिद् अण्डताम् । प्रयात्य् अन्तस्स्फुरद्ब्रह्मा जलम् आपीडताम् इव
ती तेजाचा कण, ज्याला अंड म्हणतात, कल्पनेनेच अंडाची अवस्था प्राप्त करतो; त्यातच ब्रह्मा प्रकटतो, जसं पाण्यात बुडबुडा निर्माण होतो.
कश्चिद् द्रागिति देहादिकल्पनाद् याति देहताम् । भ्रान्त्युत्थां तदतद्रूपां गन्धर्वेच्छेव पूश्श्रियम्
कोणी कल्पनेच्या जोरावर लगेचच देह वगैरे रूप घेतो; पण ही रूपं भ्रमातून निर्माण झालेली असून त्यांचं खरं स्वरूप नाही, जसं गंधर्वाच्या इच्छेने मिळालेलं धन असतं.
कश्चित् स्थावरताम् एति कश्चिज् जङ्गमताम् अपि । कश्चिद् याति खवार्यादिरूपं सङ्कल्पतस् स्वजात्
कोणी स्थावर अवस्थेला पोहोचतो, कोणी जंगम रूप घेतो; तर कोणी आपल्या इच्छेने आकाश, वायू, पाणी अशा स्वरूपात प्रकटतो.
सर्गादाव् आदिजो देहो जीवसङ्कल्पसम्भवः । क्रमेण पदम् आसाद्य वैरिञ्चं कुरुते जगत्
सृष्टीच्या आरंभी, जीवाच्या संकल्पातून आद्य देह निर्माण होतो; तो हळूहळू ब्रह्मदेवाचं स्थान प्राप्त करून जगाची निर्मिती करतो.
आत्मभूः कलनात्माभो यत् सङ्कल्पयति क्षणात् । तत् स्वभाववशाद् एव जातम् एव प्रपश्यति
स्वतः उत्पन्न होणारा, ज्याचं मूळ कल्पनेत आहे, तो जसा काही क्षणात काहीतरी ठरवतो, तसं ते त्याच्या स्वभावामुळे लगेच घडून आलं असं पाहतो.