अनया पौरुषी सत्ता सत्तास्याः पौरुषेण च । लक्ष्येते भवनं याते द्वे एकात्मतयेति हि
याच्यामुळे मनुष्याचं अस्तित्व आणि या अस्तित्वाचंही दर्शन होतं; आणि जेव्हा ते दोन्ही निघून जातात, तेव्हा त्यांचं एकच स्वरूप ओळखता येतं.
नरेण पौरुषेणैव कार्ये सत्तात्मिके उभे । ईदृश्य् एव हि नियतिर् एवं नियतिपौरुषम्
फक्त मनुष्य आणि त्याच्या पुरुषार्थामुळेच कृती आणि अस्तित्व या दोन्हींचं स्वरूप सारखंच असतं; असंच नियतीचं आणि पुरुषार्थाचं नातं आहे.
प्रष्टव्यो ऽहं त्वया राम दैवपौरुषनिर्णयम् । मदुक्तं पौरुषं पाल्यं त्वयेति नियतिस् स्थिता
हे राम, तुला माझ्याकडे नियती आणि पुरुषार्थ याचा निर्णय विचारायला हवा; मी सांगितलेला पुरुषार्थ पाळावा, अशीच नियतीची स्थिरता आहे.
भोजयिष्यति मां दैवम् इति दैवपरायणः । यत् तिष्ठत्य् अक्रियो मौनं नियतेर् एष निश्चयः
जो मनुष्य 'नियती मला अन्न देईल' असे मानतो आणि नियतीवर पूर्ण विश्वास ठेवतो, तो काहीच करत नाही, गप्प बसतो; हीच नियतीची ठरलेली रीत आहे.
पौरुषेण समाहृत्य भोगान् भुङ्क्ते नरश् च यत् । राज्यादीन् मोक्षपर्यन्तान् नियतेर् एष निश्चयः
जो मनुष्य स्वतःच्या प्रयत्नाने सुख मिळवतो आणि राज्यापासून मुक्तीपर्यंत सर्व भोग उपभोगतो, हेही नियतीचं ठरलेलं स्वरूप आहे.
मुक्तिर् भवति संसारान् न कल्पनिचयैर् अपि । भ्रमतां यच् छरीरौघैर् नियतेर् एष निश्चयः
जगाच्या फेऱ्यातून मुक्ती केवळ कल्पनेने मिळत नाही; शरीर घेऊन भटकणाऱ्यांसाठी हेही नियतीचं ठरलेलं आहे.
नास्या बुद्धिर् न कर्माणि न विकारादि नाकृतिः । केवलं त्व् इत्थम् आकल्पं स्थित्या भाव्यम् इति स्थितम्
नियतीला ना बुद्धी असते, ना कर्म, ना बदल, ना रूप; ती फक्त अशीच, आपल्या स्वरूपात, स्थिर आहे.
अवश्यं भविता ह्य् एवम् इदम् इत्थम् इति स्थितिः । न शक्यते लङ्घयितुम् अपि रुद्रादिबुद्धिभिः
'हे नक्कीच असंच होईल' अशी जी स्थिती आहे, ती रुद्रांसारख्या मोठ्या बुद्धीमंतांनाही ओलांडता येत नाही.
पौरुषम् न परित्याज्यम् एनाम् आश्रित्य धीमता । पौरुषेणैव रूपेण नियतिर् हि नियामिका
शहाण्याने प्रयत्न कधीच सोडू नये; कारण नियतीसुद्धा फक्त प्रयत्नाच्या रूपातच आपल्यावर राज्य करते.
अपौरुषं हि नियतिः पौरुषं सैव सर्गगा । निष्फलापौरुषाकारा सफला पौरुषात्मिका
नियती म्हणजे जरी प्रयत्न नसणे असले, तरी सृष्टीमध्ये ती प्रयत्नाच्या रूपातच असते; प्रयत्नाशिवाय नियती निष्फळ राहते, पण प्रयत्नात तिचे फळ मिळते.
नियत्या मूकताहेतुनिष्पौरुषतयाक्रियः । यस् तिष्ठति प्राणमरुत्स्पन्दस् तस्य क्व गच्छति
जो माणूस नियतीमुळे, बोलू न शकण्यामुळे आणि प्रयत्न न केल्यामुळे काहीच करत नाही, त्याच्या प्राणाचा श्वास कुठे जातो?
अथ प्राणक्रियारोधम् अपि कृत्वा विरामदम् । यदि तिष्ठति तत् साधुर् मुक्त एव किम् उच्यते
श्वासाची क्रिया थांबवून कोणी शांतपणे स्थिर राहिला, तर ते खरंच उत्तम आहे; आणि जो मुक्त झाला आहे, त्याच्याबद्दल तर काय सांगावं!
पौरुषैकात्मता श्रेयो मोक्षो ऽत्यन्तम् अकर्मता । आभ्यां तु शबलः पक्षो दुःखायैव महात्मनाम्
प्रयत्न आणि आत्म्याचं एकरूप होणं हेच खरं कल्याण आहे, आणि संपूर्ण निष्क्रियता म्हणजेच मुक्ती. या दोन्हीमध्ये डळमळणं, मोठ्या लोकांसाठी नेहमीच दुःखाचं कारण ठरतं.
नियतिर् ब्रह्मतत्त्वाभा तस्यां चेत् परिणम्यते । नूनं परमशुद्धायां तत् प्राप्तैव परा गतिः
नियती जर ब्रह्मस्वरूपात बदलली, तर त्या अत्यंत शुद्ध अवस्थेत, सर्वोच्च प्राप्ती आधीच मिळालेली असते.
एतैर् नियत्यादिमहाविलासैर् ब्रह्मैव विस्फूर्जति सर्वगात्म । तृणादिवल्लीतरुगुल्मजालैस् सत्तेव तोयस्य धरान्तरस्था
या नियतीसारख्या मोठ्या लीला फक्त ब्रह्माच दाखवतं, कारण तेच सर्वांचं आत्मरूप आहे. जसं पाणी गवत, वेल, झाडं आणि झुडपांच्या रूपानं जमिनीत सर्वत्र असतं, तसंच ब्रह्म सर्वत्र व्यापून आहे.
सर्वशक्तेर् हि या यैव यथोदेति तथैव सा । तदा स्वशक्तिर् नानाभारूपिणी सा स्वभावतः
सर्वशक्तिमानातून जी कोणतीही शक्ती जशी प्रकट होते, ती त्याचीच शक्ती आहे आणि ती आपोआप अनेक रूपांनी दिसून येते.
यो ऽयं सर्वगतो देवः परमात्मा महेश्वरः । स्वच्छस् स्वानुभवानन्दरूपो ऽन्तादिविवर्जितः
हा सर्वत्र व्यापलेला देव, परमात्मा, महेश्वर, अगदी निर्मळ आहे, स्वतःच्या अनुभवातून मिळणाऱ्या आनंदाचा स्वरूप आहे आणि त्याला आरंभ किंवा अंत नाही.
एतस्मात् परमानन्दाच् छुद्धचिन्मात्ररूपिणः । जीवस् सञ्जायते पूर्वं स चित्तं तत् ततो जगत्
या परम आनंदातून, जो फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, प्रथम जीव उत्पन्न होतो; त्यातून मन निर्माण होते आणि त्यातूनच जग निर्माण होते.
स्वानुभूतिप्रमाणे ऽस्मिन् ब्रह्मन् ब्रह्मणि बृंहिते । कथं सत्ताम् अवाप्नोति जीवको द्वैतवर्जिते
स्वतःच्या अनुभवावर आधारलेले आणि विस्तारलेले हे ब्रह्म, ज्यात द्वैत नाही, तिथे जीवाला अस्तित्व कसे मिळू शकते?
असदाभासम् अध्यात्म ब्रह्मास्तीह प्रबृंहितम् । बृंहच्चिद्भैरववपुर् आनन्दाभिधम् अव्ययम्
स्वतःमध्ये, जो खोटा भासतो, तिथेच हे विशाल ब्रह्म विस्तारलेलं आहे — तेच महान, चेतन, भैरवाचं स्वरूप, ज्याला अविनाशी आनंद असं नाव आहे.
तस्य यत् समम् आपूर्णं शुद्धं सत्त्वम् अचिह्नितम् । तद्विदाम् अप्य् अनिर्देश्यं तच् छान्तं परमं पदम्
त्याचं खरं स्वरूप, जे सारखं, पूर्ण, शुद्ध आणि कुठलाही ठसा नसलेलं आहे, ते जाणणाऱ्यांनाही सांगता येत नाही; तेच शांत, सर्वोच्च स्थान आहे.
तस्यैवोद्यन् महाशान्ति यत् सत्त्वं संविदात्मकम् । स्वभावात् स्पन्दनं तत् तज् जीवशब्देन कथ्यते
त्याच्यापासूनच मोठी शांती निर्माण होते, ज्याचं मूळ स्वरूप म्हणजेच जाणीव; तिच्या नैसर्गिक लहरीला 'जीव' असं नाव दिलं जातं.
तत्रेमाः परमादर्शे चिद्व्योम्न्य् अनुभवात्मिकाः । असत्याः प्रतिबिम्बन्ति जगज्जालपरम्पराः
या सर्वोच्च चैतन्याच्या आरशात, जो अनुभवाचा आहे, या खोट्या जगाच्या मालिका प्रतिबिंबित होतात.
ब्रह्मणस् स्फुरणं किञ्चिद् यद् अवाताम्बुधेर् इव । दीपस्य वाप्य् अवातस्य तज् जीवं विद्धि राघव
हे राघव, जसं वाऱ्याशिवाय समुद्र शांत असतो किंवा वाऱ्याशिवाय दिवा मंदपणे उजळतो, तसं ब्रह्मातून जे हलकं तेज प्रकट होतं, त्यालाच जीव म्हणावं.
शान्तत्वापगमे ऽच्छस्य मनाक्संवेदनात्मकम् । स्वाभाविकं यत् स्फुरणं चिद्व्योम्नस् सो ऽङ्ग जीवकः
अगदी स्वच्छ आणि शांत अवस्थेतून जेव्हा ती शांतता दूर जाते आणि मन व जाणिवेचं नैसर्गिक तेज प्रकट होतं, तेच चैतन्याच्या आकाशातील जीव आहे, हे लक्षात ठेव प्रिय.
यथा वातस्य चलनं कृशाणोर् उष्णता यथा । शीतता वा तुषारस्य तथा जीवत्वम् आत्मनः
जसं वाऱ्याला हालचाल असते, अग्निला उष्णता असते आणि बर्फाला गारवा असतो, तसंच आत्म्याला जीवपण असतं.
चिद्रूपस्यात्मतत्त्वस्य स्वभाववशतस् स्वयम् । मनाक्संवेदनं पूर्वं यत् तज् जीव इति स्मृतः
चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्याच्या स्वभावानुसार, मन आणि जाणिवेचं जे पहिलं प्रकट होणं आहे, त्यालाच जीव असं म्हटलं जातं.
तद् एव घनसंवित्ति यात्य् अहन्ताम् अनुक्रमात् । वह्न्यणुस् स्वेन्धनाधिक्यात् स्वां प्रकाशकताम् इव
तीच ती घट्ट जाणीव हळूहळू 'मी'पणाचा भाव घेत जाते, जशी अग्नीची एक ठिणगी अधिक इंधन मिळाल्यावर स्वतःचा प्रकाश वाढवते.
यथास्य तारकासर्गे व्योम्नस् स्फुरति नीलिमा । शून्यस्याप्य् अस्य जीवस्य तथाहम्भावभावना
जसा ताऱ्यांच्या निर्मितीच्या वेळी आकाशात निळसर छटा उमटते, तसाच या रिकाम्या जीवामध्ये 'मी आहे' असा भाव निर्माण होतो.
जीवो ऽहङ्कृतिम् आदत्ते सङ्कल्पकलयेद्धया । स्वयैव वा घनतया नीलिमानम् इवाम्बरम्
जीव कल्पनेच्या खेळामुळे किंवा स्वतःच्या घट्टपणामुळे अहंकाराचा रूप धारण करतो, जसे आकाशाला निळसरपणा येतो.