महाक्रियेति गदिता महोद्भव इति श्रुता । महास्पन्द इति प्रौढा महात्मैकतयोदिता
त्याला महान कृती असं सांगतात, महान उत्पत्ती म्हणून ऐकतात, महान स्पंदन म्हणून दृढ मानतात आणि महान आत्म्याचं एकत्व म्हणून घोषित करतात.
तृणानीति जगन्तीति दैत्या इति सुरा इति । इति नागा इति नगा इत्य् आकल्पम् इति स्थितिः
कधी गवतासारखे, कधी जगांसारखे, कधी दैत्यांसारखे, कधी देवांसारखे, कधी सर्पांसारखे, कधी पर्वतांसारखे—अशीच त्याची सृष्टीच्या प्रत्येक युगात स्थिती असते.
कदाचिद् ब्रह्मसत्ताया व्यभिचारो ऽनुमीयते । चित्रम् आकाशकोशे वा नान्यथा नियतेस् स्थितिः
कधी कधी ब्रह्मस्वरूपात काही वेगळेपण दिसून येते—जणू चैतन्याच्या आकाशात एखादे अद्भुत घडते; पण इतर वेळी सर्व काही नेहमीप्रमाणेच चालू असते.
विरिञ्चाद्यात्मभिर् बुद्धैर् बोधायाविदितात्मनाम् । बृंहणात् सैव नियतिस् सर्गो ऽयम् इति कथ्यते
ब्रह्मा आणि इतर ज्ञानी लोक, ज्यांना स्वतःचे खरे स्वरूप माहित नाही अशांना समजून घेण्यासाठी, या विस्तारामुळे या नियमाला सृष्टी असेच म्हणतात.
अचलं चलवद् दृष्टं ब्रह्मण्य् आर्यव्यवस्थितम् । अनादिमध्यपर्यन्तं शास्त्रो वृक्ष इवाम्बरम्
स्थिर असलेलेही जणू काही हालते आहे असे दिसते, कारण ते ब्रह्माच्या श्रेष्ठ नियमात आहे; ज्याला आरंभ, मध्य किंवा शेवट नाही, असे शास्त्र आकाशातील वृक्षासारखे आहे.
पाषाणोदरलेखौघन्यायेनात्मनि तिष्ठता । ब्रह्मणा नियतिस् सर्गो बुद्धो बोधयतेव खम्
जसा दगडाच्या आत रेषा कोरलेल्या असतात, तसंच सगळ्या सृष्टीचं नियंत्रण नियतीने होतं आणि ती आत्म्यातच आहे. जागृत ब्रह्म जणू आकाशाला शिकवतंय असं वाटतं.
देहे यथाङ्गिनाङ्गादि स्पृश्यते चित्स्वभावतः । ब्रह्मणा पद्मजत्वेन नियत्याद्यङ्गकं तथा
जसं शरीरात हातपाय आणि त्यांचे भाग हे चैतन्याच्या स्वरूपाने स्पर्शले जातात, तसंच ब्रह्म, कमळातून जन्मलेल्या रूपात, नियतीचं मुख्य अंग आणि तिच्या सोबत्यांसारखं आहे.
एषा दैवम् इति प्रोक्ता सर्वं सकलकालगम् । पदार्थम् अलम् आक्रम्य शुद्धा चिद् इति संस्थिता
हीच गोष्ट 'दैव' म्हणून ओळखली जाते — ती सर्व काळात आणि सर्व वस्तूंमध्ये व्यापलेली आहे; प्रत्येक वस्तूला व्यापून, ती शुद्ध चैतन्य म्हणूनच राहते.
स्पन्दितव्यं पदार्थेन भाव्यं वा भोक्तृतापदम् । अनेनेत्थम् अनेनेत्थम् अवश्यम् इति दैवधीः
दैवाची कल्पना अशी आहे की, 'ही वस्तू हललीच पाहिजे, किंवा भोगणाऱ्याचं रूप घेतलंच पाहिजे; असंच व्हायलाच हवं, असंच व्हायलाच हवं, हे टाळता येत नाही.'
एषैव पुरुषस्पन्दतृणगुल्मादि चाखिलम् । एषैव सर्वभूतादि जगत्कालक्रियादि च
हीच मनुष्याची हालचाल, गवत, झुडुपं आणि सगळ्याच गोष्टींची मूळ आहे; हीच सर्व जीव, जग, काळ आणि कृती यांची सुरुवात आहे.
अनया पौरुषी सत्ता सत्तास्याः पौरुषेण च । लक्ष्येते भवनं याते द्वे एकात्मतयेति हि
याच्यामुळे मनुष्याचं अस्तित्व आणि या अस्तित्वाचंही दर्शन होतं; आणि जेव्हा ते दोन्ही निघून जातात, तेव्हा त्यांचं एकच स्वरूप ओळखता येतं.
नरेण पौरुषेणैव कार्ये सत्तात्मिके उभे । ईदृश्य् एव हि नियतिर् एवं नियतिपौरुषम्
फक्त मनुष्य आणि त्याच्या पुरुषार्थामुळेच कृती आणि अस्तित्व या दोन्हींचं स्वरूप सारखंच असतं; असंच नियतीचं आणि पुरुषार्थाचं नातं आहे.
प्रष्टव्यो ऽहं त्वया राम दैवपौरुषनिर्णयम् । मदुक्तं पौरुषं पाल्यं त्वयेति नियतिस् स्थिता
हे राम, तुला माझ्याकडे नियती आणि पुरुषार्थ याचा निर्णय विचारायला हवा; मी सांगितलेला पुरुषार्थ पाळावा, अशीच नियतीची स्थिरता आहे.
भोजयिष्यति मां दैवम् इति दैवपरायणः । यत् तिष्ठत्य् अक्रियो मौनं नियतेर् एष निश्चयः
जो मनुष्य 'नियती मला अन्न देईल' असे मानतो आणि नियतीवर पूर्ण विश्वास ठेवतो, तो काहीच करत नाही, गप्प बसतो; हीच नियतीची ठरलेली रीत आहे.
पौरुषेण समाहृत्य भोगान् भुङ्क्ते नरश् च यत् । राज्यादीन् मोक्षपर्यन्तान् नियतेर् एष निश्चयः
जो मनुष्य स्वतःच्या प्रयत्नाने सुख मिळवतो आणि राज्यापासून मुक्तीपर्यंत सर्व भोग उपभोगतो, हेही नियतीचं ठरलेलं स्वरूप आहे.
मुक्तिर् भवति संसारान् न कल्पनिचयैर् अपि । भ्रमतां यच् छरीरौघैर् नियतेर् एष निश्चयः
जगाच्या फेऱ्यातून मुक्ती केवळ कल्पनेने मिळत नाही; शरीर घेऊन भटकणाऱ्यांसाठी हेही नियतीचं ठरलेलं आहे.
नास्या बुद्धिर् न कर्माणि न विकारादि नाकृतिः । केवलं त्व् इत्थम् आकल्पं स्थित्या भाव्यम् इति स्थितम्
नियतीला ना बुद्धी असते, ना कर्म, ना बदल, ना रूप; ती फक्त अशीच, आपल्या स्वरूपात, स्थिर आहे.
अवश्यं भविता ह्य् एवम् इदम् इत्थम् इति स्थितिः । न शक्यते लङ्घयितुम् अपि रुद्रादिबुद्धिभिः
'हे नक्कीच असंच होईल' अशी जी स्थिती आहे, ती रुद्रांसारख्या मोठ्या बुद्धीमंतांनाही ओलांडता येत नाही.
पौरुषम् न परित्याज्यम् एनाम् आश्रित्य धीमता । पौरुषेणैव रूपेण नियतिर् हि नियामिका
शहाण्याने प्रयत्न कधीच सोडू नये; कारण नियतीसुद्धा फक्त प्रयत्नाच्या रूपातच आपल्यावर राज्य करते.
अपौरुषं हि नियतिः पौरुषं सैव सर्गगा । निष्फलापौरुषाकारा सफला पौरुषात्मिका
नियती म्हणजे जरी प्रयत्न नसणे असले, तरी सृष्टीमध्ये ती प्रयत्नाच्या रूपातच असते; प्रयत्नाशिवाय नियती निष्फळ राहते, पण प्रयत्नात तिचे फळ मिळते.
नियत्या मूकताहेतुनिष्पौरुषतयाक्रियः । यस् तिष्ठति प्राणमरुत्स्पन्दस् तस्य क्व गच्छति
जो माणूस नियतीमुळे, बोलू न शकण्यामुळे आणि प्रयत्न न केल्यामुळे काहीच करत नाही, त्याच्या प्राणाचा श्वास कुठे जातो?
अथ प्राणक्रियारोधम् अपि कृत्वा विरामदम् । यदि तिष्ठति तत् साधुर् मुक्त एव किम् उच्यते
श्वासाची क्रिया थांबवून कोणी शांतपणे स्थिर राहिला, तर ते खरंच उत्तम आहे; आणि जो मुक्त झाला आहे, त्याच्याबद्दल तर काय सांगावं!
पौरुषैकात्मता श्रेयो मोक्षो ऽत्यन्तम् अकर्मता । आभ्यां तु शबलः पक्षो दुःखायैव महात्मनाम्
प्रयत्न आणि आत्म्याचं एकरूप होणं हेच खरं कल्याण आहे, आणि संपूर्ण निष्क्रियता म्हणजेच मुक्ती. या दोन्हीमध्ये डळमळणं, मोठ्या लोकांसाठी नेहमीच दुःखाचं कारण ठरतं.
नियतिर् ब्रह्मतत्त्वाभा तस्यां चेत् परिणम्यते । नूनं परमशुद्धायां तत् प्राप्तैव परा गतिः
नियती जर ब्रह्मस्वरूपात बदलली, तर त्या अत्यंत शुद्ध अवस्थेत, सर्वोच्च प्राप्ती आधीच मिळालेली असते.
एतैर् नियत्यादिमहाविलासैर् ब्रह्मैव विस्फूर्जति सर्वगात्म । तृणादिवल्लीतरुगुल्मजालैस् सत्तेव तोयस्य धरान्तरस्था
या नियतीसारख्या मोठ्या लीला फक्त ब्रह्माच दाखवतं, कारण तेच सर्वांचं आत्मरूप आहे. जसं पाणी गवत, वेल, झाडं आणि झुडपांच्या रूपानं जमिनीत सर्वत्र असतं, तसंच ब्रह्म सर्वत्र व्यापून आहे.
सर्वशक्तेर् हि या यैव यथोदेति तथैव सा । तदा स्वशक्तिर् नानाभारूपिणी सा स्वभावतः
सर्वशक्तिमानातून जी कोणतीही शक्ती जशी प्रकट होते, ती त्याचीच शक्ती आहे आणि ती आपोआप अनेक रूपांनी दिसून येते.
यो ऽयं सर्वगतो देवः परमात्मा महेश्वरः । स्वच्छस् स्वानुभवानन्दरूपो ऽन्तादिविवर्जितः
हा सर्वत्र व्यापलेला देव, परमात्मा, महेश्वर, अगदी निर्मळ आहे, स्वतःच्या अनुभवातून मिळणाऱ्या आनंदाचा स्वरूप आहे आणि त्याला आरंभ किंवा अंत नाही.
एतस्मात् परमानन्दाच् छुद्धचिन्मात्ररूपिणः । जीवस् सञ्जायते पूर्वं स चित्तं तत् ततो जगत्
या परम आनंदातून, जो फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, प्रथम जीव उत्पन्न होतो; त्यातून मन निर्माण होते आणि त्यातूनच जग निर्माण होते.
स्वानुभूतिप्रमाणे ऽस्मिन् ब्रह्मन् ब्रह्मणि बृंहिते । कथं सत्ताम् अवाप्नोति जीवको द्वैतवर्जिते
स्वतःच्या अनुभवावर आधारलेले आणि विस्तारलेले हे ब्रह्म, ज्यात द्वैत नाही, तिथे जीवाला अस्तित्व कसे मिळू शकते?
असदाभासम् अध्यात्म ब्रह्मास्तीह प्रबृंहितम् । बृंहच्चिद्भैरववपुर् आनन्दाभिधम् अव्ययम्
स्वतःमध्ये, जो खोटा भासतो, तिथेच हे विशाल ब्रह्म विस्तारलेलं आहे — तेच महान, चेतन, भैरवाचं स्वरूप, ज्याला अविनाशी आनंद असं नाव आहे.