शून्योदयास्तमयवस्तु तमःप्रकाशदिक्कालरूप्य् अपि सद् एकम् अनादिशुद्धम् । आद्यन्तमध्यरहितं स्थितम् अच्छम् अम्बुसोम्यत्ववीचिवलनाढ्यम् इवैकम् एव
ती एकच वस्तु, जी आदिकाळापासून शुद्ध आहे, तिला उदय-ास्त, अंधार-प्रकाश, दिशा किंवा काळ असं काही नाही; ती सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नसलेली, पारदर्शक, एकसंध, स्थिर आणि पाण्यासारखी, न लहरींनी हलणारी, न मऊपणाच्या वा अस्वस्थतेच्या तरंगांनी व्यापलेली, अशीच आहे.
अहं त्वम् इत्यादि जगत्स्वरूपा विशुद्धबोधैकविभा विभाति । आकाशकोशे निजशून्यतैव द्वैतैक्यसङ्कल्पविकल्पनाः क्व
‘मी’, ‘तू’ असं म्हणत जगाचं जे मूळ स्वरूप आहे, ते शुद्ध जागरूकतेच्या एकाच तेजात उजळून निघतं; त्या चैतन्याच्या अवकाशात त्याची स्वतःची रिक्तता फक्त असते—मग द्वैत, अद्वैत किंवा कोणतेही कल्पनांचे भेद कुठे राहतात?
अहं जगद् इति भ्रान्तिः परस्मात् कारणं विना । यथोदेति तथा ब्रह्मन् भूयः काथय साधु मे
‘मीच हे जग आहे’ ही भ्रांती कोणत्याही बाह्य कारणाशिवाय निर्माण होते; हे ब्रह्मन्, कृपया मला पुन्हा सांग, ती कशी निर्माण होते?
समस्तास् समम् एवान्तस् संविदो विन्दते यतः । सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वात्मैकम् अजस् ततः
सर्व अनुभव मनामध्ये सारखेच उमटतात, म्हणूनच तो अजन्मा सर्वांचा आत्मा आहे आणि सर्वत्र, सर्वकाळ तोच सर्व आहे.
सर्वादिशब्दार्थकला ब्रह्मैवैताः पृथङ् न तु । सर्वार्थशब्दादिकलारूपम् आसां न विद्यते
'सर्व', 'आदि' अशा शब्दांनी दाखवलेल्या सर्व शक्ती वेगळ्या नसून ब्रह्मच आहेत; त्या शब्दांच्या अर्थाला वेगळं असं काही रूप नाही.
कटकत्वं पृथग् घेम्नस् तरङ्गत्वं पृथग् जलात् । यथा न सम्भवत्य् एवं न जगत् पृथग् ईश्वरात्
कंगणपण सोन्यापासून वेगळं नाही, लाटपण पाण्यापासून वेगळं नाही, तसंच हे जगही ईश्वरापासून वेगळं नाही.
ईश एव जगद्रूपं जगद्रूपं तु नेश्वरः । हेमैव कटकादित्वं कटकत्वं तु हेम नो
ईश्वरच जगाच्या रूपात आहे, पण जगाचं रूप म्हणजेच ईश्वर नाही; सोनंच कंगणपण आहे, पण कंगणपण म्हणजे सोनं नाही.
यथावयविनो रूपम् अनेकावयवात्मकम् । तथानवयवायास् तु चित्त्वं सर्वात्मकं चितः
जसं एखाद्या वस्तूचं रूप अनेक भागांनी बनलेलं असतं, तसं चित्त हे कोणतेही भाग नसतानाही सर्वांचं मूळ आहे.
यत् तुल्यकालम् अखिलं तन्मात्रावेदनं परे । अन्तस्स्थं तद् इदं भाति जगद् इत्य् अहम् इत्य् अपि
जे सर्व सूक्ष्म तत्त्वांचं जाणणं एकाच वेळी परमात्म्यात होतं, तेच आतून हे जग आणि 'मी' असं भासतं.
लेखौघानां यथा भेदी सन्निवेशश् शिलोदरे । तथानन्यज् जगद् अहं चेत्य् अन्तश् चिद्घने घनम्
जसं दगडामध्ये अनेक रेषांचं मांडणीमुळे वेगळेपण दिसतं, तसंच चैतन्याच्या एकरसतेतही जग आणि 'मी' वेगळं वाटतं, जरी ते खरं वेगळं नसतं.
स्थितास् तरङ्गास् सलिले यथान्तरतरङ्गिते । सृष्टिशब्दार्थरहितास् तथान्तस् सृष्टयः परे
जसं पाण्यात लाटा दुसऱ्या लाटांमुळे राहतात, तसं परमात्म्यातील सृष्टीही आतूनच असते आणि तिला खऱ्या अर्थानं सृष्टीपण नसतं.
नासर्गं तिष्ठति परं सर्गस् तिष्ठति नापरः । अवयवावयविवत् सत्तानवयवैतयोः
परमात्मा स्वतंत्रपणे सृष्टी म्हणून अस्तित्वात नाही, आणि सृष्टीही परमात्म्यापासून वेगळी नाही — जसं एखाद्या वस्तूचं एकत्रित अस्तित्व आणि तिचे भाग वेगळे नसतात.
चिद्रूपेण खसंवित्त्या खतन्मात्रं विभाव्यते । स्वम् एव रूपं हृदयं वातेन स्पन्दनं यथा
चैतन्याच्या रूपातून आणि आकाशाच्या जाणिवेतून फक्त आकाशाचं सूक्ष्म स्वरूपच जाणवतं — जसं वाऱ्यामुळे हृदयाचं स्वतःचं रूप म्हणजेच स्पंदन जाणवतं.
तत्कालम् एष शब्दाणुश् चिच्चमत्काररूपधृत् । चेत्यते शमिनैवान्तस् सङ्कल्प इव चेतसा
त्याच क्षणी हा सूक्ष्म शब्दांश चैतन्याच्या चमक म्हणून शांत मनाच्या आत जाणवतो, जसं मनात संकल्प उमटतो.
तदैवानिलतां वेत्ति निजसत्तात्मिकां स्वयम् । अन्तर्गतस्पन्दरसां पवनस् स्पन्दताम् इव
मग तो स्वतःच्या अस्तित्वाचं खऱ्या अर्थानं स्वरूप ओळखतो, जसं वारा आपल्या आतल्या स्पंदनाचा रस जाणून स्वतःला स्पंदन म्हणून ओळखतो.
तदैवाभासताम् एति निजसत्तात्मिकां स्वयम् । कोशस्थितालोकलवां तेजः प्रकटताम् इव
त्याच क्षणी, जशी प्रकाशाची किरणं आवरणात असूनही प्रकट होतात, तशी स्वतःची खरी ओळख त्या आवरणात राहूनही स्पष्ट होते.
तदैवाप्तां चेतयते निजसत्तात्मिकाम् अजः । हृत्संस्थरसतन्मात्रां सलिलं द्रवताम् इव
त्याच क्षणी, अजन्मा स्वतःची खरी ओळख हृदयात असलेल्या सूक्ष्म तत्त्वासारखी जाणतो, जशी पाणी आपली तरलता दाखवते.
तदैवावनितां वेत्ति स्वचित्तैकात्मिकाम् अजः । अन्तस्स्थगन्धतन्मात्राम् उर्वी स्थैर्यकलाम् इव
त्याच क्षणी, अजन्मा पृथ्वीला आपल्या मनाच्याच स्वरूपात ओळखतो, जशी पृथ्वीची स्थिरता तिच्या आतल्या सुवासिक तत्त्वात असते.
तुल्यकालनिमेषांशलक्षभागं प्रतीतयः । नित्यं चितः प्रकचनं तत् सर्गौघपरम्पराः
क्षण, निमिष आणि लहान भाग यांच्यातील सर्व अनुभूती नेहमीच चैतन्याचं प्रकट रूप असतात; हाच निर्मितीच्या प्रवाहाचा अखंड क्रम आहे.
एवं सकृत् स्वभावान्तर् दृश्यमध्यम् अनामयम् । उदयास्तमयोन्मुक्तं ब्रह्म तिष्ठत्य् अनिष्ठितम्
असं, जेव्हा स्वतःचं मूळ स्वरूप संपतं, तेव्हा जे काही दिसतं त्याच्या मध्ये, कुठलाही त्रास नसलेलं, उगवणं आणि मावळणं यापासून मुक्त असं ब्रह्म कायम राहतं.
बुद्धं सद् अपसर्गं तत् ससर्गम् अपि तत् समम् । अबुद्धं सर्गरूपात्म विसर्गम् अपि तत् सदा
ज्याचं ज्ञान जागृत आहे, ते नेहमीच दुःखांपासून मुक्त राहतं, आणि सृष्टी झाली तरी ते तसंच राहतं; पण ज्याचं ज्ञान जागृत नाही, ते सृष्टीच्या रूपात असून नेहमीच नाशाला सामोरं जातं.
चिद्ब्रह्म यद् यथा येन विन्दते स्वत्वम् आत्मनि । तत् तत् तथानुभवति सर्वं तत् सर्वशक्तिमत्
चैतन्यस्वरूप ब्रह्म स्वतःच्या आत आपलं खरं स्वरूप जसं आणि ज्या प्रकारे ओळखतं, तसंच ते सर्व काही अनुभवतं; कारण त्याच्यात सर्व शक्ती आहेत.
तत् सत्यं विद्विलासत्वान् नित्यानुभवरूपतः । तद् असत्यं मनष्षष्ठं सर्वाख्यातिगतं यतः
जे नेहमी ज्ञानाच्या लीलासारखं अनुभवायला येतं, तेच खरं; आणि जे फक्त मनाने तयार केलं जातं, सर्व वर्णनांच्या पलीकडे आहे, ते खोटं.
यथा तत् सरणं वायौ तथा सर्गस् स्थितः परे । असत्कल्पे त्व् असत्कल्पस् सत्ये ऽसत्य इवापि च
जसा वारा हलतो, तसा हा सृष्टीचा प्रवाह परमात्म्यात आहे. जेव्हा आपण या जगाला खोटं समजतो, तेव्हा ते खोटंच वाटतं; आणि जेव्हा खरं मानतो, तेव्हा ते खोट्यासारखंच भासते.
अन्यरूपा यथानन्या तेजस्य् आलोकतोदरे । तथा ब्रह्मणि विश्वश्रीस् सत्यासत्यात्मिकात्मनि
जसं प्रकाशाच्या आत असलेली तेजाची छटा वेगळी नसते, तसं हे विश्व, जे खरं आणि खोटं अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, ते ब्रह्मरूप आत्म्यापासून वेगळं नाही.
अनुत्कीर्णा यथा पङ्के पुत्रिका वाथ दारुणि । वर्णा यथा मषीकल्के तथा सर्गास् स्थिताः परे
जसं चिखलात मूर्ती कोरलेली नसते किंवा लाकडात बाहुली तयार केलेली नसते, आणि जसं शाईच्या गुठळीत रंग वेगळे दिसत नाहीत, तसं हे सर्व सृष्टीचं रूप परमात्म्यातच सामावलेलं आहे.
अनन्यान्येव कचति ब्रह्मतत्त्वमरुस्थले । असत्यानित्यसत्तेयं त्रिजगन्मृगतृष्णिका
या अस्तित्वाच्या वाळवंटात फक्त ब्रह्मतत्त्वच खऱ्या अर्थाने चमकतं; हे त्रैलोक्य म्हणजे एक खोटं, क्षणभंगुर मृगजळ आहे.
ब्रह्मणा चिन्मयेनात्मासर्गात्मैव विभाव्यते । न भाव्यते चानन्यत्वाद् बीजेनान्तर् इव द्रुमः
ब्रह्म म्हणजे शुद्ध चैतन्य, त्याच्याच द्वारे आत्मा — जो सृष्टीचा गाभा आहे — जाणवतो; पण आत्मा आणि ब्रह्म यांच्यात फरक नसल्यामुळे, जसं बीजातच झाड असतं आणि वेगळं दिसत नाही, तसं हे वेगळं वाटत नाही.
यथा क्षीरस्य माधुर्यं तीक्ष्णत्वं मरिचस्य च । द्रवत्वं पयसश् चैव स्पन्दो ऽन्तः पवनस्य च
जसं दूधाला गोडवा असतो, मिरीला तिखटपणा असतो, पाण्याला ओलावा असतो आणि वाऱ्याच्या आत हालचाल असते,
स्थितो ऽनन्यो ऽप्य् अथान्यस् सन् न स्थितश् च तथात्मनि । सर्गो ऽनर्गलचिद्रूपः परमात्मात्मरूपधृत्
तसंच, आत्म्यातून वेगळं नसूनही, वेगळं वाटतं आणि खरंतर वेगळं नाही; ही सृष्टी अखंड चैतन्यस्वरूप असून, तीच परमात्म्याच्या रूपात आहे.