यावन्तो जन्तवो यस्मिन् ये ये सर्गे यदा यदा । ते सर्वगत्वाच् चिद्धातोर् अन्योऽन्यादर्शतां गताः
जितके जितके जीव, ज्या ज्या सृष्टीत, ज्या वेळी असतात, ते सर्व चैतन्याच्या सर्वव्यापकतेमुळे एकमेकांना ओळखू शकतात.
तीव्रवेगवती या स्यात् तत्र संविद् अकल्पिता । सैवायाति परं स्थैर्यं सामोक्षत्वैकरूपिणी
ज्या जागरूकतेला कोणतीही कल्पना नाही आणि जी अतिशय वेगाने पुढे जाते, तीच अखेरची स्थिरता मिळवते आणि तीच खरी मुक्तीच्या स्वरूपाची असते.
बलवद्विद्विलासानाम् अनुवृत्त्या परस्परम् । स्वभावाः प्रतिबिम्बन्ति चिदादर्शस्वभावतः
जसा चैतन्याचा स्वभाव आरशासारखा असतो, तसंच शक्तिशाली प्रवाह एकमेकांमध्ये येत-जात राहतात आणि त्यांच्या स्वभावांचं परस्पर प्रतिबिंब उमटतं.
तत्रातियत्ना जयति सान्यास् संविद आत्मसात् । कुर्वती सरिद् अम्भोधिगामिनीस् सरितो यथा
इथे, जी जागरूकता मोठ्या प्रयत्नाने इतर सगळ्यांना आपल्यात सामावून घेते, तीच शेवटी जिंकते—जसं एखादी नदी समुद्राकडे जाताना इतर लहान नद्यांना आपल्यात मिसळून घेते.
ये समास् त्व् अत्र ते तावद् यतन्ते चित्स्वभावतः । यावद् एको जयेत् तत्र द्वितीयस् सन्निमज्जति
इथे, हे सगळे समूह चैतन्याच्या स्वभावामुळे प्रयत्न करत राहतात, पण शेवटी एकच उरतो आणि दुसरा त्यात विलीन होतो.
जायमानेषु नश्यत्सु वर्तमानेषु भूरिशः । एवं सर्गसहस्रेषु परमाणुकणं प्रति
अनेक जगांची निर्मिती आणि नाश सतत, प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक कणामध्ये होत असतो.
न किञ्चित् केनचिद् व्याप्तं न च किञ्चित् क्वचित् स्थितम् । चिदाकाशम् अजं शान्तम् एतत् सर्वम् अभित्तिमत्
काहीच कोणत्याही गोष्टीने व्यापलेले नाही, आणि काहीच कुठेही स्थिर नाही; हे सर्व चैतन्याचे आकाश आहे, अजन्म, शांत आणि अखंड.
अयम् आभासते स्वप्नो निर्निद्रो द्रष्टृवर्जितः । अवश्यम्भावबोधश् च सो ऽनुभूतो ऽप्य् असन्मयः
हा स्वप्न जणू झोप न घेता आणि पाहणारा नसतानाही दिसतो; त्याचे अस्तित्व निश्चित वाटते, पण अनुभवला तरी तो नसलेलाच आहे.
पुष्पपत्त्रफलांशात्मा यथैकस् स्वास्थितो द्रुमः । अनन्तसर्वशक्त्यात्मा चैक एव तथा विभुः
जसा एकच झाड स्वतःमध्ये स्थिर राहून फुलं, पानं, फळं आणि फांद्या निर्माण करतो, तसाच अनंत आणि सर्वशक्तिमान एकच सर्वत्र आहे.
मातृमेयप्रमाणादिमयात्मकम् अजं पदम् । बुद्धं विस्मृतिम् आयाति न कदाचन कस्यचित्
माप, जाणणारा आणि जाणलं जाण्याचं स्वरूप असलेल्या, न जन्मलेल्या त्या अवस्थेला, जागरूकतेची विस्मृती कधीच, कोणालाही होत नाही.
शून्योदयास्तमयवस्तु तमःप्रकाशदिक्कालरूप्य् अपि सद् एकम् अनादिशुद्धम् । आद्यन्तमध्यरहितं स्थितम् अच्छम् अम्बुसोम्यत्ववीचिवलनाढ्यम् इवैकम् एव
ती एकच वस्तु, जी आदिकाळापासून शुद्ध आहे, तिला उदय-ास्त, अंधार-प्रकाश, दिशा किंवा काळ असं काही नाही; ती सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नसलेली, पारदर्शक, एकसंध, स्थिर आणि पाण्यासारखी, न लहरींनी हलणारी, न मऊपणाच्या वा अस्वस्थतेच्या तरंगांनी व्यापलेली, अशीच आहे.
अहं त्वम् इत्यादि जगत्स्वरूपा विशुद्धबोधैकविभा विभाति । आकाशकोशे निजशून्यतैव द्वैतैक्यसङ्कल्पविकल्पनाः क्व
‘मी’, ‘तू’ असं म्हणत जगाचं जे मूळ स्वरूप आहे, ते शुद्ध जागरूकतेच्या एकाच तेजात उजळून निघतं; त्या चैतन्याच्या अवकाशात त्याची स्वतःची रिक्तता फक्त असते—मग द्वैत, अद्वैत किंवा कोणतेही कल्पनांचे भेद कुठे राहतात?
अहं जगद् इति भ्रान्तिः परस्मात् कारणं विना । यथोदेति तथा ब्रह्मन् भूयः काथय साधु मे
‘मीच हे जग आहे’ ही भ्रांती कोणत्याही बाह्य कारणाशिवाय निर्माण होते; हे ब्रह्मन्, कृपया मला पुन्हा सांग, ती कशी निर्माण होते?
समस्तास् समम् एवान्तस् संविदो विन्दते यतः । सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वात्मैकम् अजस् ततः
सर्व अनुभव मनामध्ये सारखेच उमटतात, म्हणूनच तो अजन्मा सर्वांचा आत्मा आहे आणि सर्वत्र, सर्वकाळ तोच सर्व आहे.
सर्वादिशब्दार्थकला ब्रह्मैवैताः पृथङ् न तु । सर्वार्थशब्दादिकलारूपम् आसां न विद्यते
'सर्व', 'आदि' अशा शब्दांनी दाखवलेल्या सर्व शक्ती वेगळ्या नसून ब्रह्मच आहेत; त्या शब्दांच्या अर्थाला वेगळं असं काही रूप नाही.
कटकत्वं पृथग् घेम्नस् तरङ्गत्वं पृथग् जलात् । यथा न सम्भवत्य् एवं न जगत् पृथग् ईश्वरात्
कंगणपण सोन्यापासून वेगळं नाही, लाटपण पाण्यापासून वेगळं नाही, तसंच हे जगही ईश्वरापासून वेगळं नाही.
ईश एव जगद्रूपं जगद्रूपं तु नेश्वरः । हेमैव कटकादित्वं कटकत्वं तु हेम नो
ईश्वरच जगाच्या रूपात आहे, पण जगाचं रूप म्हणजेच ईश्वर नाही; सोनंच कंगणपण आहे, पण कंगणपण म्हणजे सोनं नाही.
यथावयविनो रूपम् अनेकावयवात्मकम् । तथानवयवायास् तु चित्त्वं सर्वात्मकं चितः
जसं एखाद्या वस्तूचं रूप अनेक भागांनी बनलेलं असतं, तसं चित्त हे कोणतेही भाग नसतानाही सर्वांचं मूळ आहे.
यत् तुल्यकालम् अखिलं तन्मात्रावेदनं परे । अन्तस्स्थं तद् इदं भाति जगद् इत्य् अहम् इत्य् अपि
जे सर्व सूक्ष्म तत्त्वांचं जाणणं एकाच वेळी परमात्म्यात होतं, तेच आतून हे जग आणि 'मी' असं भासतं.
लेखौघानां यथा भेदी सन्निवेशश् शिलोदरे । तथानन्यज् जगद् अहं चेत्य् अन्तश् चिद्घने घनम्
जसं दगडामध्ये अनेक रेषांचं मांडणीमुळे वेगळेपण दिसतं, तसंच चैतन्याच्या एकरसतेतही जग आणि 'मी' वेगळं वाटतं, जरी ते खरं वेगळं नसतं.
स्थितास् तरङ्गास् सलिले यथान्तरतरङ्गिते । सृष्टिशब्दार्थरहितास् तथान्तस् सृष्टयः परे
जसं पाण्यात लाटा दुसऱ्या लाटांमुळे राहतात, तसं परमात्म्यातील सृष्टीही आतूनच असते आणि तिला खऱ्या अर्थानं सृष्टीपण नसतं.
नासर्गं तिष्ठति परं सर्गस् तिष्ठति नापरः । अवयवावयविवत् सत्तानवयवैतयोः
परमात्मा स्वतंत्रपणे सृष्टी म्हणून अस्तित्वात नाही, आणि सृष्टीही परमात्म्यापासून वेगळी नाही — जसं एखाद्या वस्तूचं एकत्रित अस्तित्व आणि तिचे भाग वेगळे नसतात.
चिद्रूपेण खसंवित्त्या खतन्मात्रं विभाव्यते । स्वम् एव रूपं हृदयं वातेन स्पन्दनं यथा
चैतन्याच्या रूपातून आणि आकाशाच्या जाणिवेतून फक्त आकाशाचं सूक्ष्म स्वरूपच जाणवतं — जसं वाऱ्यामुळे हृदयाचं स्वतःचं रूप म्हणजेच स्पंदन जाणवतं.
तत्कालम् एष शब्दाणुश् चिच्चमत्काररूपधृत् । चेत्यते शमिनैवान्तस् सङ्कल्प इव चेतसा
त्याच क्षणी हा सूक्ष्म शब्दांश चैतन्याच्या चमक म्हणून शांत मनाच्या आत जाणवतो, जसं मनात संकल्प उमटतो.
तदैवानिलतां वेत्ति निजसत्तात्मिकां स्वयम् । अन्तर्गतस्पन्दरसां पवनस् स्पन्दताम् इव
मग तो स्वतःच्या अस्तित्वाचं खऱ्या अर्थानं स्वरूप ओळखतो, जसं वारा आपल्या आतल्या स्पंदनाचा रस जाणून स्वतःला स्पंदन म्हणून ओळखतो.
तदैवाभासताम् एति निजसत्तात्मिकां स्वयम् । कोशस्थितालोकलवां तेजः प्रकटताम् इव
त्याच क्षणी, जशी प्रकाशाची किरणं आवरणात असूनही प्रकट होतात, तशी स्वतःची खरी ओळख त्या आवरणात राहूनही स्पष्ट होते.
तदैवाप्तां चेतयते निजसत्तात्मिकाम् अजः । हृत्संस्थरसतन्मात्रां सलिलं द्रवताम् इव
त्याच क्षणी, अजन्मा स्वतःची खरी ओळख हृदयात असलेल्या सूक्ष्म तत्त्वासारखी जाणतो, जशी पाणी आपली तरलता दाखवते.
तदैवावनितां वेत्ति स्वचित्तैकात्मिकाम् अजः । अन्तस्स्थगन्धतन्मात्राम् उर्वी स्थैर्यकलाम् इव
त्याच क्षणी, अजन्मा पृथ्वीला आपल्या मनाच्याच स्वरूपात ओळखतो, जशी पृथ्वीची स्थिरता तिच्या आतल्या सुवासिक तत्त्वात असते.
तुल्यकालनिमेषांशलक्षभागं प्रतीतयः । नित्यं चितः प्रकचनं तत् सर्गौघपरम्पराः
क्षण, निमिष आणि लहान भाग यांच्यातील सर्व अनुभूती नेहमीच चैतन्याचं प्रकट रूप असतात; हाच निर्मितीच्या प्रवाहाचा अखंड क्रम आहे.
एवं सकृत् स्वभावान्तर् दृश्यमध्यम् अनामयम् । उदयास्तमयोन्मुक्तं ब्रह्म तिष्ठत्य् अनिष्ठितम्
असं, जेव्हा स्वतःचं मूळ स्वरूप संपतं, तेव्हा जे काही दिसतं त्याच्या मध्ये, कुठलाही त्रास नसलेलं, उगवणं आणि मावळणं यापासून मुक्त असं ब्रह्म कायम राहतं.