सन्निवेशो यथाङ्गानाम् अङ्गिनो ऽनन्यद् आत्मनः । जगद् एवम् अनङ्गस्य खात्मनः खात्म ब्रह्मणः
जसं शरीराच्या अवयवांची रचना शरीरापासून वेगळी नसते, तसंच हे जग देखील निराकार, आकाशासारख्या आत्म्यापासून वेगळं नाही.
यादृग् एकनरस्वप्नयुद्धम् अन्यनरं प्रति । तादृशं सदसद्रूपं खात्मेदं व्योमगं जगत्
जसं एखाद्या माणसाच्या स्वप्नात तो दुसऱ्या माणसाशी लढतो, तसंच हे जग, अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा स्वरूपाचं, या आकाशासारख्या आत्म्याचं आहे आणि सर्वत्र पसरलेलं आहे.
महाकल्पान्तसर्गादौ चित्स्वभाव इदं वपुः । कारणत्वं मिथः पश्चाद् असद् वेत्ति न वास्तवम्
महाकल्पाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी, ज्या रूपाचं मूळ स्वरूप चैतन्य आहे, ते प्रकट होतं; नंतर परस्पर कारणामुळे ते खोटं आहे, खरं अस्तित्व नाही असं ओळखलं जातं.
मुक्ते ऽस्मिन् ब्रह्मणि यदि ब्रह्मान्यस् स्मृतिजो भवेत् । तत्स्मृतिर् ज्ञप्तिजे सर्गे स्थितेव ज्ञप्तिमात्रतः
या मुक्त ब्रह्मस्वरूपात जर दुसरं ब्रह्म स्मरणातून निर्माण झालं, तर ती स्मृती जरी केवळ ज्ञानरूप असली, तरी ती निर्माणासारखी भासते.
पौराणां मन्त्रिमुख्यानां विदूरथकुलक्रमः । समम् एव कथं तत्र सर्वेषां प्रतिभासितः
पूर्वीच्या काळात विदूरथ या घराण्याची परंपरा सर्व मुख्य मंत्र्यांना एकसारखी कशी दिसली?
चितस् समनुवर्तन्ते मुख्यायास् सर्वसंविदः । यथा विपुलवात्यायास् सामान्या वातलेखिकाः
सर्व मुख्य ज्ञानप्रवाह त्या प्रधान मनाच्या मागे चालतात, जसं मोठ्या वादळामागे इतर लहान वारे जातात.
परस्परानुभावेन तथारूपेण संविदः । कचितास् ताः प्रजापालप्रजावास्तव्यमन्त्रिणाम्
राजा, प्रजा आणि मंत्री यांच्या अनुभवातून त्या सर्वांच्या मनात एकसारख्या जाणीवा तयार होतात.
एवंरूपात् कुलाज् जातो राजास्माकम् अयं त्व् असौ । कचिता इति वास्तव्यविदो वैदूरथे पुरे
विदूरथाच्या नगरीत जे खरेपण जाणतात, ते म्हणतात, 'हा आमचा राजा, अशा कुळात जन्मलेला,' किंवा असेच काही.
कचने चित्स्वभावस्य न च कारणमार्गणम् । युक्तं महामणेर् भासाम् इवान्यत् स्वस्वभावतः
चैतन्याच्या स्वभावात कारण शोधण्याची गरजच नाही, जशी मोठ्या रत्नाची प्रभा त्याच्या स्वभावातून आपोआप येते.
अहम् एव कुलाचारो राजास्या भुव इत्य् अपि । विदूरथविदो रत्नाद् उदिता प्रतिभाप्रभा
कुळाची चालधाड किंवा या भूमीचा राजा असणे हे सुद्धा विदूरथाच्या ज्ञानरूपी रत्नातून उमटणाऱ्या प्रकाशासारखेच आहे.
यावन्तो जन्तवो यस्मिन् ये ये सर्गे यदा यदा । ते सर्वगत्वाच् चिद्धातोर् अन्योऽन्यादर्शतां गताः
जितके जितके जीव, ज्या ज्या सृष्टीत, ज्या वेळी असतात, ते सर्व चैतन्याच्या सर्वव्यापकतेमुळे एकमेकांना ओळखू शकतात.
तीव्रवेगवती या स्यात् तत्र संविद् अकल्पिता । सैवायाति परं स्थैर्यं सामोक्षत्वैकरूपिणी
ज्या जागरूकतेला कोणतीही कल्पना नाही आणि जी अतिशय वेगाने पुढे जाते, तीच अखेरची स्थिरता मिळवते आणि तीच खरी मुक्तीच्या स्वरूपाची असते.
बलवद्विद्विलासानाम् अनुवृत्त्या परस्परम् । स्वभावाः प्रतिबिम्बन्ति चिदादर्शस्वभावतः
जसा चैतन्याचा स्वभाव आरशासारखा असतो, तसंच शक्तिशाली प्रवाह एकमेकांमध्ये येत-जात राहतात आणि त्यांच्या स्वभावांचं परस्पर प्रतिबिंब उमटतं.
तत्रातियत्ना जयति सान्यास् संविद आत्मसात् । कुर्वती सरिद् अम्भोधिगामिनीस् सरितो यथा
इथे, जी जागरूकता मोठ्या प्रयत्नाने इतर सगळ्यांना आपल्यात सामावून घेते, तीच शेवटी जिंकते—जसं एखादी नदी समुद्राकडे जाताना इतर लहान नद्यांना आपल्यात मिसळून घेते.
ये समास् त्व् अत्र ते तावद् यतन्ते चित्स्वभावतः । यावद् एको जयेत् तत्र द्वितीयस् सन्निमज्जति
इथे, हे सगळे समूह चैतन्याच्या स्वभावामुळे प्रयत्न करत राहतात, पण शेवटी एकच उरतो आणि दुसरा त्यात विलीन होतो.
जायमानेषु नश्यत्सु वर्तमानेषु भूरिशः । एवं सर्गसहस्रेषु परमाणुकणं प्रति
अनेक जगांची निर्मिती आणि नाश सतत, प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक कणामध्ये होत असतो.
न किञ्चित् केनचिद् व्याप्तं न च किञ्चित् क्वचित् स्थितम् । चिदाकाशम् अजं शान्तम् एतत् सर्वम् अभित्तिमत्
काहीच कोणत्याही गोष्टीने व्यापलेले नाही, आणि काहीच कुठेही स्थिर नाही; हे सर्व चैतन्याचे आकाश आहे, अजन्म, शांत आणि अखंड.
अयम् आभासते स्वप्नो निर्निद्रो द्रष्टृवर्जितः । अवश्यम्भावबोधश् च सो ऽनुभूतो ऽप्य् असन्मयः
हा स्वप्न जणू झोप न घेता आणि पाहणारा नसतानाही दिसतो; त्याचे अस्तित्व निश्चित वाटते, पण अनुभवला तरी तो नसलेलाच आहे.
पुष्पपत्त्रफलांशात्मा यथैकस् स्वास्थितो द्रुमः । अनन्तसर्वशक्त्यात्मा चैक एव तथा विभुः
जसा एकच झाड स्वतःमध्ये स्थिर राहून फुलं, पानं, फळं आणि फांद्या निर्माण करतो, तसाच अनंत आणि सर्वशक्तिमान एकच सर्वत्र आहे.
मातृमेयप्रमाणादिमयात्मकम् अजं पदम् । बुद्धं विस्मृतिम् आयाति न कदाचन कस्यचित्
माप, जाणणारा आणि जाणलं जाण्याचं स्वरूप असलेल्या, न जन्मलेल्या त्या अवस्थेला, जागरूकतेची विस्मृती कधीच, कोणालाही होत नाही.
शून्योदयास्तमयवस्तु तमःप्रकाशदिक्कालरूप्य् अपि सद् एकम् अनादिशुद्धम् । आद्यन्तमध्यरहितं स्थितम् अच्छम् अम्बुसोम्यत्ववीचिवलनाढ्यम् इवैकम् एव
ती एकच वस्तु, जी आदिकाळापासून शुद्ध आहे, तिला उदय-ास्त, अंधार-प्रकाश, दिशा किंवा काळ असं काही नाही; ती सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नसलेली, पारदर्शक, एकसंध, स्थिर आणि पाण्यासारखी, न लहरींनी हलणारी, न मऊपणाच्या वा अस्वस्थतेच्या तरंगांनी व्यापलेली, अशीच आहे.
अहं त्वम् इत्यादि जगत्स्वरूपा विशुद्धबोधैकविभा विभाति । आकाशकोशे निजशून्यतैव द्वैतैक्यसङ्कल्पविकल्पनाः क्व
‘मी’, ‘तू’ असं म्हणत जगाचं जे मूळ स्वरूप आहे, ते शुद्ध जागरूकतेच्या एकाच तेजात उजळून निघतं; त्या चैतन्याच्या अवकाशात त्याची स्वतःची रिक्तता फक्त असते—मग द्वैत, अद्वैत किंवा कोणतेही कल्पनांचे भेद कुठे राहतात?
अहं जगद् इति भ्रान्तिः परस्मात् कारणं विना । यथोदेति तथा ब्रह्मन् भूयः काथय साधु मे
‘मीच हे जग आहे’ ही भ्रांती कोणत्याही बाह्य कारणाशिवाय निर्माण होते; हे ब्रह्मन्, कृपया मला पुन्हा सांग, ती कशी निर्माण होते?
समस्तास् समम् एवान्तस् संविदो विन्दते यतः । सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वात्मैकम् अजस् ततः
सर्व अनुभव मनामध्ये सारखेच उमटतात, म्हणूनच तो अजन्मा सर्वांचा आत्मा आहे आणि सर्वत्र, सर्वकाळ तोच सर्व आहे.
सर्वादिशब्दार्थकला ब्रह्मैवैताः पृथङ् न तु । सर्वार्थशब्दादिकलारूपम् आसां न विद्यते
'सर्व', 'आदि' अशा शब्दांनी दाखवलेल्या सर्व शक्ती वेगळ्या नसून ब्रह्मच आहेत; त्या शब्दांच्या अर्थाला वेगळं असं काही रूप नाही.
कटकत्वं पृथग् घेम्नस् तरङ्गत्वं पृथग् जलात् । यथा न सम्भवत्य् एवं न जगत् पृथग् ईश्वरात्
कंगणपण सोन्यापासून वेगळं नाही, लाटपण पाण्यापासून वेगळं नाही, तसंच हे जगही ईश्वरापासून वेगळं नाही.
ईश एव जगद्रूपं जगद्रूपं तु नेश्वरः । हेमैव कटकादित्वं कटकत्वं तु हेम नो
ईश्वरच जगाच्या रूपात आहे, पण जगाचं रूप म्हणजेच ईश्वर नाही; सोनंच कंगणपण आहे, पण कंगणपण म्हणजे सोनं नाही.
यथावयविनो रूपम् अनेकावयवात्मकम् । तथानवयवायास् तु चित्त्वं सर्वात्मकं चितः
जसं एखाद्या वस्तूचं रूप अनेक भागांनी बनलेलं असतं, तसं चित्त हे कोणतेही भाग नसतानाही सर्वांचं मूळ आहे.
यत् तुल्यकालम् अखिलं तन्मात्रावेदनं परे । अन्तस्स्थं तद् इदं भाति जगद् इत्य् अहम् इत्य् अपि
जे सर्व सूक्ष्म तत्त्वांचं जाणणं एकाच वेळी परमात्म्यात होतं, तेच आतून हे जग आणि 'मी' असं भासतं.
लेखौघानां यथा भेदी सन्निवेशश् शिलोदरे । तथानन्यज् जगद् अहं चेत्य् अन्तश् चिद्घने घनम्
जसं दगडामध्ये अनेक रेषांचं मांडणीमुळे वेगळेपण दिसतं, तसंच चैतन्याच्या एकरसतेतही जग आणि 'मी' वेगळं वाटतं, जरी ते खरं वेगळं नसतं.