तन्द्रातन्त्रीगणं कोशे दधाना परिवेष्टितम् । नानन्दे राजते ब्रह्मंस् तृष्णाजर्जरवल्लकी
तृष्णा जणू एखाद्या जुनी झालेल्या वीणेप्रमाणे आहे. ती आळस आणि जडपणाच्या जाळ्यात मनाचा खजिना गुंडाळून ठेवते, आणि कधीच आनंदात चमकत नाही, हे ब्रह्मन्.
नित्यम् एवातिमलिना कटुकोन्मादशालिनी । दीर्घा तन्वी घनस्नेहा तृष्णागह्वरवल्लरी
तृष्णा नेहमीच अत्यंत अशुद्ध, कडवट वेडाने भरलेली, लांब, सडपातळ आणि चिकट आसक्तीने भरलेली, काळोख्या दरीतली वेल आहे.
अनानन्दकरी शून्या निष्फलात्यर्थम् उन्नता । अमङ्गलकरी क्रूरा तृष्णा क्षीणेव मञ्जरी
इच्छा ही रिकामी असते, आनंद देत नाही, जरी ती फार उंच गेली तरी तिचा काहीही उपयोग होत नाही; ती अशुभ, कठोर आणि कोमेजलेल्या फुलासारखी सुकलेली असते.
अनावर्जितचित्तापि सर्वम् एवानुधावति । न चाप्नोति फलं किञ्चित् तृष्णा जीर्णेव कामिनी
मन तिला ओढ घेत नसतानाही, इच्छा सगळ्या गोष्टींमागे धावते; पण तिला काहीच फळ मिळत नाही, जणू काही वयस्क वेश्या काहीच साधू शकत नाही तशी.
संसारनृत्ते महति नानारससमाकुले । भुवनाभोगरङ्गेषु तृष्णा जरढनर्तकी
या मोठ्या संसाराच्या नृत्यात, वेगवेगळ्या चवींनी भरलेल्या आणि जगाच्या उपभोगाच्या रंगमंचावर, इच्छा ही म्हातारी नर्तकीसारखी वावरते.
जराकुसुमितारूढा पातोत्पातफलावलिः । संसारजङ्गले दीर्घे तृष्णाविषलता तता
म्हातारपणाच्या झाडावर चढून, अपयश आणि संकटांची फळे लावलेली, या दीर्घ संसाराच्या जंगलात, इच्छा विषारी वेलीसारखी पसरते.
यन् न शक्नोति तत्रापि धत्ते ताण्डवितां गतिम् । नृत्यत्य् आनन्दरहितं तृष्णा जीर्णेव नर्तकी
जिथे काहीच मिळू शकत नाही, तिथेसुद्धा तृष्णा वेड्यासारखी धावते; आनंद नसताना ती नाचते, जणू वयस्क नर्तकीसारखी.
भृशं स्फुरति नीहारे शाम्यत्य् आलोक आगते । दुःखौघेषु पदं धत्ते तृष्णाचपलबर्हिणी
धुक्यात तृष्णा फारच अस्वस्थ होते, पण प्रकाश आल्यावर ती शांत होते; दुःखाच्या लाटांमध्ये तृष्णा चंचल मोरिणीसारखी स्थिर होते.
जडकल्लोलबहला चिरं शून्यतरान्तरा । क्षणम् उल्लासम् आयाति तृष्णाप्रावृट्तरङ्गिणी
तृष्णेची लाट जड, अस्थिर आणि ओझ्याची असते, खूप काळ मनात रिकामेपण राहते; क्षणभरच तिला आनंद मिळतो, जणू पावसाळ्यातील लाटेसारखा.
नष्टम् उत्सृज्य तिष्ठन्तं वृक्षाद् वृक्षम् इवापरम् । पुरुषात् पुरुषं याति तृष्णा लोलेव पक्षिणी
जे हरवले ते सोडून, तृष्णा एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर जाते; माणसामाणसात ती पक्ष्यासारखी उडत राहते.
पदं करोत्य् अलङ्घ्ये ऽपि तृप्तापि फलम् ईहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णाचपलमर्कटी
तृप्ती मिळूनही, ही तृष्णेची चंचल माकड कुठेही थांबत नाही; जिथे जाणे अशक्य आहे तिथेही पाऊल टाकते, फळाची हाव सोडत नाही. कितीही वेळ गेला तरी, एकाच ठिकाणी स्थिर राहत नाही.
इदं कृत्वेदम् आयाति सर्वम् एवासमञ्जसम् । अनारतं च यतते तृष्णा चेष्टेव दैविकी
हे केलं की लगेच दुसऱ्या गोष्टीकडे धावते; सगळं अस्ताव्यस्त करते. तृष्णा सतत धडपडत राहते, जणू काही तिच्यामागे एखादी अद्भुत शक्ती आहे.
क्षणम् आयाति पातालं क्षणं याति नभस्तलम् । क्षणं भ्रमति दिक्कुञ्जे तृष्णाहृत्पद्मषट्पदी
क्षणात ती पाताळात जाते, क्षणात आकाशात पोहोचते, तर कधी दिशांच्या गर्द झाडीत भटकते — हृदयातील कमळाकडे ओढल्या गेलेल्या तृष्णेच्या मधमाशीप्रमाणे.
सर्वसंसारदोषाणां तृष्णैका दीर्घदुःखदा । अन्तःपुरस्थम् अपि या योजयत्य् अतिसङ्कटे
संपूर्ण संसारातील दोषांमध्ये तृष्णाच एकटी दीर्घ दुःख देते; राजवाड्यात राहणाऱ्यांनाही ती अतिशय कडक बंधनात अडकवते.
प्रयच्छति परं जाड्यं परमालोकरोधिनी । मोहनीहारगहना तृष्णाजलदमालिका
ती मनाला जडपणा देते, खरी दृष्टी मिळवण्यास मोठा अडथळा ठरते; तृष्णा म्हणजे मोहाच्या धुक्याने भरलेली काळ्या ढगांची माळ आहे.
सर्वेषां जन्तुजालानां संसारव्यवहारिणाम् । परिप्रोतमनोमालास् तृष्णा बन्धनरज्जवः
सर्व सजीवांच्या, संसारात गुंतलेल्या जीवांच्या मनातील दोषांना तृष्णा हे एकत्र बांधणारे दोर आहे—तीच गुलामीची दोरी आहे.
विचित्रवर्णा विगुणा दीर्घा मलिनसंस्थितिः । शून्या शून्यास्पदा तृष्णा शक्रकार्मुकधर्मिणी
तृष्णेला अनेक रंग आहेत, पण तिच्यात गुण नाहीत; ती लांब टिकणारी आणि अशुद्धतेतच राहणारी आहे. ती रिकामी असून रिकामपणातच रुजलेली आहे, आणि तिचे स्वरूप इंद्रधनुष्याप्रमाणे आहे.
अशनिर् गुणसस्यानां फलिता शरद् आपदे । हिमं सम्पत्सरोजिन्यास् तमसां दीर्घयामिनी
ती सद्गुणांच्या पिकावर वीज पडल्यासारखी आहे, शरद ऋतूतील संकटासारखी फळलेली आहे; समृद्धीच्या कमळावर गारठा आणणारी, आणि अंधारासाठी दीर्घ रात्र ठरणारी आहे.
संसारनाटकनटी कायालयविहङ्गमी । मानसारण्यहरिणी स्मरसङ्गीतवल्लकी
ती संसाराच्या नाटकात नटी आहे, शरीररूपी पिंजऱ्यातील पक्षी आहे, मनरूपी जंगलातील हरिण आहे आणि प्रेमाच्या गाण्याची वीणा आहे.
व्यवहाराब्धिलहरी मोहमातङ्गशृङ्खला । मार्गन्यग्रोधसुभगा दुःखकैरवचन्द्रिका
ती व्यवहाराच्या समुद्रातील लाट आहे, मोहाच्या हत्तीची साखळी आहे, वाटेवरील सुंदर वटवृक्ष आहे आणि दुःखरूपी कुमुदाच्या चंद्रप्रकाशासारखी आहे.
जरामरणदुःखानाम् एका रत्नसमुद्गिका । आधिव्याधिविलासानां नित्यमत्ता विलासिनी
तीच म्हातारपण, मृत्यू आणि दुःख यांचा रत्नांचा पेटारा आहे; ती नेहमीच व्याधी आणि आजार यांच्यात रंगून खेळणारी आहे.
क्षणम् आलोकविमला सान्धकारलवा क्षणम् । व्योमवीथीसमा तृष्णा नीहारगहना क्षणम्
क्षणभर ती निर्मळ आणि उजळ भासते, तर क्षणभर काळोखाचा तुकडा होते; तृष्णा आकाशातील वाटेसारखी, क्षणभर धुक्यासारखी दाट होते.
गच्छतूपशमं तृष्णा कार्यव्यायामशान्तये । तमी घनतमःकृष्णा यथा रक्षोनिवृत्तये
शांतीसाठी आणि अस्थिर कृत्य थांबवण्यासाठी तृष्णा जाऊ द्या; ती घनदाट अंधारासारखी काळी आहे, जणू काही राक्षस दूर करण्यासाठीच.
तावन् मुह्यत्य् अयं लोको मूको विलुलिताशयः । यावद् एवानुसन्धत्ते तृष्णाविषविषूचिकाम्
जोपर्यंत ही तृष्णेची विषारी साथ मागे लागलेली असते, तोपर्यंत हा जग भ्रमित, गप्प आणि चित्त अस्थिरच राहतो.
लोको ऽयम् अखिलं दुःखं चिन्तयोज्झित उज्झति । चिन्ताविषूचिकामन्त्रश् चिन्तात्यागो हि कथ्यते
चिंतेपासून मुक्त झाल्यावर हे संपूर्ण जग दु:ख सोडते; चिंता दूर करणं हेच या चिंतेच्या आजारावरचं खरं औषध आहे असं सांगितलं जातं.
तृणपाषाणकाष्ठादि सर्वम् आमिषशङ्कया । आदधाना स्फुरत्य् अन्तस् तृष्णा मत्स्यी ह्रदे यथा
गवत, दगड, लाकूड यांसारख्या प्रत्येक गोष्टीत काहीतरी मिळेल या आशेने तृष्णा मनात सतत हलत राहते, जशी तळ्यात मासळी सतत हालचाल करत असते.
रोगार्तिरङ्गगा तृष्णा गम्भीरम् अपि मानवम् । उत्तानतां नयत्य् आशु सूर्यांशव इवाम्बुजम्
तृष्णेची वेदना शरीरात रोगासारखी निर्माण होते आणि अगदी खोल विचार करणाऱ्या माणसालाही ती पटकन उघड्यावर आणते, जशी सूर्यकिरणे कमळाचे फूल उमलवतात.
अन्तश्शून्या ग्रन्थिमत्यो दीर्घस्वाङ्कुरकण्टकाः । मुक्तामणिश्रियो नित्यं तृष्णा वेणुलता इव
तृष्णा म्हणजे बांबूच्या वेलीप्रमाणे आहे — आतून रिकामी, गाठींनी भरलेली, लांब, कोंब आणि काट्यांनी युक्त, आणि नेहमी मोत्यांसारख्या शोभेने सजलेली.
अहो बत महच् चित्रं तृष्णाम् अपि महाधियः । दुश्छेद्याम् अपि कृन्तन्ति विवेकेनामलासिना
काय आश्चर्य! किती मोठी गोष्ट आहे की, मोठ्या बुद्धीचे लोकसुद्धा निर्मळ विवेकाच्या तलवारीने या तृष्णेला छाटू शकतात, जरी ती छाटायला फार कठीण असली तरी.
नासिधारा न वज्राग्निर् न तप्तायःकणार्चिषः । तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मंस् तृष्णेयं हृदि संस्थिता
हे ब्रह्मन्, तलवारीची धार, वज्र, किंवा तापलेल्या लोखंडाच्या ठिणग्याही जशा तीक्ष्ण नाहीत, तशी हृदयात असलेली ही तृष्णा अधिक तीक्ष्ण आहे.