दुःखितस्य निशा कल्पस् सुखिनस् सैव च क्षणः । क्षणस् स्वप्ने भवेत् कल्पः कल्पश् च भवति क्षणः
दुःखी माणसासाठी रात्र म्हणजे जणू एक कल्पासारखी वाटते, पण सुखी माणसासाठी तीच रात्र क्षणासारखी भासते; स्वप्नात क्षण कल्पासारखा वाटतो आणि कल्प क्षणासारखा निघून जातो.
तथा च मृत्वा जातो ऽहं तरुणो ऽहम् अवस्थितः । यातो ऽस्मि योजनशतं स्वप्न इत्य् अनुभूयते
त्याचप्रमाणे, मी मरणानंतर जन्म घेतल्याचा, तरुण झाल्याचा, एकाच अवस्थेत राहिल्याचा आणि शंभर योजनांचा प्रवास केल्याचा अनुभव स्वप्नात घेतला आहे.
रात्रिं द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रो ऽनुभूतवान् । लवणो भुक्तवान् आयुर् एकरात्र्यां समाश् शतम्
हरिश्चंद्राने एका रात्रीत बारा वर्षांचा अनुभव घेतला; लवणाने एका रात्रीत शंभर वर्षांचे आयुष्य उपभोगले.
यो निमेषः प्रजेशस्य स मनोर् जीवितं मुनेः । जीवितं यद् विरिञ्चस्य तद् दिनं किल चक्रिणः
ज्याचा एक क्षण प्रजापतीसाठी असतो, तोच मनूसाठी संपूर्ण आयुष्य असतं; मनूचं आयुष्य ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असतो, आणि ब्रह्मदेवाचं आयुष्य विष्णूंसाठी फक्त एक दिवस मानलं जातं.
ध्याने प्रक्षीणचित्तस्य न दिनानि न रात्रयः । न पदार्था न च जगत् सत्यं नात्मापि योगिनः
ज्याचं मन ध्यानात पूर्ण विरघळून गेलं आहे, त्याच्यासाठी दिवस-रात्र, वस्तू, जग—काहीच उरत नाही; खरं तर त्या योग्याला स्वतःचं अस्तित्वही उरत नाही.
मधुरं कटुताम् एति कटुभावेन चिन्तितम् । कट्व् अप्य् आयाति माधुर्यं मधुरत्वेन चेतितम्
गोड गोष्ट जर कटू भावनेनं आठवली, तर ती कटू वाटू लागते; आणि कटू गोष्ट गोड भावनेनं आठवली, तर तीही गोड वाटू लागते.
मित्रबुद्ध्या द्विषन् मित्रं रिपुबुद्ध्या रिपुस् सुहृत् । भवतीति महाबाहो यथासंवेदनं जगत्
मित्रभावनेनं शत्रूही मित्र होतो, आणि शत्रूभावनेनं मित्रही शत्रू होतो; हे महाबाहो, जग जसं आपण अनुभवतो तसंच असतं.
अनभ्यस्ताः पदार्था ये शास्त्रपाठजपादयः । एषां संवेदनाभ्यासान् नूनम् अभ्येति सात्मता
ज्या गोष्टींचा सराव केला जात नाही, जसं की शास्त्र वाचन किंवा जप, त्या वारंवार जागरूकतेने केल्या तरच मनाशी एकरूप होतात.
नौर् यायिनां भ्रमार्तानां वेदनात् तु विवर्तते । अवेदनाद् भ्रमार्तानाम् अपि नैषा विवर्तते
गोंधळलेल्या प्रवाशांसाठी जागरूकतेमुळे होडी पुढे सरकते; पण ज्यांना गोंधळ आहे आणि जागरूकताही नाही, त्यांची होडी हलत नाही.
शून्यम् आकीर्णताम् एति वेदनात् स्वप्नदृक्ष्व् इव । वेदनात् पीतम् आनीलं शुक्लं वाप्य् अनुभूयते
जागरूकतेमुळे रिकामेपण भरून येतं, जसं स्वप्न पाहणाऱ्यांना वाटतं; जागरूकतेमुळे पिवळं किंवा पांढरं असं काही अनुभवता येतं.
आपद्वद् उत्सवः खेदं करोति परिमोहिनः । कुड्ये ऽपि ख इवाचारो दृष्टो धातुविकारिणः
म्हणूनच मोठा सणसुद्धा फारच गोंधळलेल्या माणसाला त्रास देतो; जसं भिंतीवर आकाश दिसतं, तसं ज्याच्या अंगातील तत्वं अस्वस्थ आहेत त्याला वागणूकही विचित्र वाटते.
असद्यक्षो विमूढानां प्राणान् अप्य् अपकर्षति । वेदनात् स्वप्नवनिता जाग्रतीव रतिप्रदा
मिथ्या राक्षस गोंधळलेल्या लोकांचे प्राणसुद्धा हिरावून घेतो; जागरूकतेमुळे स्वप्नातील स्त्री जशी प्रत्यक्षात आनंद देते तशी वाटते.
यद् यथाभ्यासम् आयातं तत् तथा स्थिरतां गतम् । असद् एव नभस्य् एव नभ एव चिदात्मनि
जे काही सरावाने येते, ते तसंच स्थिर होतं; ते खरंतर अस्तित्वात नसतं, जसं आकाश किंवा जसं सर्व काही केवळ चैतन्यातच आहे.
शतहस्तखुरच्छायानटवृत्तम् इवाततम् । गगने मानसं स्पन्दं जगद् विद्धि न वस्तु तत्
शंभर खुरांच्या घोड्याच्या सावलीच्या खेळासारखं, आकाशात पसरलेलं, असं हे जग आहे—हे फक्त मनाचा स्पंदन आहे, खरं काहीच नाही.
मिथ्याज्ञानपिशाचस्य सन्दर्शनम् अनाकृति । कायामात्रकम् एवेदम् अरोधकम् अभित्तिमत्
मिथ्या अज्ञानरूपी राक्षसाचं दर्शन हे निराकार असतं; हे फक्त शरीरापुरतं मर्यादित आहे, अडथळा निर्माण करणारं आणि भेगा असलेलं आहे.
इदं भास्वरम् आभासं स्वप्नसन्दर्शनं चितः । अपूर्वम् एव सुप्ताया नरस्येवोदितं विदुः
ही तेजस्वी छटा, ही स्वप्नात दिसणारी दृश्ये, ही चैतन्याची अनुभूती, झोपेत असलेल्या माणसाला जशी नवीच वाटते, तशीच ओळखली जाते.
अखाताश् चेतति स्तम्भो यादृशं सालभञ्जिकाः । परमार्थमहास्तम्भस् सृष्टीश् चेतति तादृशम्
जसा कोरलेला नसलेला लाकडी खांब हलत नाही, तशाच प्रकारे अंतिम सत्याचा हा महान खांब — म्हणजे सृष्टी — स्थिरच असतो.
यादृशो मानवः पार्श्वे स्वप्ने क्षुब्धो महाभटैः । तादृशो ब्रह्मणस् सर्गो बुद्ध एव सुषुप्तवत्
जसा एखादा माणूस स्वप्नात बलाढ्य योद्ध्यांनी वेढला गेला की अस्वस्थ होतो, तशीच ब्रह्माची सृष्टी जागृत झालेल्याला, गाढ झोपेसारखी, भासते.
तृणगुल्मलतायुक्तश् शिशिरान्ते यथा रसः । वासन्तस् संस्थितो भूमौ तथा सर्गः परे पदे
जसा गवत, झुडुपं आणि वेलींमध्ये असलेला रस हिवाळा संपल्यावर जमिनीवर राहतो आणि वसंतात स्थिरावतो, तशीच सृष्टीही परम अवस्थेत स्थिर असते.
यथा द्रवत्वं कनके स्थितम् अन्तर् अनुन्मिषत् । तथा स्थितः परे सर्गः खात्मा वल्गन्न् अणाव् अणौ
जसं सोन्यामध्ये द्रवपणा आतून लपलेला असतो, तसंच हा सृष्टीचा भाव परमात्म्यात, म्हणजेच आकाशासारख्या आत्म्यात, अगदी सूक्ष्मात सूक्ष्म रूपात चमकत असतो.
सन्निवेशो यथाङ्गानाम् अङ्गिनो ऽनन्यद् आत्मनः । जगद् एवम् अनङ्गस्य खात्मनः खात्म ब्रह्मणः
जसं शरीराच्या अवयवांची रचना शरीरापासून वेगळी नसते, तसंच हे जग देखील निराकार, आकाशासारख्या आत्म्यापासून वेगळं नाही.
यादृग् एकनरस्वप्नयुद्धम् अन्यनरं प्रति । तादृशं सदसद्रूपं खात्मेदं व्योमगं जगत्
जसं एखाद्या माणसाच्या स्वप्नात तो दुसऱ्या माणसाशी लढतो, तसंच हे जग, अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा स्वरूपाचं, या आकाशासारख्या आत्म्याचं आहे आणि सर्वत्र पसरलेलं आहे.
महाकल्पान्तसर्गादौ चित्स्वभाव इदं वपुः । कारणत्वं मिथः पश्चाद् असद् वेत्ति न वास्तवम्
महाकल्पाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी, ज्या रूपाचं मूळ स्वरूप चैतन्य आहे, ते प्रकट होतं; नंतर परस्पर कारणामुळे ते खोटं आहे, खरं अस्तित्व नाही असं ओळखलं जातं.
मुक्ते ऽस्मिन् ब्रह्मणि यदि ब्रह्मान्यस् स्मृतिजो भवेत् । तत्स्मृतिर् ज्ञप्तिजे सर्गे स्थितेव ज्ञप्तिमात्रतः
या मुक्त ब्रह्मस्वरूपात जर दुसरं ब्रह्म स्मरणातून निर्माण झालं, तर ती स्मृती जरी केवळ ज्ञानरूप असली, तरी ती निर्माणासारखी भासते.
पौराणां मन्त्रिमुख्यानां विदूरथकुलक्रमः । समम् एव कथं तत्र सर्वेषां प्रतिभासितः
पूर्वीच्या काळात विदूरथ या घराण्याची परंपरा सर्व मुख्य मंत्र्यांना एकसारखी कशी दिसली?
चितस् समनुवर्तन्ते मुख्यायास् सर्वसंविदः । यथा विपुलवात्यायास् सामान्या वातलेखिकाः
सर्व मुख्य ज्ञानप्रवाह त्या प्रधान मनाच्या मागे चालतात, जसं मोठ्या वादळामागे इतर लहान वारे जातात.
परस्परानुभावेन तथारूपेण संविदः । कचितास् ताः प्रजापालप्रजावास्तव्यमन्त्रिणाम्
राजा, प्रजा आणि मंत्री यांच्या अनुभवातून त्या सर्वांच्या मनात एकसारख्या जाणीवा तयार होतात.
एवंरूपात् कुलाज् जातो राजास्माकम् अयं त्व् असौ । कचिता इति वास्तव्यविदो वैदूरथे पुरे
विदूरथाच्या नगरीत जे खरेपण जाणतात, ते म्हणतात, 'हा आमचा राजा, अशा कुळात जन्मलेला,' किंवा असेच काही.
कचने चित्स्वभावस्य न च कारणमार्गणम् । युक्तं महामणेर् भासाम् इवान्यत् स्वस्वभावतः
चैतन्याच्या स्वभावात कारण शोधण्याची गरजच नाही, जशी मोठ्या रत्नाची प्रभा त्याच्या स्वभावातून आपोआप येते.
अहम् एव कुलाचारो राजास्या भुव इत्य् अपि । विदूरथविदो रत्नाद् उदिता प्रतिभाप्रभा
कुळाची चालधाड किंवा या भूमीचा राजा असणे हे सुद्धा विदूरथाच्या ज्ञानरूपी रत्नातून उमटणाऱ्या प्रकाशासारखेच आहे.