इदं मे भगवन् ब्रूहि संशयं सर्वकोविद । तव पातुं न तृप्तो ऽस्मि श्रोत्रपात्रैर् वचोऽमृतम्
भगवंत, आपण सर्वज्ञ आहात, माझ्या या शंकेचं समाधान करा. आपल्या अमृतासारख्या वचनांनी माझी कानं भरली तरी मी अजूनही तृप्त झालो नाही.
स सर्गत्रितये कालो लीलाभर्तुर् हि योगतः । स क्वचित् किम् अहोरात्रः क्वचित् किं मासमात्रकः
तीन सृष्टींमध्ये काळ हा प्रभूच्या खेळासारखा योगाने घडतो; कधी तो फक्त एक दिवस-रात्र असतो, तर कधी फक्त एक महिना एवढाच असतो.
क्वचित् किं बहुवर्षाणि कस्यचित् किं सुपेलवः । कस्यचित् किं महादीर्घः कस्यचित् किं क्षणस्थितः
कधी काळ अनेक वर्षांचा असतो, कुणासाठी तो फारच थोडा वाटतो, कुणासाठी फार मोठा आणि लांब असतो, तर कुणासाठी फक्त एक क्षणभरच टिकतो.
इति मे भगवन् ब्रूहि त्वं यथावद् अनुग्रहात् । सकृच् छ्रुतं न विश्रान्तिम् एति लोष्टे यथा जलम्
म्हणून, भगवंत, कृपेनं मला योग्य प्रकारे सांगावे; कारण एकदा ऐकले तरी मनाला समाधान मिळत नाही, जसे मातीवर पाणी टिकत नाही.
येन येन यदा यद् यद् यथा संवेद्यते ऽनघ । तेन तेन तदा तत् तत् तथा समनुभूयते
हे निष्पापा, जेव्हा, जसे आणि ज्या प्रकारे काही जाणवते, त्याच वेळी, त्याच प्रकारे ते अनुभवले जाते.
अमृतत्वं विषं याति सदैवामृतवेदनात् । शत्रुर् मित्रत्वम् आयाति मित्रसंवित्तिवेदनात्
अमृताचा नेहमी विषासारखा अनुभव घेतला, तर अमृतही विषासारखं वाटू लागतं. तसेच, शत्रूला मैत्रीच्या भावनेनं पाहिलं, तर तो शत्रूही मित्र होतो.
यथाभावितम् एतेषां पदार्थानां निजं वपुः । तद् एव हि चिराभ्यासान् नियतेर् वशम् आगतम्
ज्या प्रमाणे आपण या वस्तूंचा विचार करतो, तशीच त्यांची स्वतःची रूपं आपल्याला दिसतात. हे सगळं दीर्घ काळाच्या सवयीमुळे नशिबाच्या अधीन येतं.
कचनैकात्मिकैषा चिद् यथा कचति यादृशम् । तथा तत्राशु भवति तत् स्वभावैककारणात्
ही चेतना एकसारखीच आहे; जसा आपण तिचा विचार करतो, तशीच ती प्रकट होते. म्हणूनच, तिच्या स्वतःच्या स्वभावामुळे तिथे ते लगेच घडतं.
निमेषे यदि कल्पौघं प्रविदन् परिविन्दते । निमेष एव तत् कल्पीभवत्य् अत्र न संशयः
जर एखाद्या क्षणात कोणी असंख्य कल्पांचा अनुभव घेत असेल, तर त्या क्षणातच ते सर्व कल्प घडतात—याबद्दल काहीच शंका नाही.
कल्पे यदि निमेषत्वं वेत्ति कल्पो ऽप्य् असौ ततः । निमेषीभवति क्षिप्रं तादृग्रूपात्मिका हि चित्
जर एखाद्या कल्पाने स्वतःला निमिषासारखे समजले, तर तो कल्प लगेच निमिषासारखा होतो; कारण चित्त जशी कल्पना करते, तशीच ती होते.
दुःखितस्य निशा कल्पस् सुखिनस् सैव च क्षणः । क्षणस् स्वप्ने भवेत् कल्पः कल्पश् च भवति क्षणः
दुःखी माणसासाठी रात्र म्हणजे जणू एक कल्पासारखी वाटते, पण सुखी माणसासाठी तीच रात्र क्षणासारखी भासते; स्वप्नात क्षण कल्पासारखा वाटतो आणि कल्प क्षणासारखा निघून जातो.
तथा च मृत्वा जातो ऽहं तरुणो ऽहम् अवस्थितः । यातो ऽस्मि योजनशतं स्वप्न इत्य् अनुभूयते
त्याचप्रमाणे, मी मरणानंतर जन्म घेतल्याचा, तरुण झाल्याचा, एकाच अवस्थेत राहिल्याचा आणि शंभर योजनांचा प्रवास केल्याचा अनुभव स्वप्नात घेतला आहे.
रात्रिं द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रो ऽनुभूतवान् । लवणो भुक्तवान् आयुर् एकरात्र्यां समाश् शतम्
हरिश्चंद्राने एका रात्रीत बारा वर्षांचा अनुभव घेतला; लवणाने एका रात्रीत शंभर वर्षांचे आयुष्य उपभोगले.
यो निमेषः प्रजेशस्य स मनोर् जीवितं मुनेः । जीवितं यद् विरिञ्चस्य तद् दिनं किल चक्रिणः
ज्याचा एक क्षण प्रजापतीसाठी असतो, तोच मनूसाठी संपूर्ण आयुष्य असतं; मनूचं आयुष्य ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असतो, आणि ब्रह्मदेवाचं आयुष्य विष्णूंसाठी फक्त एक दिवस मानलं जातं.
ध्याने प्रक्षीणचित्तस्य न दिनानि न रात्रयः । न पदार्था न च जगत् सत्यं नात्मापि योगिनः
ज्याचं मन ध्यानात पूर्ण विरघळून गेलं आहे, त्याच्यासाठी दिवस-रात्र, वस्तू, जग—काहीच उरत नाही; खरं तर त्या योग्याला स्वतःचं अस्तित्वही उरत नाही.
मधुरं कटुताम् एति कटुभावेन चिन्तितम् । कट्व् अप्य् आयाति माधुर्यं मधुरत्वेन चेतितम्
गोड गोष्ट जर कटू भावनेनं आठवली, तर ती कटू वाटू लागते; आणि कटू गोष्ट गोड भावनेनं आठवली, तर तीही गोड वाटू लागते.
मित्रबुद्ध्या द्विषन् मित्रं रिपुबुद्ध्या रिपुस् सुहृत् । भवतीति महाबाहो यथासंवेदनं जगत्
मित्रभावनेनं शत्रूही मित्र होतो, आणि शत्रूभावनेनं मित्रही शत्रू होतो; हे महाबाहो, जग जसं आपण अनुभवतो तसंच असतं.
अनभ्यस्ताः पदार्था ये शास्त्रपाठजपादयः । एषां संवेदनाभ्यासान् नूनम् अभ्येति सात्मता
ज्या गोष्टींचा सराव केला जात नाही, जसं की शास्त्र वाचन किंवा जप, त्या वारंवार जागरूकतेने केल्या तरच मनाशी एकरूप होतात.
नौर् यायिनां भ्रमार्तानां वेदनात् तु विवर्तते । अवेदनाद् भ्रमार्तानाम् अपि नैषा विवर्तते
गोंधळलेल्या प्रवाशांसाठी जागरूकतेमुळे होडी पुढे सरकते; पण ज्यांना गोंधळ आहे आणि जागरूकताही नाही, त्यांची होडी हलत नाही.
शून्यम् आकीर्णताम् एति वेदनात् स्वप्नदृक्ष्व् इव । वेदनात् पीतम् आनीलं शुक्लं वाप्य् अनुभूयते
जागरूकतेमुळे रिकामेपण भरून येतं, जसं स्वप्न पाहणाऱ्यांना वाटतं; जागरूकतेमुळे पिवळं किंवा पांढरं असं काही अनुभवता येतं.
आपद्वद् उत्सवः खेदं करोति परिमोहिनः । कुड्ये ऽपि ख इवाचारो दृष्टो धातुविकारिणः
म्हणूनच मोठा सणसुद्धा फारच गोंधळलेल्या माणसाला त्रास देतो; जसं भिंतीवर आकाश दिसतं, तसं ज्याच्या अंगातील तत्वं अस्वस्थ आहेत त्याला वागणूकही विचित्र वाटते.
असद्यक्षो विमूढानां प्राणान् अप्य् अपकर्षति । वेदनात् स्वप्नवनिता जाग्रतीव रतिप्रदा
मिथ्या राक्षस गोंधळलेल्या लोकांचे प्राणसुद्धा हिरावून घेतो; जागरूकतेमुळे स्वप्नातील स्त्री जशी प्रत्यक्षात आनंद देते तशी वाटते.
यद् यथाभ्यासम् आयातं तत् तथा स्थिरतां गतम् । असद् एव नभस्य् एव नभ एव चिदात्मनि
जे काही सरावाने येते, ते तसंच स्थिर होतं; ते खरंतर अस्तित्वात नसतं, जसं आकाश किंवा जसं सर्व काही केवळ चैतन्यातच आहे.
शतहस्तखुरच्छायानटवृत्तम् इवाततम् । गगने मानसं स्पन्दं जगद् विद्धि न वस्तु तत्
शंभर खुरांच्या घोड्याच्या सावलीच्या खेळासारखं, आकाशात पसरलेलं, असं हे जग आहे—हे फक्त मनाचा स्पंदन आहे, खरं काहीच नाही.
मिथ्याज्ञानपिशाचस्य सन्दर्शनम् अनाकृति । कायामात्रकम् एवेदम् अरोधकम् अभित्तिमत्
मिथ्या अज्ञानरूपी राक्षसाचं दर्शन हे निराकार असतं; हे फक्त शरीरापुरतं मर्यादित आहे, अडथळा निर्माण करणारं आणि भेगा असलेलं आहे.
इदं भास्वरम् आभासं स्वप्नसन्दर्शनं चितः । अपूर्वम् एव सुप्ताया नरस्येवोदितं विदुः
ही तेजस्वी छटा, ही स्वप्नात दिसणारी दृश्ये, ही चैतन्याची अनुभूती, झोपेत असलेल्या माणसाला जशी नवीच वाटते, तशीच ओळखली जाते.
अखाताश् चेतति स्तम्भो यादृशं सालभञ्जिकाः । परमार्थमहास्तम्भस् सृष्टीश् चेतति तादृशम्
जसा कोरलेला नसलेला लाकडी खांब हलत नाही, तशाच प्रकारे अंतिम सत्याचा हा महान खांब — म्हणजे सृष्टी — स्थिरच असतो.
यादृशो मानवः पार्श्वे स्वप्ने क्षुब्धो महाभटैः । तादृशो ब्रह्मणस् सर्गो बुद्ध एव सुषुप्तवत्
जसा एखादा माणूस स्वप्नात बलाढ्य योद्ध्यांनी वेढला गेला की अस्वस्थ होतो, तशीच ब्रह्माची सृष्टी जागृत झालेल्याला, गाढ झोपेसारखी, भासते.
तृणगुल्मलतायुक्तश् शिशिरान्ते यथा रसः । वासन्तस् संस्थितो भूमौ तथा सर्गः परे पदे
जसा गवत, झुडुपं आणि वेलींमध्ये असलेला रस हिवाळा संपल्यावर जमिनीवर राहतो आणि वसंतात स्थिरावतो, तशीच सृष्टीही परम अवस्थेत स्थिर असते.
यथा द्रवत्वं कनके स्थितम् अन्तर् अनुन्मिषत् । तथा स्थितः परे सर्गः खात्मा वल्गन्न् अणाव् अणौ
जसं सोन्यामध्ये द्रवपणा आतून लपलेला असतो, तसंच हा सृष्टीचा भाव परमात्म्यात, म्हणजेच आकाशासारख्या आत्म्यात, अगदी सूक्ष्मात सूक्ष्म रूपात चमकत असतो.