शान्तैव दृश्यसत्तास्याश् शमनं नोपयुज्यते । सतो हि मार्जनं क्लेशो नासतस् तु कदाचन
दिसणाऱ्या गोष्टींचं अस्तित्व आपोआप शांत आहे; त्यांना दडपणं काहीच उपयोगाचं नाही. जे खरं आहे त्याचं शुद्धीकरण कष्टदायक असतं; आणि जे नाही, त्यासाठी कधीच गरज नसते.
ज्ञानेनाकाशरूपेण दृश्यं ज्ञेयं खरूपकम् । इत्य् एकीभूतम् आलोक्य ज्ञस् तिष्ठत्य् अम्बरोपमः
ज्ञान हे आकाशासारखं आहे, आणि जे जाणायचं तेही आकाशासारखंच आहे; हे दोन्ही एकरूप पाहिलं की जाणणारा आकाशासारखा स्थिर राहतो.
पृथ्व्यादिरहितेनेदं चिद्भासैव स्वयम्भुवा । साधितं यद् असिद्धेन तन् न द्व्यात्म न साधितम्
ही सृष्टी पृथ्वी वगैरेपासून वेगळी, केवळ चैतन्याचं तेज आहे, आपोआप प्रकटलेलं. जे अजून घडलं नाही, त्यातून जे साध्य होतं, त्यात द्वैत नसतं आणि ते खरं साध्यही होत नाही.
संविद् यथा या यतते सा तथा बाह्यलेखिका । विसृता सृष्टिचिन्नद्यां यावद् यत्नान् न बोधिता
जशी जशी चेतना प्रयत्न करते, तशीच बाह्य रूपे दिसतात; ही निर्मितीची प्रवाहात सोडली तरी, जोवर प्रयत्न केला जात नाही, तोवर ती जागृत होत नाही.
चिदाकाशावभासो ऽयं जगद् इत्य् एव बुध्यते । चिद्व्योम्नैवात्मनि स्वच्छे परमाणुकणं प्रति
हे जग म्हणजे चेतनेच्या आकाशातील प्रकाश आहे, असं समजावं लागतं; अगदी शुद्ध आत्म्यात, त्या चेतना-आकाशात, लहानात लहान कणातही हेच दिसतं.
एवम् अस्या मुधाभ्रान्तेः का सत्ता केव वासना । कास्था का नियतिः केहा कावश्यम्भावितोच्यताम्
म्हणून या भ्रमित आणि गोंधळलेल्या अवस्थेला खरं काय, संस्कार काय, स्थिती काय, नियती काय, देह काय, किंवा अपरिहार्यता काय म्हणता येईल?
सर्वं चैतद् यथादृष्टं स्थितम् इत्थम् अखण्डितम् । मायैवैवम् अनन्तेयं न च मायास्ति काचन
हे सर्व जसं दिसतं तसंच अखंड आणि पूर्ण आहे; हे अनंतात केवळ माया आहे, पण खऱ्या अर्थाने कोणतीही माया अस्तित्वात नाही.
अहो नु परमा दृष्टिर् दर्शिता भगवंस् त्वया । दावार्चिर्दृश्यकक्ष्याणां दाहशान्तौ कलैन्दवी
भगवंता, खरंच, आपण मला अत्यंत श्रेष्ठ अशी दृष्टी दाखवलीत. जशी चंद्राची शीतलता जळत्या वनात शांतता आणते, तशीच ही दृष्टी या जगातील दुःखांची जाणीव कमी करते.
अहो नु सुचिरेणैतज् ज्ञातं ज्ञातव्यम् अक्षतम् । मया यथेदं यच् चेदं यादृक् चेदं यतो यदा
खरंच, खूप दिवसांनी मला हे अविनाशी ज्ञान समजलं आहे—हे काय आहे, कसं आहे, जसं आहे, आणि केव्हा आहे, हे आता मला उमगलं.
शाम्यामीव द्विजश्रेष्ठ निर्वामीवाविकल्पनः । एतद् आश्चर्यम् आख्यानं व्याख्यानं शास्त्रदृष्टिषु
द्विजश्रेष्ठा, या अद्भुत कथेमुळे आणि या स्पष्ट समजावणीमुळे मी अगदी शांत आणि भेदभावरहित झाल्यासारखा वाटतो. ही कथा आणि तिचं स्पष्टीकरण शास्त्रांमध्येही दिसून येतं.
इदं मे भगवन् ब्रूहि संशयं सर्वकोविद । तव पातुं न तृप्तो ऽस्मि श्रोत्रपात्रैर् वचोऽमृतम्
भगवंत, आपण सर्वज्ञ आहात, माझ्या या शंकेचं समाधान करा. आपल्या अमृतासारख्या वचनांनी माझी कानं भरली तरी मी अजूनही तृप्त झालो नाही.
स सर्गत्रितये कालो लीलाभर्तुर् हि योगतः । स क्वचित् किम् अहोरात्रः क्वचित् किं मासमात्रकः
तीन सृष्टींमध्ये काळ हा प्रभूच्या खेळासारखा योगाने घडतो; कधी तो फक्त एक दिवस-रात्र असतो, तर कधी फक्त एक महिना एवढाच असतो.
क्वचित् किं बहुवर्षाणि कस्यचित् किं सुपेलवः । कस्यचित् किं महादीर्घः कस्यचित् किं क्षणस्थितः
कधी काळ अनेक वर्षांचा असतो, कुणासाठी तो फारच थोडा वाटतो, कुणासाठी फार मोठा आणि लांब असतो, तर कुणासाठी फक्त एक क्षणभरच टिकतो.
इति मे भगवन् ब्रूहि त्वं यथावद् अनुग्रहात् । सकृच् छ्रुतं न विश्रान्तिम् एति लोष्टे यथा जलम्
म्हणून, भगवंत, कृपेनं मला योग्य प्रकारे सांगावे; कारण एकदा ऐकले तरी मनाला समाधान मिळत नाही, जसे मातीवर पाणी टिकत नाही.
येन येन यदा यद् यद् यथा संवेद्यते ऽनघ । तेन तेन तदा तत् तत् तथा समनुभूयते
हे निष्पापा, जेव्हा, जसे आणि ज्या प्रकारे काही जाणवते, त्याच वेळी, त्याच प्रकारे ते अनुभवले जाते.
अमृतत्वं विषं याति सदैवामृतवेदनात् । शत्रुर् मित्रत्वम् आयाति मित्रसंवित्तिवेदनात्
अमृताचा नेहमी विषासारखा अनुभव घेतला, तर अमृतही विषासारखं वाटू लागतं. तसेच, शत्रूला मैत्रीच्या भावनेनं पाहिलं, तर तो शत्रूही मित्र होतो.
यथाभावितम् एतेषां पदार्थानां निजं वपुः । तद् एव हि चिराभ्यासान् नियतेर् वशम् आगतम्
ज्या प्रमाणे आपण या वस्तूंचा विचार करतो, तशीच त्यांची स्वतःची रूपं आपल्याला दिसतात. हे सगळं दीर्घ काळाच्या सवयीमुळे नशिबाच्या अधीन येतं.
कचनैकात्मिकैषा चिद् यथा कचति यादृशम् । तथा तत्राशु भवति तत् स्वभावैककारणात्
ही चेतना एकसारखीच आहे; जसा आपण तिचा विचार करतो, तशीच ती प्रकट होते. म्हणूनच, तिच्या स्वतःच्या स्वभावामुळे तिथे ते लगेच घडतं.
निमेषे यदि कल्पौघं प्रविदन् परिविन्दते । निमेष एव तत् कल्पीभवत्य् अत्र न संशयः
जर एखाद्या क्षणात कोणी असंख्य कल्पांचा अनुभव घेत असेल, तर त्या क्षणातच ते सर्व कल्प घडतात—याबद्दल काहीच शंका नाही.
कल्पे यदि निमेषत्वं वेत्ति कल्पो ऽप्य् असौ ततः । निमेषीभवति क्षिप्रं तादृग्रूपात्मिका हि चित्
जर एखाद्या कल्पाने स्वतःला निमिषासारखे समजले, तर तो कल्प लगेच निमिषासारखा होतो; कारण चित्त जशी कल्पना करते, तशीच ती होते.
दुःखितस्य निशा कल्पस् सुखिनस् सैव च क्षणः । क्षणस् स्वप्ने भवेत् कल्पः कल्पश् च भवति क्षणः
दुःखी माणसासाठी रात्र म्हणजे जणू एक कल्पासारखी वाटते, पण सुखी माणसासाठी तीच रात्र क्षणासारखी भासते; स्वप्नात क्षण कल्पासारखा वाटतो आणि कल्प क्षणासारखा निघून जातो.
तथा च मृत्वा जातो ऽहं तरुणो ऽहम् अवस्थितः । यातो ऽस्मि योजनशतं स्वप्न इत्य् अनुभूयते
त्याचप्रमाणे, मी मरणानंतर जन्म घेतल्याचा, तरुण झाल्याचा, एकाच अवस्थेत राहिल्याचा आणि शंभर योजनांचा प्रवास केल्याचा अनुभव स्वप्नात घेतला आहे.
रात्रिं द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रो ऽनुभूतवान् । लवणो भुक्तवान् आयुर् एकरात्र्यां समाश् शतम्
हरिश्चंद्राने एका रात्रीत बारा वर्षांचा अनुभव घेतला; लवणाने एका रात्रीत शंभर वर्षांचे आयुष्य उपभोगले.
यो निमेषः प्रजेशस्य स मनोर् जीवितं मुनेः । जीवितं यद् विरिञ्चस्य तद् दिनं किल चक्रिणः
ज्याचा एक क्षण प्रजापतीसाठी असतो, तोच मनूसाठी संपूर्ण आयुष्य असतं; मनूचं आयुष्य ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असतो, आणि ब्रह्मदेवाचं आयुष्य विष्णूंसाठी फक्त एक दिवस मानलं जातं.
ध्याने प्रक्षीणचित्तस्य न दिनानि न रात्रयः । न पदार्था न च जगत् सत्यं नात्मापि योगिनः
ज्याचं मन ध्यानात पूर्ण विरघळून गेलं आहे, त्याच्यासाठी दिवस-रात्र, वस्तू, जग—काहीच उरत नाही; खरं तर त्या योग्याला स्वतःचं अस्तित्वही उरत नाही.
मधुरं कटुताम् एति कटुभावेन चिन्तितम् । कट्व् अप्य् आयाति माधुर्यं मधुरत्वेन चेतितम्
गोड गोष्ट जर कटू भावनेनं आठवली, तर ती कटू वाटू लागते; आणि कटू गोष्ट गोड भावनेनं आठवली, तर तीही गोड वाटू लागते.
मित्रबुद्ध्या द्विषन् मित्रं रिपुबुद्ध्या रिपुस् सुहृत् । भवतीति महाबाहो यथासंवेदनं जगत्
मित्रभावनेनं शत्रूही मित्र होतो, आणि शत्रूभावनेनं मित्रही शत्रू होतो; हे महाबाहो, जग जसं आपण अनुभवतो तसंच असतं.
अनभ्यस्ताः पदार्था ये शास्त्रपाठजपादयः । एषां संवेदनाभ्यासान् नूनम् अभ्येति सात्मता
ज्या गोष्टींचा सराव केला जात नाही, जसं की शास्त्र वाचन किंवा जप, त्या वारंवार जागरूकतेने केल्या तरच मनाशी एकरूप होतात.
नौर् यायिनां भ्रमार्तानां वेदनात् तु विवर्तते । अवेदनाद् भ्रमार्तानाम् अपि नैषा विवर्तते
गोंधळलेल्या प्रवाशांसाठी जागरूकतेमुळे होडी पुढे सरकते; पण ज्यांना गोंधळ आहे आणि जागरूकताही नाही, त्यांची होडी हलत नाही.
शून्यम् आकीर्णताम् एति वेदनात् स्वप्नदृक्ष्व् इव । वेदनात् पीतम् आनीलं शुक्लं वाप्य् अनुभूयते
जागरूकतेमुळे रिकामेपण भरून येतं, जसं स्वप्न पाहणाऱ्यांना वाटतं; जागरूकतेमुळे पिवळं किंवा पांढरं असं काही अनुभवता येतं.